Filosofiya pani b.

mashqala (basqarıw mashqalası) eń dáslep qandayda bir anıqlıq, sistema sıpatında qaraw kerek.

Element (latın sózinen alınǵan - elementum) – burınǵı, dáslepki manoriya birlemshi, eń ápiwayı dáslepki bólekshelerin bildiriwshi túsinik. Tábiyat túrli - bólekshelerden quralıp, baylanıs hám usılda qosılıwda payda boladı, rawajlanadı. Áyyemgi zamanlardan baslap, filosoflar tábiyattanıwshılardıń bir tárepten, materiallıq pitpeytuǵın – tamamlanbaytuǵınlıǵı sebepli, tábiyatta bunday elementler joqlıǵı haqqındaǵı pikirler ortasında qarsılıqlar bolıp kelgen. Bul pikirler ortasındaǵı qarsılıqlardıń anıqlanıwı sheshiliwi sebepli materianıń dúzilisi haqqındaǵı insan bilimleri bayıp bardı.

Sonday-aq, áyyemgi grek filosofları materiyanıń jalǵız elementi suw Foles, hawına Anaksimen, eki ot Geraklin. Ol dúnyanıń zatları hám qubılısları ottıń hár qıylı halda bolıwınıń nátiyjesi. Demokrit, Levkini, keyinshelik Opikur materiyanıń eń mayda, bólinbes bólekleri sıpatında atom haqqında táliymattı ilgeri súredi.

Áyyemgi Mısr, Hindistan, Qıtay, Iran hám Orta Aziyada dúnyanıń tiykarında topıraq, ot, suw, hawadan ibarat bolǵan tórt elementten ibarat, degen materiyadan jatadı, degen kóz-qaraslar bar bolǵan. Bul kóz-qaraslarda shıǵıstıń úlken oyshılları Farabiy, Sina, Alisher Nawayı rawajlandırǵan.

XIX ásir aqırlarında islengen ullı tábiyiy-ilmiy ashılıwlar materiya haqqındaǵı eski kóz-qaraslarǵa, binoborin anıq birlemshi hám strukturasız bóleksheleriniń bar ekenligi haqqındaǵı húkimran kóz aldıǵa keltiriwlerge zıyan jetkizedi. Házirgi zaman fizikası elektronlar, neytronlar hám basqa «elementar» bólekshelerdiń quramalıǵın sıpatlaw arqalı tábiyattıń sheksizligi haqqındaǵı ilimiy-filosofiyalıq ideyanı jáne bir márte sıpatladı. Mısalı: házirgi zaman fizikasında bar bolǵan «elementar» bóleksheler túsinigi belgili processlerdi bir pútin atomında óz-ara tásir etiwshi eń ápiayı mikro obiektlerdi sáwlelendiredi, olardıń 250 dan artıq hár qıylı kórinisleri. Onıń anıq sistema sıpatında shólkemlestiriwshi quramında óz-ara baylanısta boladı.

Struktura (latın sózinen alınǵan - dúzilis) – sistemanıń dúzilisi hám ishki forması, usı sistema elementleri ortasındaǵı turaqlı óz-ara baylanıslardıń birligin sáwlelendiriwshi filosofiyalıq túsinik. Sistemanıń mazmunı, yaǵnıy sistemalardı shólkemlestiriwshi elementlerdiń jıynaǵı, bular bir-biri menen óz-ara baylanısta boladı. Sistemalardıń materiallıq quramı jalǵız bolǵanda olardıń strukturası elementler baylanıslarınıń xarakterlerine, olardıń Fozoda jaylasıwına qarasıp túrlishe bolıwı múmkin. Struktura funkciya túsinikleri bir-birine uqsas bolıp, olar sistemanıń dúzilisi menen oǵan tán qattı háreket islew usılı ortasındaǵı baylanıslıqtı sáwlelendiredi. Sistemalardıń materiallıq substadtan (negizinen) qattiy názer olardıń bazı bir toparı ushın xarakterli bolǵan qatnaslardıń jıyıntıǵınan, sistemanıń bárhama (invariant) tárepinen ibarat bolǵan struktura funkciyaǵa qaraǵanda sistemaǵa tán qattı háreket (islew) usılında ashılatuǵın ishki negiz sıpatında payda boladı. Funkciya birdeyin óz is háreketi boyınsha strukturaǵa tuwırlanǵan boladı. Mısalı, biologiya obiektler funkciyasınıń ózgeriwi pirovard esapta olardıń strukturasınıń ózgeriwine alıp keledi. Struktura funkciya biliw teoriyasında, ilim metodologiyasında ayrıqsha rol oynaydı.

Ilimiy izertlewlerde obiektlerdi úyreniwdiń bunday metodları háreket etpekte: substrat – struktura metod (strukturanı ashıwdaǵı háreketti analizlew) funkcional metod háreketlerdi analiz etiw t.b.

Ayrımlılıq, ulıwmalıq, jekkelik (edinichnoe, vseobshee, osobennoe) – predmettiń dialektikaǵa tárizde óz-ara baylanıslı xarakteristikaları bolıp, olar predmettiń basqa predmetlerge bolǵan qatnasların sáwlelendiredi. Ayırımlılıq predmettiń basqa predmetlerge bolǵan qatnasların sáwlelendiredi. Ayırımlılıq predmettiń sıpat kórsetkishlerin, onıń individuallıǵın, ózine tánligin, mákan, zamanagóy anıqlıǵın kórsetedi. Tek eki predmet qubılısı bir-birine salıstırıp, olardan hár biriniń ózinshe tánligin anıqlaw, ayırımlılıqtı bayqaw múmkin. Ulıwmalıq, birinshiden, hámme

71

qubılıslarda tákirarlanatuǵın ayırım qásiyetlerdi, sonday-aq ayni bir topardaǵı predmetlerge tán bolǵan belgini sáwlelendiredi (abstrakt, ulıwmalıq); ekinshiden, barlıq ayırım qubılıslardıń barlıǵı rawajlanıw nızamlıqların sáwlelendiredi (konkret ulıwmalıq). Abstrakt ulıwmalıq predmettiń mánisin kórsetpeydi. Tek konkret – ulıwmalıq jekeliktiń, individuallıǵınıń, ayırımlılıq pútkil bay mazmunın ózinde jámleydi; ol qubılıslardıń hár qıylılıǵın qanday da birlikke baylanıstıratuǵın nızamda bar hám onı predmettiń óz-ara qatnaslarınıń rawajlanıw sistemasında anıqlap alıw múmkin. Ayrımlılıq anıqlap alınatuǵın eki predmet ortasındaǵı qatnasıqlardıń belgili rawajlanǵan sistemasınıń bir momenti. Ayırımlılıq penen ulıwmalıq ortasında dialektikalıq tárizde óz-ara baylanısta bolıp, óz-ara bir-birneshe ótip ajıratadı. Mısalı, Petrovtıń ózine tánligin anıqlaw ushın onı Ivanov penen salıstırıp kóriw kerek. Usi eki adamdı salıstırıp kórgende jeke olardıń hár biriniń individuallıǵın biliw múmkin.

Antiologiya (grekshe, antinomia – nızamdaǵı qarsılıqlar) – logikalıq sıpatlanatuǵın eki nızam, usınıslar yaki juwmaqlaw ortasındaǵı qarsılıqlar. Áyyemgi dúnya oyshılları tárepinen oporiya formasında isletilgen.XVIII ásirde antinologiya haqqındaǵı táliymattı Kant islep shıqtı. Antinomiyalıq payda bolıwı insan aqılınıń álemdi pútin bir anıqlawǵa urınıwlar payda boladı. Antinoliya 4 faktorda payda boladı:

1) álem, zaman, óz kórinisin tawıp mákanda sheklengen. Álem, zaman óz ibtidosin topilgan maqanda sheksiz; 2) Hár qanday quramalı materiya ápiwayı bólimlerden payda bolǵan. Hesh qanday buyım ápiwayı bólimlerden payda bolmaǵan, ulıwma álemde ápiwayı nárseniń ózi joq; 3) tábiyat nızamlarına kóre, sebep, hámme qubılıslardı túsindiriw jeterli emes; erkin sebep bar. Hesh qanday erkinlik joq, dúnyada hámme nárse tábiyat nızamlarına tiykarlanıp payda boladı; 4) álemde zárúrli mánles onıń sebebi sıpatında tán. Ya álem ishinde, ya álemnen tısqarıda tek zárúrli mánistiń ózi joq. Sebep tap usınday joq. Insan ayni bir waqıtta erkin,hám erkin emes. Kant antinoliya haqqındaǵı táliymatın rawajlandıradı. Gegel antinoliya haqqındaǵı táliymattı bekkemleydi. Onıń analizinde qarsılıqlar rawajlanǵan ruhtıń ajıralmas, obiektiv deregi. Gegeldiń kórsetiwinshe qarsılıqlar sintetik tiykarda sheshilse bolatuǵın jaǵday bir tárepleme.

Pútin hám bólek (chast i celoe) – filosofiya kategoriyaları bolıp, bul kategoriyalar predmetler jıynaǵı menen bul predmetlerdi birlestirgen, komplekske pıtırańqı jaǵdaydaǵı predmetlerge tán bolmaǵan jańa kassalar hám nızamlıqlardıń payda bolıwına alıp keletuǵın baylanıs ortasındaǵı qatnastı sáwlelendiredi. Bul baylanıs pútin sıpatında, predmetler bolsa oǵan qarap bólimler sıpatında júzege keledi. Ápiwayı bir mısal: ximiya elementlerden natriy menen xlor jeke-jeke alınǵanda olardıń birigiwi (as tuzı) iye bolǵan zatlarǵa iye bolmaydı. Bunda predmetlerdiń (bólimlerdiń) baylanısı dúziliwshi pútin tipin belgileydi: dúzilis baylanısları struktur pútin, háreketleniw baylanısları háreketlendiriwshi pútin, rawajlanıw baylanısları rawajlanıwshı pútindi belgileydi t.b. Basqa kóp filosofiyalıq mashqalalar sıyaqlı, pútinlik mashqalası, antik zamanlarda ortaǵa qoyılǵan edi.

Mazmun hám forma - álemdegi túrli nárse, hádiyse hám processlerdiń dialektikasın úyreniwde, olar ortasındaǵı baylanıs hám qatnaslarda biliwde ayrıqsha orın tutatuǵın kategoriyalar. Mazmun bul belgili nárse, hádiyse processlerdiń ózine tán sıpat qásiyetleri jıyındısın ańlatadı, filosofiya, logika, tiltanıwshılıqtıń mánisi mazmunı degende, tiykarınan, predmet, predmet haqqındaǵı pikir, belgili bir predmet ústinde orınlanatuǵın islerdiń kompleksi túsiniledi. Al forma mazmunnıń bar usılı, nárse hám hádiyselerdiń ishki hám sırtqı dúzilisin sáwlelendiredi. Forma degen ne? Adamlardıń óz turmısında qádimgi qollanatuǵın forma haqkında túsinikleri tek geometriyalıq eleslewler menen baylanıslı. Olar zatlardıń tek sırtqı kórinisin, sırtqı pishimin bildiredi. Al forma haqqında filosofiyalıq túsinik basqasha. Forma bul zatlardıń processlerdiń

72

qubılıslardıń jasaw hám rawajlanıw usılın kórsetetuǵın figuralar, obrazlar, strukturalar baylanıs hám qatnasıq túrleri bolıp tabıladı.

Sebep hám nátiyje prichina-sledstvie. Latın sózi Cousa – sebep-qubılıslardıń tábiyi, social, obiektiv genetik baylanısın bildiretuǵın kategoriya, bunda qubılıslardıń biri. Sebep dep atalatuǵın ekinshisiniń (nátiyje yaki ámelde júz beriwge sebep boladı). Tolıq sebep penen ózine tán bolǵan bir-birinen ajıralıp turadı. Tolıq sebep bul – barlıq sharayatlardıń jıynaǵı bolıp, sharayatlar bar bolǵanda, nátiyje zárúrli baslanadı. Ózine tán sebep, bul – bir qansha sharayatlar kompleksi bolıp, bul sharayatlardıń payda bolıwı (jaǵdayda) nátiyjeniń payda bolıwına alıp keledi. Házirgi zaman iliminiń pikirinshe, predmetler menen hádiyseniń ortasındaǵı sebepli baylanıstıń materiyalıq mazmunı pirovard esabında bazı predmetler hám qubılıslardıń basqa predmet hám qubılıslarǵa tásirligin, olar ortasındaǵı óz-ara tásirinen ibarat, bul óz-ara tásir bolsa miniriyti, energiyanı, informaciyanı bir predmeten ekinshisinen, bir sistemadan ekinshisinetapsırıw processinen ibarat.

Zárúrlik hám (neobxodimost i sluchaynost) filosofiyalıq kategoriyalar bolıp, bul kategoriyalar predmet hám qubılıslardıń bir-biri menen baylanıslardıń túrin tiplerin kórsetedi. Zárúrlik – bul qubılıslardıń, predmetiniń túpkilikli qásiyetlerinen kelip shıǵatuǵın ishki, kerekli baylanıs. Bul – belgili jaǵdaylarda bar bolǵanında payda bolatuǵın nárse. Filosofiyanıń bul kategoriyası házirge deyin kóplegen filosoflardıń itibarın ózine qaratıp keldi. Sluchaynost bolmaydı, hár qanday qubılıs belgili sebeplerge baylanıslı boladı. Zárúrlik dep qaraǵan. Dúńyada tasodufqa orın joq, barlıq hám rawajlanıwdıń, bir ǵana zárúrligin belgileydi dep esaplaǵan. Antik filosofiyalıq áwkilleri Levkini hám Demokrit sıyaqlı sıyaqlı áwkilleri jańa zaman filosofiyasınıń Golbax, Spineza sıyaqlı wákilleri metafizik determenizm poziciyasında turdı. Levkini qanday da bir buyım sebepsiz júzege kelmeydi, biraq ol belgili zárúrlik sebepli tuwıladı.

Sinergetika - óz-ózin basqarıw, sızıqshı emes qubılıslardı úyreniw, óz-ózinen shólkemlestiriw teoriyası. Álemdi jańasha qarawǵa qaratılǵan, quramalıqtı úyrenetuǵın, tábiyiy hám social-ekonomikalıq processlerdiń tábiyatın biliwge qaratılǵan ilimiy baǵdar, oy usılı. Sinergetika ilimiy baǵdarda XX ásirdiń 60-70- jıllarında qáliplesti. Onıń qáliplesiwinde G.Xoken, I.Prigojin, I.Stengers, G.A.Nikolis, Klimotovichlerdiń xızmeti úlken.

Sinergetika dialektikanıń tómendegi ideyasın tastıyıqlaydı, hár bir obiekt álemdegi hádiyselerdiń ulıwma baylanıslıǵı aqıbetinde onı qorshap turǵan hár qıylı processler menen úzliksiz baylanısqan bolıp, ayni waqıtta túrli bólim sistemalardan payda bolǵan. Obiekttiń hár bir quramlı bólimi basqa quramlı bólimi hám sırtqı dúnya menen óz-ara baylanısta bar boladı. Sol sebepli hár bir bólim ózine tán individual baylanıslar sistemasına iye boladı, demek ózine tán hárekettegi hám ishki háreketke iye boladı. Aqıbetinde obiekttiń ishki ózózinen differenciyalasıwı tendenciyası payda boladı.

Óz-ózinen differenciyalasıw óz-ózinen integrafiyalasıw hár qır sızıqlı obiekti quramında bir-birine qarama-qarsı turıwshı tárepleriniń qáliplesiwine alıp keledi.

Gegel bunday ózgerislerde ǵalaba san ózgerislerinió sapa ózgerislerine ótiwi dep atalatuǵın ǵalaba nızamlılıqtı kórdi.

Sapa hám qásiyetler

Dúńya kóp tórli. Ol adamnıń aldında bir túr predmetlerdiń emes, al hár túrli qásiyetke iye kóp túrli predmetler, qubılıslar, processlerden turadı. Hár bir predmet bir emes, al bir neshe qásiyetlerge iye. Sonıń ushın da bir emes, birneshe hár túrli minezlemelerden turadı.

Qásiyetler tiykarǵı hám tiykarǵı emes boladı. Aytayıq, iskerlik kóz-qarasınan adamnıń kóziniń qara ya kók bolıwı, boyı, kiyiminiń stili áhmiyetke iye emes. Onıń

73

qanday qánige, professionalizminiń dárejesiniń tómen ya joqarı bolıwı júdá áhmiyetli.

Bul materiyaǵa mexanistlik kóz-qarasqa sáykes keldi. (Aqırı, materiya mexanistlik kóz-qaras boyınsha keńislikte hám hár túrli birliktegi dene hám bólekshelerdiń birligi, olardıń tartılıw hám iyteriliw nızamı boyınsha hár qıylı zatlıq predmetlerdi paydaetedi).

Dúńyanıń sapalı kóp túrliliginiń reallıǵı yamasa illyuzorlıǵı haqqında bunnan sońǵı pikirlewler sonday juwmaqqa keldi, ―birinshi‖ sapalar sezim organlarınıń járdeminde qabıllanadı (Priborlardıń kómegi hám biykarlanbaydı). Bul mániste awırlıq, orın almasıwdıń tezligi, joqarılaǵandaǵı gedir-budırlıq, tegislık hám basqa da mexanikada

subiektivlikke iye emes. Basqasha aytqanda, adamlar denelik jaqtan (tek ǵana oysha, ruwhıy emes) onda qatnasatuǵın predmetlerdiń qıyın óz-ara qatnasına enisken. Olar zatlardıń qásiyetleri, sapaları tuwralı pikirlerin olardıń qalayınsha tájiriybede bolıwına baylanıslı aytadı. Kant bunı ―ózinshe zatlardıń‖ xarakteristikasınan bóleklep, ―qubılıslar‖ dep atadı. Moyınlaw kerek, zatlardıń barlıq qásiyetleri ―obiektiv dúnyanıń subiektiv obrazları‖. Biraq adamday tájiriybesi ózine dúnya tuwralı obiektiv bilimlerdiń ósiwiniń real múmkinshiliklerin, predmetlerdiń hár qıylı qásiyetlerin hám sapalı ózgesheliklerin jámleydi. Bunday múmkinshilik predmetler menen kóp túrli kontaktlar barısında támiyinlenedi. Biraq bul hár qashan ózgeshe sharayatta, basqa tiykarda ámelge asadı. Iske, sonday-aq alǵan bilimlerdi praktikada tekseriw, olardıń toplanıwı adamlardıń kópshiliginiń kúsh ǵayratın jámlew hám kiredi. Sapa túsinigi predmetlerdiń úlken hám kishi toparlarınıń specifikaciyasın, ózgesheligin ańlatadı. Sapa tábiyat penen jámiyet, tiri hám tiri emes, qattı deneler, suyıqlıq hám gaz, ósimlik hám haywanlar dúnyası h.t.b. arasındaǵı sapalıq shegaralardı anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Sapalı shegaralardıń ornatılıwı minerallardı, ósimliklerdi, haywanlardı, texnikalıq dúzilislerdi, qásiyetlerdi, millet hám xalıqlardı klassifikaciyalawdıń tiykarında jatadı. Sonıń menen birge dúnyanıń sapalı kóp túrliligi toqtap qalǵan qubılıs emes. Ol hár qashan hárekecheń. Qubılıslar menen predmetlerdiń sapalı xarakteristikası ne menen belgilenediW Bul sorawǵa juwap beriw ushın sapa túsinigi menen baylanıstırıw zárúr.

SAPA HÁM SAN. Sapa predmettiń (qubılıslardıń, predmettiń) sonday belgisi, ol onı oǵan hám onıń menen bir tiples predmetler klasına tiyisli qásiyetlerdiń jıyındısına iye sıpatında boladı. Sapalıq belgilikti joǵaltıwdan predmet ózi menen ózi bolıwdan qaladı, onıń predmetlerdiń basqa klaslarına tiyisli jańa belgilerge iye boladı. Máselen, erigen ruda shlakqa, metallǵa aynaladı, óspirim eseyip, jas jigitke, jas jigit kisige, kisi waqıttıń ótiwi menen ǵarrıǵa aynaladı, poselok ulǵayıp qalaǵa aynaladı h.t.b.

Sapa kategoriyası birinshi mártebe Aristotel tárepinen analizlendi. Ol fizikalıq dúnyaǵa sapalı qatnastı tiykarladı (kvalitativizm). Orta ásirlik sxolastikanıń wákilleri jasırın sapa probleması menen shuǵıllandı. Olarǵa siltewler menen predmetlerdiń, zatlardıń hár qıylı qásiyetleri menen túsindirildi (dári emleydi, sebebi onda emlew uqıbı h.t.b bar). XVII-XVIII ásirlerdegi filosof-materialistler bul problemaǵa birinshi hám ekinshi sapalar tuwralı oy-pikirler menen baylanıslı qatnas jasadı. Biraq ásirler boyı dúnyaǵa basqasha kóz-qaras, sanlıq qatnas qáliplesti hám onda sapalıq kóp túrlilik óshirilip qaraldı. Sanlıq belgilerdiń ashılıwı úlken áhmiyetke iye boldı. Máseleniń bul tárepine kóbirek pifagorshılar dıqqat bóledi, olar tiykarınan sandı-bolmıstıń tiykarı sıpatında táliymattı islep shıqtı.

San - qubılıslar, predmetlerdiń, processlerdiń olarǵa tán qásiyetleriniń rawajlanıw hám intensivligi boyınsha muǵdarǵa hám sanlarda kórinis tabatuǵın xarakteristikası.

Pifagorshılardıń hám basqa da ózine deyingilerdiń oyların ulıwmalastıra otırıp, Aristotel sandı bılay túsindirdi: san degenimiz - sostav bóleklerge bóliniwi, olardıń hár

74

biri olar ekew me ya kóp pe, tábiyatı boyınsha birew hám belgili bir nárse. Qálegen san eger esaplansa kóp, al ol ólshense muǵdar. (Aristotel. Soch. v ń-t. M. , 1974. T. str. áúń). Bul filosofiyalıq pikirlewdiń ádetten tısqarılıǵına qaramastan (pikir bunnan ǵ, ó mıń jıl burın aytılǵan), onıń mánisin túsiniw qıyın emes: sanlıq tárepine zatlardıń ólshewge hám matematikalıq sáwlelendiriwge tán tárepleri kiredi.

Real ǴzatlardıńǴ sanlıq xarakteristikasın bahalaw ádette bir tekles, sonday-aq tábiyatı boyınsha sapalıq jaqtan hár qıylı zatlardıń ulıwma qásiyetlerin ashıwdan baslanadı. Bul qásiyetler (olar boyınsha hár túrli predmetlerdi salıstırıw múmkin) liniyalıq razmerler, hárekettiń tezlikleri, massa, denelerdiń temperaturası. Adamzat organizmi ushın gáp salmaq, boy, ókpeniń kólemi hám qan basımnıń kórsetkishleri

h.t.b. tuwralı bolıwı múmkin. Tek usınday ulıwma qásiyetlerdi bólip kórsetiw ǵana zatlardıń sanlıq xarakteristikasın belgilewge múmkinshilik beredi.

Hár túrli zatlar sanlıq jaqtan bir birlikke jatqızılǵanda ǵana sanlıq jaqtan salıstırmalı bola aladı. Bir birliktiń ǵana sáwleleniwi sıpatında bir atamalı, demek ózara ólshenbeli muǵdarlar bola aladı. Sapalıq jaqtan pútkilley hár qıylı predmetler hám qubılıslardıń bir sanlıq xarakteristika menen ulıwmalastırıwdıń múmkin emesligin A. P. SHexovtıń belgili házilinen kóriwge boladı: Jawın jawdı hám eki student.

Hár túrli predmetlerdi geybir ulıwma qásiyetler tiykarında sanlıq kóz-qarastan qaraw ondaǵı sapalıq ayırmashılıqlardı óshiredi. Máselen, sapalıq jaqtan hár qıylı tovarlar - nan, kiyim, avtomobiller - olardı júklew, júgin alıw barısında, transportirovka tusında teńlesedi. Aqırı olar salmaq hám gabaritke iye. Adamlardı hám hár túrli táǵdiyrine, xarakteriniń belgisine, professiyasına h.t.b. qaramastan lift olardıń tek salmaǵın esapqa» alıp teńlestiredi. Produkciyanıń kóp túrliligi olardıń qunınıń aqshadaǵı summalıq sanlıq kórinisinde óshirilgen.

Predmetlerdiń sapalıq ayırmashılıqların teńlestiriw, olardı geybir birlikke alıp keliw, ólshewdi múmkin qıladı. Anaw ya mınaw muǵdardı ólshew procedurası oǵan sáykes ólshewdiń birligin ornatıwdı talap etedi. Máselen, metr - uzınlıqtıń birligi, kilogramm - massanıń birligi. Bir nárseni ólshew - demek ondaǵı birliklerdiń sanın ornatıw degen sóz. Predmetlerdiń, qubılıslardıń, processlerdiń, sanlıq xarakteristikaları jámiyetlik praktikada keńnen qollanıladı (máselen, óndiristi, qurılıstı, sociallıq rawajlanıwdı planlastırıw hám transporttıń háreketiniń kestesin dúziwde, xalıqtıń esabın júrgiziwde h.t.b.).

Biykarlawdı biykarlaw nızamı

Rawajlanıw processi biykarlawdı biykarlaw jolı menen hám ámelge asadı. Bul boyınsha biykarlaw túsinigin anıqlap alıw zárúr.

Bolmıstıń hámme oblastlarında mudamı góne ómiri tamam bolıp atırǵan nárse hám hádiyselerdiń hám jańa nárse, hádiyselerdiń payda bolıw processi bolıp turadı. Bundaǵı eskiniń jańa menen almasıwı biykarlaw dep ataladı. «Biykarlaw» atamasın filosofiyaǵa

Gegel kirgizgen. Biykarlaw dialektikada kúndelikli sanada islenetuǵın túsinikten parıq qıladı.

Biykarlawdı dialektikalıq túsiniw jańanıń eski menen qarapayım almasıwı bolmastan, bálki jańa eskiniń jaǵdayında payda bolıp, ondaǵı dúziw tamanlardan paydalanıp, qarar tabıwdı tán alıw «Ishki biykarlaw» rawajlanıwdıń háreketlendiriwshi kúshi dep Gegel biykarǵa aytqan emes. Dialektikalıq biykarlaw bir waqıtta «joq» dew menen «awa» dep, yaǵnıy biykarlaw menen birge tastıyıqlawdı hám óz ishine aladı. Ol hámme nárseni pútinley biykarlawshı nigilistlik kóz qarastan aytılıp, bir payıtta bolatuǵın buzılıw menen jaralıwdı, qullası nárse hám hádiyselerdiń joǵalıwı hám payda bolıwın baylanıstırıp ilgeri rawajlanıw halatın sáwlelendiredi. Bul dialektikalıq biykarlawdıń belgili bir tárepin shólkemlestiredi.

75

Dialetikalıq biykarlawdıń eki tárepi bar: birinshisi, eskiniń ornına jańanıń keliwi tábiyiy-tarixiy process bolǵanlıǵı ushın rawajlanıwdıń haqıyqıy shárti esaplansa, ekinshisi, ol jańanıń eski menen baylanıslı ekenligin kórsetedi.

Biykarlawdı biykarlawdıń mánisi sonnan ibarat, álemdegi hámme nárse hám hádiyseler mudamı rawajlanıwda bolıp, bir halattan ekinshi halatqa ótip otıradı hám aqıbetinde rawajlanıwdıń úziliksiz ekenligi kelip shıǵadı. Hár bir payda bolǵan nárse ya hádiyse ózine deyin payda bolǵan sapa hám muǵdardıń biykar etiliwiniń nátiyjesi, sonıń menen birge bunıń ózi hám waqıttıń ótiwi menen biykarlanadı. Demek, hár bir nárse hám hádiyseniń ózgeriwi hám rawajlanıwı hárqashan eki hám onnan kóbirek biykar etiwler menen ámelge asadı. Bunda bir biykarlaw nárse hám hádiyselerdegi ózgeriw hám rawajlanıwdıń bir momentin esapqa alsa, «biykarlawdı biykarlaw» ataması olardıń shınjırın, bir neshe dáwirin sáwlelendiredi.

Biykarlawdı biykarlawdıń taǵı bir belgisi sonda, rawajlanıwdaǵı periodlıqtıń tamam bolıwshı halqasında yaǵnıy náwbettegi biykarlaw basqıshında onıń aldıńǵı basqıshındaǵı bazı belgiler tákiraralanadı (dán ósimlikten jáne dánlerge aynaladı).

Biykarlawdı biykarlawdıń ámelge asıwında rawajlanıw tuwrı sızıq formasında emes, al sheńber formasında boladı, onıń sońǵı tochkası baslanǵısh tochkaǵa jaqınlasadı. Biraq bul jaqınlasıw onıń aqırǵı tochka menen tutasıwı emes, al joqarı basqıshta bolǵanlıqtan rawajlanıw spiral formaǵa iye boladı. Bul spiraldıń hár bir jańa oramı aldıńǵı oramǵa qaraǵanda joqarıraq basqıshta júzege kelgen boladı. Mine bul mániste rawajlanıwdıń dialektikalıq táliymatında spiral tárizli ataması islenedi.

Dialektikalıq biykarlawǵa baylanıslı rawajlanıwdıń spiral tárizli xarakteri óziniń úsh momentine iye: birinshiden, biykarlawdı biykarlawda, dáslep nárse hám hádiyse ózgerissiz qala almaydı, bunda jańa sapa jemirilip atırǵan nárse tiykarında payda boldı. Bunı destrukciya deydi. Ekinshiden, biykar etilip atırǵan nárse menen payda bolıp atırǵan nárse arasındaǵı óz-ara baylanıstı, olardıń bir-birine bolǵan múnásibetin ashıp berdi. Bunı kumulyaciya deydi. Ekinshiden, biykar etilip atırǵan nárse aldın erisken tabıslardı, onıń rawajlanıwına tiyisli bazı belgi hám qásiyetlerdi saqlaw, olardı paydalanıw tiykarında júz beredi. Bunı konstrukciya deydi.

Bunnan biykarlawdı biykarlawdıń haqıyqıy belgisi, yaǵnıy nárse hám qásiyetlerdiń ilgerilep rawajlanıwı, jańalıqtıń jeńilmesligi logikalıq jaqtan óz-ózinen kelip shıǵadı.

Joqarıda aytılǵan úsh processtiń birligi házirgi kúnde Ózbekstannıń biyǵárezligin bekkemlew hám rawajlandırıwda óz kórinisin tappaqta. Biz ushın házir jámiyetimizde gónergen sociallıq múnásibetlerdi ilajı barınsha dialektikalıq izbe-izlik hám ziyreklik penen óz waqtında boldırıw, jańadan payda bolıp kiyatırǵan bazar ekonomikasına keń imkaniyatlar ashıp beredi.

Mámleket tárepinen ámelge asırılıp atırǵan hám xalqımız keń qollap-quwatlap atırǵan bazar múnásibetleri jámiyetimizdegi xojeyinsizlik, qala hám awıllarda miynetti shólkemlestiriwdiń eski usıllarınıń, ómirdiń hámme oblastlarında basqarıwdıń buyrıqpazlıq usıllarınıń, jámiyetke zálel keltiriwshi ekologiyalıq hám ruhıy buzılıwlardıń saplastırılıwına alıp keledi.

Rawajlanıwdıń baǵdarı tuwralı túrli dáwirlerde túrlishe kóz-qaraslar bolǵan. Uzaq waqıtlar rawajlanıwdıń baǵdarın natuwrı túsiniw aqıbetinde filosoflar hámme nárseler dáwirlik tákirarlanıwshı ózgeristen, yaǵnıy, dóńgelek ishinde mudamı aynalıstan ibarat degen. Bazı bir alımlar rawajlanıwdı tuwrı sızıq penen barıwshı yaki tákirarlanıp barıwshı basqıshlardan ibarat dep túsingen. Máselen, francuz alımları Lamark, hám Sent-Iler tiri tábiyatta rawajlanıw úziliksiz hám sekiriwlersiz tuppa-tuwrı joldan ilgerilep baradı dese, italiyalı filosof J. Viko jámiyet óz basınan mudamı tákirarlanıp turıwshı úsh basqıshtı (balalıq, jigitlik hám qartayıw dáwiri) keshiredi degen.

76

Sonı da da aytıw kerek, rawajlanıw procesinde málim dárejede tákirarlanıwdı ushıratamız. Biraq olardıń hár biri aldıńǵı halattıń qarapayım ózgerissiz tákirarlanıwınan ibarat bolmay, bálki jańasha, ózgeshe joqarıraq basqıshta payda bolıwı, bunnan biykarlawdı biykarlaw qarapayım hám tuwrı jol menen payda bolmay, bálki ózine tán jol menen spiral tárizli baǵdarda boladı. Bundaǵı rawajlanıw processine muwapıq biykarlaw hám biykarlawdı biykarlaw momentlerinde baslanatuǵın waqtınsha izge sheginiw, tákirarlanıwlar menen bir qatarda ilgerilep baratuǵın rawajlanıwdı hám kóre biliw biykarlawdı biykarlawdıń mánisin quraydı.

Tariyxta, máselen Ózbekstan sharaytında birneshe mártebe jámiyetti izge qaytarıwshı úlken joǵaltıwlar hám qurbanlarǵa alıp kelgen qurǵaq biykarlawlar bolǵan. Haslında, real tariyxıy rawajlanıw ideallastırılǵan kórinisten jıraq bolıp, óz qatnasların joǵaltpaǵan halda, bekkemlep barıwshı basqıshlardan ibarat.

Házirgi kúnde Ózbekstanda eski hám gónerip atırǵan nárselerdi biykar etiw hám olardıń ornına jańaların qurıw, jaratıw ushın gúres dawam etpekte. Jámiyette júz berip atırǵan bazar ekonomikası tuwdırılıp atırǵan ózgerislerdi hár bir adam tuwrı túsinip alıwı tiyis. Respublikanı sapalı jaqtan ózgertiw onı joqarı rawajlanǵan mámleketler qatarına kirgiziw ushın házirgi dáwirde hárbir adamnan kóbirek kúshǵayrat sarıplawdı, óz iskerligine baha beriwde qalıs, principial bolıwdı hám pidákerlikti talap etedi. Ózbekstannıń ǵárezsizligin bekkemlew ushın tek ekonomikalıq ózgerisler qurıw jeterli emes. Sonıń menen birge siyasiy, mádeniy hám ruhıy ózgerisler hám boldırıw iskerlikli sociallıq siyasat alıp barıw, insan boyınsha ǵamxorlıq, onıń ómirlik máplerin qorǵaw hám zárúr.

―Ǵárezsizlik bizden bilimdanlıqtı hám joqarı dárejede qánige bolıwdı talap qıladı. Endilikte ózgeristi ilim hám texnikanı basqarıw, miynetti shubhasız, joqarı dárejede shólkemlestiriw sıyaqlılar hár tamanlama tayarlıqsız hám tereń bilimlersiz bolıwı múmkin emes.

―Ǵárezsizlik rawajlanıwǵa tosqınlıq qılıwshı administrativlik - buyrıqpazlıq mexanizmin buzıp taslaw, Ózbekstannıń sociallıqekonomikalıq hám ruhıy rawajlanıwdıń isenimli mexanizmin jaratıw.

―Ǵárezsizlik ulıwma insanıy minez-qulıq normaların buzıw hallarınan, beziw, sociallıq ádalat principlerin izbe-izlik penen ámelge asırıw. Bul degen sóz benen istiń, huqıq penen wazıypanıń birligin támiyinlew, hadallıq hám hújdan menen islep, joqarı ónimli miynetti shólkemlestiriw, oǵan haqı tólewde teńlestiriwshilik tendenciyalarına, kútiwshilikke keyiplerdi biykarlaw.

Solay etip, bolmıs hám biliwge say biykarlaw hám biykarlawdı biykarlaw dawam ete beredi. Bul processte dialektikanıń hámme principleri ámelge asa beredi.

Dialektikanıń negizgi kategoriyaları Jekelik, ayrıqshalıq hám ulıwmalıq

Dúńyanıń materiallıq birligi tuwralı másele onıń konkret kórinisleriniń kóp túrliligin biykarlamaydı. Materiallıq dúnya hár túrli predmetler, qubılıslar, processler sıpatında ómir súrip, óziniń individuallıq, jekelik belgilerine, qásiyetlerine iye.

Jeke predmetler menen qubılıslardıń waqıt penen keńislikte bir-birinen otnositelli bólek bolıwı hám belgili ózinshelikke, tutaslıqqa, individuallıqqa iye bolıwı dialektikanıń jekelik kategoriyasında sáwlelenedi.

Hár bir predmet, waqıya hár qashan jeke. Biraq jekelik túsinigi bir predmet haqqındaǵı ǵana bilim emes, al kóp hám birneshshe predmetlerden turatuǵın, óz strukturası, funkciyası, shıǵısı jaǵınan tutaslıqqa iyelerin de qamtıydı. Máselen, jekelik túsinigine Kún sisteması, sonday-aq Galaktika kiredi. Bir jaǵdayda biziń Galaktikaǵa kiretuǵın sistemalardan, ekinshi jaǵdayda basqa galaktikalardan bólek. Biraq predmetler menen qubılıslardıń bir-birinen bólekligi hár qashan otnositelli, sebebi olar bir-biri menen ulıwma tárep, qásiyet hám belgilerge iye. Bul ulıwma qásiyetler, belgiler obiektivlikke iye, olardıń kelip shıǵıwınıń ulıwma dáregi bar, funkciyalarında

77

ulıwmalıq bar. Ulıwmalıq olardıń adamzattıń talapların qanaatlandırıwında hám tarixiy rawajlanıw procesindegi bir roli menen de anıqlanadı.

Bul ulıwma tárepler, qásiyetler hám qatnaslar predmetlerdiń belgili toparına, klasına tiyisli bolıp, obiektiv xarakterge iye boladı hám «ulıwmalıq» kategoriyasınıń mazmunın quraydı.

Jeke qubılıslardıń tiykarǵı, qaytalanbalı belgilerin sáwlelendiretuǵın ulıwmalıq anaw ya mınaw dárejede keń bolıwı múmkin. Basqa ulıwmalıqqa kirmeytuǵın júdá keń ulıwmalıq ǵalabalıq boladı. ―ǵalabalıqqa materiya, sana, keńislik, waqıt mısal bola aladı. ―ǵalabalıqqa dialektikanıń kategoriyaları mısal bola aladı.

Ulıwmalıq hám jekelik kategoriyaları bir-biri menen ajıralmas baylanısta. Jekeliksiz ulıwmalıq joq, ulıwmalıqsız jekelik joq. Qálegen zatta ulıwmalıq hám jekelik hám bar. Sonıń menen birge hár bir zat ayrıqshalıq hám boladı. Ayrıqshalıq kategoriyası ulıwmalıq penen ayrıqshalıqtıń dialektikasınıń óz-ara baylanısın sáwlelendirip, olardıń arasındaǵı ayrıqsha zveno boladı. Bul sonı ańlatadı, ayrıqshalıq jekelikke baylanıslı ulıwmalıqqa iye, júdá ulıwmalıqqa baylanıslı az ulıwmalıqqa iye.

Ayrıqshalıq kategoriyası jeke qubılıslardaǵı ulıwma nızamlılıqlardıń kórinisiniń hár túrli tárep hám formaların sáwlelendiredi. Bular málim qubılıstıń qásiyetleriniń specifikalıǵı menen belgilenedi. Ulıwmalıqtıń jekelikte kórinisin belgileytuǵın ulıwma nızamlıqlardı tanıp biliw praktika ushın úlken áhmiyetke iye.

Sonday-aq haqıyqatlıqtaǵı ulıwmalıq, demek obiektiv-ulıwmalıq hám oylawdaǵı ulıwmalıqtıń logikalıq kategoriya sıpatında ara qatnası máselesi hám praktika ushın áhmiyetli problema. Haqıyqatlıqtaǵı ulıwmalıq onı tanıp biletuǵın subiekciz, onıń abstraktlı oylawınıń rawajlanıwınıń dárejesine ǵárezsiz ómir súredi. Oylawda ulıwmalıqtıń payda bolıwı ushın abstraktlı oylawdıń rawajlanıwınıń belgili dárejesi talap etiledi, predmetlerde bas ulıwmalıqtı ayırıp biliw talap etiledi. Logikalıq oylawdaǵı ulıwmalıq ilimiy túsiniklerde, kategoriyalarda, nızamlarda sáwlelenedi.

Ilimiy túsinikke individuallıq predmetler menen qubılıslardıń barlıq belgilerin kirgiziw múmkin emes. Biraq anaw ya mınaw túsinikke anıqlama bere otırıp, kóp individuallıq belgilerdiń ishinen baslıların hám predmettiń belgilewshi mánisin ayırıp alıw múmkin.

Jekelik penen ulıwmalıqtıń dialektikası máselesine kelsek, jekeliktiń ózinshelik bolmısı sonıń menen birge onıń ulıwmalıq penen birge ajıralmas birligin talap etedi.

Sebebi, jekelik absolyut emes, al basqa qubılıs hám zatlardan otnositelli dárejede bóleklengen bul kóp jeke predmetler hám qubılıslarǵa tán ulıwma belgi, qásiyetlersiz ómir súriw múmkin emes. Jekelik ulıwmalıqtan bayıraq. Aqırı, hár bir jeke predmet ulıwma belgi hám qásiyetler menen birge óziniń individuallıq (ayrıqsha) belgilerine hám iye. Biraq ulıwmalıq jekelikten tereńirek, sebebi ol jekeliktiń bas tárepi, tiykarı boladı. Ulıwmalıq hár bir jekelikte ishki, turaqlı, tiykarǵı baylanıslardı ashadı.

Jekelikte ulıwmalıqtıń onıń bas tárepleriniń biri sıpatında bolıwı sonı kórsetedi, jekelik belgili mániste ulıwmalıq boladı. Máselen, Ernazar - adam, qara tal - terek.

Ulıwmalıq hám jekelik rawajlanıwdıń obiektiv processiniń basqıshları boladı. Jańa birden payda bolmaydı, al jeke qubılıslar formasında payda boladı. Biraq ol kóbeyedi, kúsheyedi, jetiledi, sóytip jekelikten ulıwmalıqqa hám ǵalabalıqqa aynaladı.

Biliw processindegi jekelik penen ulıwmalıqtıń mánisi biliwdiń konkret-seziwlik hám abstrakt-logikalıq formalarınıń ara-qatnası tuwralı másele bolıp tabıladı.

Dúńyanı biliw jekelikten ǵalabalıqqa qaray boladı. Aytayıq, bul processti energiyanıń aynalıw hám saqlanıw nızamınıń ashılıw tariyxı menen baylanıstırsaq, jámiyetlik óndiristiń birinshi basqıshlarında adamlar ottı ısqılaw arqalı aladı. Bul jeke háreketler bolǵan sáykes pikirde -»ısqılaw - jıllınıń dáregi» degen pikirde kórinis taptı. Ilimniń, praktikanıń uzaq rawajlanıwınıń barısında adamlar qálegen mexanikalıq háreket ısqılawdıń járdeminde ıssılıqqa aynalıw múmkinshiligine iye (ayrıqsha pikir) degen juwmaqqa keldi. Bul pikirde hárekettiń jeke formasınıń (mexanikalıq) hárekettiń

78

jeke formasınıń baylanısı hám ayırmashılıǵı tastıyıqlanadı. Soń ala ilim praktika ashqan faktlardı ulıwmalastırıw, hárekettiń hár túrli formalarınıń basqalarına aynalıwı mınaday juwmaqqa alıp keldi: hárekettiń qálegen forması hár qanday jaǵday ushın belgili sharayatlarda tuwra ya janapay túrde hárekettiń basqa formasına aynalıw múmkinshiligine iye hám májbúr (ǵalabalıq pikir).

Tiykar hám qubılıs

Jámiyetlik praktika hám ilimlerdiń rawajlanıwı sonı kórsetedi, obiektiv dúnyanıń predmetleri hám qubılısları biziń tikkeley qabıllawımızǵa qolay sırtqı táreplerdi hám tikkeley baqlaw qıyın, ishki jasırın táreplerdi hám óz ishine aladı.

Tiykar predmetler hám qubılıslardıń ishki, eń negizgi óz-ara baylanısların ańlatadı. Qubılıs - bul haqıyqatlıqtıń predmetleriniń, processleriniń sırtqı, az turaqlılıqqa iye tárepi. Qubılıs - tiykardıń kórinisi. Qubılıslar tikkeley sezim organları, sonday-aq biziń seziw organlarımızdı tolıqtıratuǵın hám kúsheytetuǵın janapay túrdegi hár túrli qurallardıń - teleskop, mikroskop, quramlı fizikalıq priborlardıń járdeminde qabıllanıwı múmkin.

Tiykar kategoriyası tábiyattıń ya jámiyettiń jeke bir qubılısınıń emes, al kóp qubılıslardıń ulıwma tiykarın ashadı. Bunıń ústine tiykar kategoriyası qubılıslardaǵı qálegen ulıwmalasqan emes, al bul qubılıslardıń tábiyatın hám rawajlanıwın belgileytuǵın ulıwmalıqtı ańlatadı. Buǵan miynet (tiykar) hám qubılıslar (tovarlar hám olardıń almasıwları) mısal bola aladı.

Tiykar kategoriyası mazmun kategoriyasına jaqın. Ayırmashılıǵı sonda, tiykar kategoriyası qubılıslardaǵı bas belgilewshi ishki tiykardı bólip kórsetedi. Tiykar - bul mazmundaǵı baslısı. Aytayıq, qarama-qarsılıqlardıń birligi hám gúresi nızamın rawajlanıw procesiniń tiykarǵı mazmunı sıpatında minezley otırıp, onı rawajlanıw procesiniń tiykarı sıpatında qaraydı. Sebebi bul process tutas, onıń mazmunı dialektikanıń bir nızamı emes, al barlıq nızamları arqalı belgilenedi, sonlıqtan olar bir ǵana qarama-qarsılıqtıń birligi hám gúresi nızamı menen sheklenbeydi.

Tiykar kategoriyası nızam kategoriyasına hám jaqın. Belgili shegaralarda tiykar hám qubılıs tikkeley sáykes keledi. Aqırı nızam hám ishki, tiykarǵı baylanıslardı sáwlelendiredi. Eger nızamdı universumnıń háreketindegi tiykarǵısı dep túsinsek, anaw ya mınaw processtiń rawajlanıw nızamın onıń tiykarı dep túsiniw durıs boladı.

Tiykar hám qubılıs bir reallıqtı hár túrli tereńlikte sáwlelendiredi hám sonlıqtan olar tikkeley sáykeslikke iye emes.

Qubılıs penen kórinisti (uqsaslıqtı) qaraǵanımızda sońǵısı tiykarınan tiykardıń onıń kórinis forması menen sáykes kelmewi menen baylanıslı. Aytayıq, ásirler boyı tikkeley qabıllanıwı múmkin qubılıslar menen sheklenip, Kún Jerge baylanıslı aynalısta boladı dep túsindik. Bul astronomiyada Ptolomeydiń geocentristlik sistemasına tiykarlandı. Biraq sońınan astronomiya ilimi toplaǵan bilimler nátiyjesinde Jerdiń óz kósheri dógereginde aynalıwı dáliyllendi. Gáp sonda, bul nızamlıqtı ashıwǵa kesent bergen nárse adamnıń aldında tiykardıń kórinis momenti sıpatındaǵı háreketi. Degen menen tiykardı ashıw kórinis penen hám (uqsaslıq - vidimost, kajimost) baylanıslı.

Filosofiya tariyxında tiykar hám qubılıs kategoriyasına kóp ǵana oyshıllar dıqqat awdardı. Máselen, Aristoteldiń pikirinshe, tiykar barlıq kategoriyalardıń real negizi. Tiykar kategoriyası - bul subiekt, al basqa kategoriyalar, mısalı, waqıt, jaǵday, san, sapa

h.t.b. bular tiykardıń ayrıqsha táreplerin bildiretuǵın predikatlar. Usi sebepli hám tiykarsız basqa kategoriyalardı belgilewge bolmay qaladı. Aristotelde eki túrli tiykar ataladı: birinshi hám ekinshi tiykar. Birinshi tiykar bul jeke zattıń real bolmısı, al ol zattıń belgili bir túri. yaǵnıy forması - ekinshi tiykar.

Máselen, Berdaq shayır. Tariyxıy real bolǵan adam. Al, ulıwma adam yamasa onı súwretleytuǵın adam haqqında túsinik ekinshi tiykar bolıp tabıladı. Degen menen bul tiykarlardıń óz-ara baylanısın Aristotel tolıq túsindire almadı.

79

Kant bul máseleni gnoseologiya aspektinde qarap, tiykar hám qubılıstı eki túrli dúnyaǵa tiyisli dep qaraydı. Kant bul oylawımız bile almaytuǵın tiykar sıpatında «ózinshe zattıń» bolmısın moyınlap, qubılıstı biziń sezimlerimizdiń qásiyetleriniń nátiyjesi dep qaraydı.

Basqasha aytqanda, qubılıs biziń sezimlerimizdiń dúnyasın bildiredi. Biraq bul subiektiv qubılıslar obiektiv jasaytuǵın ózinshe zattıń qásiyetlerine tuwrı keleme ya kelmeyme, hesh waqıtta bile almaymız. Demek, Kant óz táliymatında tiykar menen qubılıstıń qatnaslıǵın gnoseologiyalıq tárepten qaraydı hám bul máseleniń sheshiliwin ashıq qaldıradı.

Gegel Kanttıń tiykardı hám qubılıstı bir birinen ajıratıp qaraǵan táliymatına qarsı shıǵadı hám olardı dialektikalıq birlikte qaraydı. Gegeldiń pikirinshe, haqıyqıy tiykar - absolyutlik ideya. Tiykar hám qubılıs kategoriyalarınıń óz-ara baylanısı absolyutlik sananıń rawajlanıwınıń belgili bir basqıshın hám tárepin súwretleydi.

Tiykar hám qubılıs óz-ara ulıwma táreplerge hám iye: a) hár qanday tiykar qubılısta boladı, qubılıs bolsa tiykardıń ol ya bul haldaǵı kórinisi. á) tiykar hám qubılıs obiektiv xarakterge iye bolıp, olar insan sanasına baylanıslı bolmaǵan halda hám bar. b) tiykar hám qubılıs hám mudamı ózgeriste hám rawajlanıwda boladı. Biraq tiykar hám qubılıs qaramaqarsılıq xarkterge hám iye.

Tiykar hám qubılıstıń dialektikası sonday qubılıslardıń hárekecheń, ózgesheligi tiykardıń hám ózgermeytuǵınlıǵın, qatıp qalǵanlıǵın ańlatpaydı.

Tiykardıń ózgerisi ya joq bolıp ketiwi qubılıslarda ózgeris ya olardıń joq bolıwın belgileydi. Máselen, poscocialistlik jaǵday.

Qubılıs penen tiykardıń dialektikası sonda, tiykar tek jeke kóp túrli qubılıslardı tek shama menen jaqın dárejede qamtıydı, al sońǵıları, demek, tiykarǵa tolıq kirmeydi. Bul nárse sonı ańlatadı, tiykar qubılıslardan jarlıraq, sebebi ol óz ishine onıń tárepleriniń kóp túrliligin qamtımaydı. Sonda da tiykar - olardıń ulıwma tiykarı. Mısal: tovar, onıń kóp túrliligi hám qunı.

Tiykar hám qubılıstıń ara-qatnası, olardıń dialektikalıq óz-ara tásiri konkret sharayatlardan ǵárezli.

Dialektikanıń tiykar hám qubılıs kategoriyaları konkret pánlerdiń bul oblastta erisken jetiskenliklerin ulıwmalastırıw tiykarında mudamı bayıp, rawajlanıp baradı. Olar insan praktikası hám bárshe pánler jetiskenliklerinen kelip shıqqan. Usi aspektten tiykar hám qubılıs kategoriyaları insan bilimleri hámme oblastlarına tiyisli bolıp, dúnyanı biliwdiń metodologiyalıq wazıypası esaplanadı.

Tiykar hám qubılıs baylanısları ilim hám praktikada bekkem orın tutadı. Bunda qubılıstı tiykardan ajırata biliw zárúr. Tiykardı qubılıstan ajıratıp bilmeslik ilim hám praktikada qátelerge alıp keledi.

Mazmun hám forma

Dúńyanıń hár bir predmeti, qubılısı, haqıyqatlıqtıń procesi mazmun menen formanıń dialektikalıq birliginen turadı.

Mazmun haqıyqatlıqtaǵı qubılıslar menen predmetlerdiń toparlarınıń, belgili klasslarınıń, belgileriniń, tárepleriniń jıyındısın ishine aladı.

Forma mazmunnıń ómir súriw, rawajlanıw, ańlatıw usılı. Ol mazmun menen ajıralmas baylanısta. Mazmun belgili konkret shólkemge, strukturaǵa iye. Forma kategoriyası mazmunnıń sáykes shólkeminiń, dúzilisiniń, strukturasınıń kórinisi. Máselen, óndiriwshi kúshler óndiris usılınıń mazmunı, óndiris qatnasları - óndiris usılınıń forması.

Mazmun hám forma kategoriyaları pútin hám bólek kategoriyaları menen baylanıslı. Pútin kategoriyası bóleklerdiń hár túrli formalarınıń belgili sapalıq birlikke baylanısların ańlatadı. Pútinniń bólekleri sanlıq jaqtan ǵana emes, sapalıq jaqtan hám pútinnen ayrılıp turadı. Máselen, suw belgili sapa, belgili kólemge iye (sanlıq belgi) iye bolsa, suwdıń molekulası onı quraytuǵın kislorodtıń hám vodorodtıń molekulalarınan

80