Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

uzaq bolsa da olar oqıwshılardı zeriktirmeydi hám hámmemizge de geyde estetikalıq zawıq, bazda tereń oylar, geyde muń, geyde quwanısh baǵısh etip bara beredi. Olardıń barlıǵı da qaharmanlar háreket etken sharayatlardı ayqınlastırıp, sol obrazlardıń tirisheńligin tábiyiylıǵın támiyinleydi.

K.Mámbetov súwretlegen peyzaj hám tábiyat qubılıslarınıń ayrıqsha sıpatlı belgisi sonda, olarda ayrıqsha bir estetikalıq zawıq beriwshilik, jazıwshınıń ózgeshe janlı pafosı sezilip turadı. Bunday jaǵdaylarda jazıwshınıń tariyxıy temalarǵa ótmish dáwirdiń tábiyat kartinalarına da naǵız shayır tábiyatlılıq penen qatnas jasaǵanı ayrıqsha qızıqtıradı. Usı sózimizdiń dálili sıpatında tómendegi tekstti keltirip ótiw orınlı bolsa kerek.

"Erte báhárde Edil aqshamı ádewir payızlı boladı. Aspandı aylanıp qalqıǵan aq bult geyde asıqtay bolıp bólinip biyikten qulap túsedi de, birden birigip, teńizdey tunjırap, aspan álemin qaraqoqshıl gúmbez benen qaplaydı. Seńdey soqlıǵısıp qattı qáhárge minedi. Tum-tustıń bárin tamshı qaplap, aspannan adaq arba aydap ótken nayzaǵay birden zerebeńdi ushırıp jiberedi de nóserlep jawın jawıp ótedi. Kómilip ósken kók shóp qáddin tikleydi. Endi kóz jetpes aspan da, aylana átirap ta birden jan enip ketkendey. Janbawırda jılǵalardan julqınıp, suw sarqıramaları sıldırlap aǵadı. Kóterem bolıp qalǵan mal da bir kóklep esin jıyadı. Qozılar quyrıǵın bılǵańlatıp, eshkiler emin-erkin otlap, serkeler sekirisip, seyis dáwranı baslanadı". (Sonda 230-bet.)

Mine bul haqıyqat báhár tábiyatınıń janlı hám janǵa jaǵımlı kórinisi ekenligi anıq hám onı talant iyesi sol turısında aynıtpay, qulpırtıp otırıp xatqa túsirgen. "Posqan el" romanında jazıwshınıń ayrıqsha pafos penen oǵada tásirli kózge ısıq boyawlar arqalı súwretlengen úlkesi - Edil boyları hám Edil dáryası... Ol usı bir ana dáryamızdıń kelbetin geyde óz qaharmanlarınıń da, dál óziniń ayrıqsha ishki psixologiyalıq keshirmeleri, ózgeshe súyispenshiligi arqalı asqan sheberlik penen súwretlegenine tańlanıp qaramaw múmkin emes. Dóretpeniń qaharmanı Ísmayıldıń oy-sezimleri menen mınaday kartinanı elesletedi: "Edil dáryasınıń ernegindegi bolǵan sapardaǵı waqıyalar sultannıń qıyalında tolıq saqlanıptı. Waqıya yadına túskende mıyıq tartqanday keyip

223

bildirdi. Edil dáryası ádewir enli bolǵanı ushın basqa dáryalarǵa usap tolqınlanıp, eserlenip aǵıp jatpaydı. Kenarı hádden zıyat keń bolǵanı ushın da tınıp, jayılıp aǵadı. Dáryanıń saǵasında tawdan qulaǵan gúmis sarqıramalar bar. Olar da beregirek kelgennen keyin ábden jayılıp ketedi. Taw qısnaqlarındaǵı pátli aǵıslardı esapqa almaǵanda ulıwma tınısh dárya. Aqbas tolqınları sıńq-sıńq etip kúlip keledi de, Qazannan ótkennen keyin-aq tap kól suwlarına usaydı. Biraq túsi aq. Al, ayırım aylanbalar payda bolǵan jerler dáryadan góre kólge kóbirek usaydı. Tıp-tınıq. Samal bolmaǵan kúnleri tolqındı da sezbeyseń". (22-bet). Jazıwshı bul arqalı óz qaharmanı Ísmayıldıń da, óziniń de ishki psixologiyalıq keshirmeleri: sezimtallıqtı tábiyattıń gózzallıǵınan estetikalıq zawıq alıwdı, ekinshiden, ana topıraq, dáryaǵa zor súyispenshilik, patriotizmdi tásirli ashadı. Bunday sheberlik basqa jazıwshınıń qolınan kele beretuǵın is emes

K.Mámbetov dóretpelerinde geypara jaǵdaylarda Sh.Seyitov, U.Pirjanov,

O.Ábdiraxmanov h.t.b. sıyaqlı jazıwshılarday tábiyat kórinislerine hám tábiyat qubılıslarına metaforalıq qásiyetler berip súwretleydi. Ol basqa bir tamannan alıp qaraǵanda tábiyatqa, qorshaǵan tiri haywanatlar dúnyası tirishiligine de baylanıslı salıstırıp, astarlap, obrazlı etip pikir júritiw psixologiyası - bul xalqımızdıń kórkem dúnya tanımına ázelden tereń sińip ketken qásiyet. Mine, jazıwshı dóretken geypara súwretlemelerden usınday sıpatlardı kóremiz.

"Qońır salqın samal esti. Aspanda ala sharbı bult qalqıp júr. Biraq tuww uzaqta, kóp jiyekte qalıń bult kórinedi. Dawıl ákele me, nóser me, biymálim. Sonda da házirshe tınıshlıq. Alaman da únsiz. Dúbeley dawıl aldındaǵı jımjırtlıqqa usaydı. Ílaysańı sońında emes pe eken ...". (282-bet).

Romanda jazıwshı tábiyatqa baylanıslı bul janlı detaldı birinshi kitaptıń eń aqırında, yaǵnıy Ísmayıl Sultan jerlenip bolǵannan soń beredi. Onda ne degen keń túrdegi tariyxıy aspekttegi máni jatır deysiz Sebebi noǵaylılar, qaraqalpaqlar bunnan soń da esapsız ılaysań-dúbeleylerdi bastan keshirdi.

Jazıwshınıń ótkir qáleminen shıqqan tómendegi kórinisler de joqarıdaǵı mısalǵa únlesedi. "Tulpar kisnedi. Tay súrnigip jıǵıldı. Dawıl bolıp uytqıp,

224

dúbeley bolıp quyılıp, Edil betten umbar-jumbar bolıp aǵıtılıp, kelgen bir bále Aqtubanıń eńsesine kelip quladı. Alań-burqan shańǵıttıń bas-ayaǵı kórinbeydi. Batıs jaqtıń bárin túwel qaplap kiyatır. Eldiń etegine birden kelip qalǵan alasapıran shańǵıt dawıl ma, dúbeley me, ásker me, bir qudanıń ózi biledi. Quyın bolǵanda qum aspanǵa kótirilip barıp tarqalar edi. Al, mına turısı aspannıń astın qaplap alǵan tas túnek bir bále..." (151-bet).

Mine, usınday hám biz ele tolıq keltiriw múmkin emes, kóplegen faktmısallar K.Mámbetovtıń "Posqan el" romanınıń basqa da súwretlew usılları menen birigip bir tutas dóretpeniń kórkem poetikalıq sıpatın belgileydi. Olardıń barlıǵı da qaharmanlar xarakterin, olardıń ruwxıy dúnyasın tereńlestirip, sharayat-tariyxıy dáwirlerdi realistlik penen sáwlelendiriwge xızmet etedi.

Ulıwma alǵanda XX ásirdegi qaraqalpaq prozasında peyzajdı súwretlew kem-kem jetilisip, ol hárbir talant qálem iyeleriniń dóretpelerinde túrlenip bardı. Usı arqalı kórkem prozanıń estetikalıq mádeniyatı artıw menen qatar qaharmanlar minez-qulqın tereńnen ashıw, olardıń ómirge jaqınlıǵı, turmıslıq tásirsheńligi arttı. Bulardıń barlıǵı biziń zamanlaslarımızdıń ruwxıy dúnyasınıń hár tárepleme bayıwına xızmet etedi.

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerde, kolledji hám akademiyalıq liceylerde prozalıq shıǵarmalardı tallaǵanda portret máselesine ayrıqsha dıqqat awdarıladı. Kórkem ádebiyat hám ádebiy qaharmanlar turmıs aynası bolǵanlıqtan da qaharman obrazınıń ishki mazmunı: aqıl parasatı, psixologiyası, ulıwma ruwxıy dúnyası sáwleleniw menen birge, al solardıń sırtqı tulǵası, yaǵnıy portretlik belgileriniń súwretleniwi de tábiyiy halat. Demek, qaharmanlar psixologiyası, ruwxıy sıpatları olardıń mazmunın, dúnyaǵa insanǵa kózqarasların bildirse, al obrazdıń sırtqı tulǵası, portret - bul shártli túrde forma desek te boladı. Usılayınsha obraz yaki ádebiy qaharmanda sırtqı belgi, forma menen ishki sıpatlar arqalı mazmunnıń birligi kelip shıǵadı. Bular arqalı kórkem ádebiyattıń ózindegi forma hám mazmunnıń: hárqıylı ádebiy usıllar menen ideya, oy-pikirlerdiń birligi de támiyinlenedi. Sonlıqtan da ádebiyat teoriyasında qaharmanlardıń sırtqı pishimleri hám sırtqı tulǵasın

225

jasaw máselesine ayrıqsha itibar qaratılǵan.101 Al ayırım sheberlik haqqında jazılǵan miynetlerde tilekke qarsı negedur bul máselege kewil Bizińshe bul orınsız hám jazıwshı sheberligin olardıń sırtqı tulǵaların qalay súwretlep bergenin aytpay turıp ashıp kórsetiw múmkin emes

dep oylaymız.

Eger biz usı máselege qaraqalpaq prozasınıń mısallarında názer taslasaq, bul T.Qayıpbergenov, K.Sultanov, Sh.Seyitov, K.Mámbetov, U.Pirjanov, S.Bahadırova hám taǵı basqalardıń romanlarında qálem iyeleri óz múmkinshilikleri hám ózinshelikleri menen kózge taslanadı. K.Mámbetovtıń dóretpeleri de basqa da sıpatları menen qatar portret jasawdaǵı sheberligi menen kózge túsip, dıqqattı ózine tartadı. Onıń kólemli shıǵarmaları: "Posqan el", "Túrkstan", "Hújdan" atlı romanlarınan biz usılardı anıq ańlaymız. Atap aytqanda "Posqan el" romanında jámlengen "Zobalań", "Topalań" degen eki kitapta bir-birin ishki hám sırtqı belgileri menen de qaytalamaytuǵın birneshe qaharmanlardıń portretlik sıpatları dáwir shınlıǵı, tariyxıy haqıyqatlıqqa say sheberlik penen jazılǵan. Olarda qáhárli orıs patshası Ivan Groznıy, knyaz Andrey Shuyskiy, elshi Petr Turgenev, knyaz Trubetskiy, qalmaqtıń qan isher jawız patshası Xo Urlıq, Noǵaylılar sultanı Ísmayıl menen Yusup, onıń balaları Tınaxmet, Ormanbet, Yusup sultannıń gózzal qızı Súyinbiyke sulıw, Kavkaz qızı Malxurab Cherkesskaya, Ormanbettiń qızı Sarısha ayım, Sárbinaz begim, Qazan xanları Janáliy menen Shaxáliy, qazaq biyi Xaqnazardıń sırtqı tulǵaları aynıtpay sızılǵan dese de boladı. Olardıń bet júzi, shırayları, kiyimkenshekleriniń barlıǵı da bizlerdiń tap qasımızda, ózlerimiz benen birge otırǵanday etip sáwlelengen. Bul baǵdarda qaraqalpaq prozasında K.Mámbetov qaharmannıń sırtqı kelbetin sheber ashıwǵa eń kóbirek qızıqqan, oǵan shın pafos penen berilgen jazıwshı. Onıń portret jasawdaǵı ózgesheligi, qaharmanlardıń sırtqı kelbeti roman betlerinde basqa jazıwshılardıń dóretpelerine salıstırǵanda da tolıq hám tutas halında kórinedi. Sonday-aq

101Қабдолов З. Сӛз ӛнери. Алма-Ата, 1982, К.Мәмбетов. Әдебият теориясы. Нӛкис, 1995, 66-67 бб.

102Қоңыратбаев Ә. Шеберлик сырлары. Алма-Ата, Ж.Есенов. Шеберлик сырлары. Нӛкис, 1986.

226

olarda portretler geyde bir-birin tolıqtırıp barsa, bazda olar mimikalıq hám t.b. psixologiyalıq ózgerislerge ushıraǵan halında da kózge taslanadı. Mısalı: "Ivan Groznıy denesi nıq, háreketi shaqqan, adamǵa tigilgende qáhárli eki kózi ot bolıp janadı da turadı. Oylaǵan oyın aqırına jetkizbegenshe qáhári tarqamaydı. Názer taslap qaraǵanda túrleri tebendey shanshılıp turatuǵın qaysar adam edi...".103

Bul patshanıń avtor sózi menen jetkerilgen sırtqı kelbeti. Álbette, bunda dálme-dállik bar. Sonlıqtan bunı tek ǵana ayırım portretlik shtrixlar dep bolmaydı. Al, endi usı orıs patshasın Ísmayıldıń oy-sezimleri menen de jazıwshı bılayınsha jetilistirip hám tolıqtırıp beredi: "Taxttıń tórt jaǵına tórt gúmis baǵana ornatıp, ústin shertektey etip bastırıptı. Baǵanaları túyilisken jerde basın joqarı qaratıp gúmisten islengen kishkene tórt arıslannıń bası kórinedi. Barlıǵı jalt-jult etken jáwhar. Áytewir basıń aylanadı. Ústinde shashaqlı tajı bórik kiygen, qarshıǵa kózli qaysar Ivan Groznıy otır. Patsha degenniń bári solay ma? Áytewir Ivannıń júzi ádewir qáhárli. Ózine talay mártebe jumsaq sóz benen nama jazǵan bolsa da altın taxtta otırǵan Ivan

Groznıydıń qılıshtay júzin kórip Ísmayıl birden qorqıp ketti".104

Haqıyqatında bul onnan aldıńǵı sıpatlamalardı jáne de tolıqtırıw menen qatar Ísmayıldıń ishki dúnyasındaǵı psixologiyalıq tolǵanıslardı ashıwǵa da sebepshi boladı.

"Posqan el" dóretpesinde jazıwshı Qazanlı tatarlar elatında óz gózzallıǵı, sırtqı sulıwlıǵı menen tańlandırǵan Súyinbiyke sulıw zindanǵa túsip, qor bolǵannan keyingi kelbetin onıń ruwxıy keshirmeleri menen qosa alıp júdá anıq súwretleydi. Romanda biziń kóz aldımızda Súyinbiyke eki túrli halatta eleslegendey boladı. Ol dáslep: "Basında jiyeklerine gáwhar taslar ótkerilgen jalt-jult etken pópekli taqıya, ústinde noǵayshalap tigilgen naǵıshlı beshbent", "Qızıl júzli,...piste murınlı", "manat aralastırılıp órilgen toqpaqtay burım ókshesin qıtıqlap", "jumalaq júzli, kirpikleri kózlerine sayaman bolarlıq

103Мәмбетов К. "Посқан ел". Нӛкис, 1988, 68-бет.

104Мәмбетов К. "Посқан ел". Нӛкис, 1988, 227-228-бетлер.

227

dárejede tóselgen"105- dep súwretlenedi. Endi onıń miyrasxorlıq ushın da ayıplanıp zindanda jatqan kelbeti mınaday ayanıshlı halda kórinedi: "Izǵar urıp ketken tas diywaldıń erneginde qarshıǵa menen qarsılasıp moynı úzilip ketken aq quwday bolıp hálsiz jatırǵan hayal kózin bir ashıp jumǵanı bolmasa itibar bergen joq. Janı bar ma, yaki jańaǵı bir qaraǵan waǵında-aq úzilip ketken be, ol jaǵı belgisiz. Júzleri zapıranday sarǵayıp ketken. Basındaǵı shashları appaq, saqpannan atılǵan kesekten ushıp túsken kepterdey ǵana halı bar bir kempir jatır edi. Joq, bul kempir emes. Jańa ǵana jigirma eki jasqa kelgen, jurttı tańlandırǵan Súyinbiyke!, júzine óli shıray kirip qalıptı. Kózinde nur joq".106

Qaharmanlardıń ishki ruwxıy dúnyası sıyaqlı olardıń sırtqı kelbetiniń sharayat hám basqa faktorlarǵa baylanıslı ózgerislerinde ómirdiń ózindegidey janlı halda kórsete alıw jazıwshılar sheberliginiń jemisi dep bahalanadı. Bul evolyuciyalıq dinamikalıq súwretlew, qaharmanlar obrazın tayar kesteler boyınsha burınǵıday ideallastırıp súwretlewlerden de qutqaradı.

K.Mámbetovtıń tariyxıy romanındaǵı portretlerdiń jáne bir ayrıqsha tamanı sol, olar estetikalıq áhmiyetke iye bolıp oqıwshılarda gózzallıqqa qushtarlıq oyatadı. Sebebi, jazıwshınıń ózi kórsetkenindey kórkem ádebiyat ayrıqsha estetikalıq wazıypalar atqaradı.107 Kórkem sóz sheberi "Posqan el" dóretpesinde M.Cherkesskayanıń portretin úlken pafos penen sıza otırıp hám

Moskvada patsha miymanxanası diywalındaǵı súwretke Ísmayıldıń ash názeri menen qaray otıra usınday kórkem estetikalıq hám ádebiy-ámeliy kózqarastı jaqlaydı, jáne onı tolıq, sheber túrde iske asıradı. Bul qálem iyesinde usı máselelerde ilimiy ádebiy teoriyalıq oy menen kórkem obrazlı pikirlewdiń sheber sintezlengenin ańlatıp turadı.

Qazaq ádebiyatshısı B.Maytanov óz monografiyasında: «Insannıń sırtqı sımbatına degen qushtarlıq áyyem zamanlardan berli kiyatırǵan sırlı qásiyet»108, - dep jazıp, jazıwshılardıń portret dóretiwdegi sheberligin ashıwǵa

105Мәмбетов К. "Посқан ел". Нӛкис, 1988, 94-95-бетлер.

106Сонда - 149-бет.

107Мәмбетов К. Әдебият теориясы. Нӛкис, "Билим", 1995, 67--68-бетлер.

108Майтанов Б. Кӛркемдик нәри. (Романдағы психологизм арналары). Алматы, «Жазыўшы», 1983, 6-бет.

228

arnalǵan jumıstıń bólegin «Adam júzindegi sırı» dep ataydı. Ol portret jasaw óneriniń birqansha topar hám baǵdarların belgilep, onı qazaq romanları mısalında jiklep, júyelep kórsetedi, bunıń basqa da kórkem súwretlew komponentleri menen janlı baylanısın da belgileydi. Kórkem prozada jazıwshılardıń portret dóretiw sheberliginiń bunnan basqa táreplerin keńirek sóz etiw, ondaǵı hárbir jazıwshınıń ózgesheliklerin biliw teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.

"Ómirdegi sende bir qayıq…bilip qoy, seni ol oń jaǵaǵa, ya sol jaǵaǵa, ya teńizge bir shıǵaradı…"109 Sh.Seyitovtıń "Shırashılar" romanınıń baslı qaharmanlarınıń biri Venger jigiti Kumingerdiń tilinen aytılǵan usı sózleri-aq dóretpeniń qaharmanlar minez-qulqın ashıp beriwde kóbirek kórkem psixologizm principine tiykarlanǵanınan derek beredi. Sebebi, bul epigraf qaharman xarakteriniń tereń oylılıqqa tiykarlanǵanınan, onıń barlıq nárselerdi, ásirese adam, insan ómiriniń mazmunın salıstırma túsiniklerdi de durıs bahalay alatuǵınınan derek berip tur. Sonlıqtan da kópshilik ádebiyatshı ilimpazlar tereń oylılıq, sol arqalı oqıwshılardı da qaharmanlar menen qatar oylandıra biliw kórkem psixologizmniń ajıralmas belgileriniń biri dep durıs esaplaǵan.

Mine, bizden burınǵı aytqan ilimpazlardıń teoriyalıq pikirlerine hám kórkem ádebiy tájiriybelerine súyengen halda oy taslasaq, onda kórkem psixologizm principleri, onıń qaharman xarakterin tereńnen ashıp kórsetiw múmkinshilikleri hárbir shıǵarmada hárqıylı kóriniwi múmkin. Ilimpazlardıń kópshiliginde durıs kórsetilgenindey, shıǵarma psixologizmi kóbirek eń dáslep syujet dúziw, konflikt qurıwda, geyde onıń kompoziciyalıq qurılısınan baslap-aq birden kózge túsedi. Mısalı Sh.Aytmatov dóretpelerinde hám birneshe qaraqalpaq liriko-psxologiyalıq, psixologiyalıq povestleri usılay jazılǵan. Sol sıyaqlı Sh.Seyitovtıń "Shırashılar" romanınıń kórkem psixologizmi de eń dáslep syujet hám konflikt, kompoziciya dúziwdegi psixologiyalıq principke qurılǵanı hám zamanagóyligi menen anıqlanadı. Yaǵnıy romanda syujet, barlıq

109 Сейтов Ш. Шырашылар. Нӛкис, 1986, 17-бет.

229

waqıyalar Esjan ǵarrınıń yadqa túsiriwleri, kóz aldına keltiriwleri arqalı bir tún ishinde bolıp ótedi. Demek, onda aytıp beriwshi, sóylewshiniń áńgimegúrrińleri syujet dúzip, sol arqalı qaharmannıń ishki dúnyasınıń ózinshe tallaw usılında ashılıp, qaharmannıń óz-ózine, sırtqı ortalıqqa óz-ara qarımqatnaslarǵa sın kózqarastan baha beriwine úlken áhmiyet qaratıladı.

Qaraqalpaq jazıwshısınıń romanındaǵı syujet qurıwdıń bunday kompoziciyalıq forması hám qaharmanlar xarakterin kórkem psixologiyalıq súwretlew usılı Sh.Aytmatovtıń "Ásirge tatırlıq kún", N.Dumbadzeniń "Máńgilik nızamı", T.Qayıpbergenovtıń "Tánhá ózińe málim sır", K.Mámbetovtıń "Hújdan" atlı dóretpelerine júdá uqsas. Romannıń "Shırashılar" degen atamasına qosımsha "Ómirdiń bir aqshamı haqqında…" dep qoyılıwı da tosınnan emes hám sol bir aqshamdaǵı bas qaharmannıń oylanıp-tolǵanıwları menen sezimleri, tereń oylı pikirleri dóretpede sheshiwshi áhmiyetke iye bolıp, olar waqıyalar, konflikt hám is-háreketlerdiń isenimliligin, tábiyǵıylıǵın arttırıw menen birge oqıwshılarǵa da tereń psixologiyalıq oy taslap otıradı. Usınday usıl arqalı konfliktler hám olardıń gúresi tek ǵana shım-shıtırıq sırtqı waqıyalarda emes, al qaharmannıń sanasezimlerinde onıń ishki ruwxıy dúnyasında bolıp ótedi.

Haqıyqatında da, sabaq barısında akademiyalıq licey oqıwshılarına romannıń syujeti, qaharman obrazlarına tallaw jasap úyretiw kóp nátiyjeler beredi. Ásirese qaharman obrazına tereńnen tallaw jasaw olardıń ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵı artadı. Máselen, Esjan ǵarrınıń mına sózlerine qarayıq: "-

Jetpis jasım qurısın meniń! Sonda tek bir kún jasaǵanman…Hámme kúninde tek azanda erte turǵanman, mal-halǵa qaraǵanman, sáskelik jarma ishkenmen, túslengenmen, keshte taǵı mal-hal, qora-qopsı, taǵı awqat, taǵı tósek…Erteńine taǵı sonday, arǵı kúni taǵı! Kórgenim bir dárya, usı dáryanıń balıǵı, anaw shatshabırdıń arasınan ań awlaǵanman, egin ekkenmen, wassalam…!" "…Jasaǵanım jo-oq, bolmasa ómirdiń sayızı qaysı, sonı da bilmeppen-

230

aw!…Umıtpawıń ushın sonday bir atam bar edi, óz atawına qayırlap shirip ketti, dep ayta ber, ayta ber!"110

Bul arqalı biz shınında da qaharmannıń óz-ózine sın baha beriwine anıq kózimiz jetedi. Esjan ǵarrınıń bulay dewine biraz sebepler bar. Óytkeni, ol óziniń artta qalǵan keri filosofiyasına súyenip dáslep hesh kimnen de, hesh nárseden de, ulıwma sırtqı ortalıqtan biyǵárez, tınıshlıqta, boslıqta neytral subekt sıpatında jasaǵısı keledi. Biraq ómir aǵısı, yaǵnıy Kuminger aytqanınday, ol mingen qayıqtı "ya ońǵa, ya sol jaǵaǵa" shıǵarmay qoymaydı. Basqasha aytqanda Esjan dáslep ápiwayı, qarapayım awıl adamı bolıwına qaramastan sol dáwirdegi ómir ózgerisleri, onı baspashılardıń uslap alıp, jazıqsız azaplawları, qorasına ot berip ǵana qoymay ózi hám bala-shaǵalarınıń ómirine qáwip dóndiriwi, bularǵa qosa Kumingerdiń áńgime gúrrińleri ǵarrını óz qarsılaslarına gúreske májbúrledi. Ol aqırında "sen tiymeseń, men tiymes", bárimiz de musılman perzentlerimiz ǵoy,- degen principinen pútkilley waz keship, ómir aǵısında biyparıqlıq, maqsetsizlikten principiallıqqa, háreketheńlik penen gúressheńlikke qaray ózgeredi. Sebebi, usılay etpese, onıń ózi de, basqalar da ólimdar edi. Shıǵarmada konfliktlerdiń shiyelenisiwiniń, qaharmannıń sana-seziminiń usınday ózgerisleri júdá isenimli, tábiyǵıy, ómir menen turmıstıń óz aǵısında, qaharmannıń ishki ruwxıy dúnyasında bolıp ótedi. Bular isenimli hám dálilli psixologiyalıq sıpatlarǵa iye. Romanda qollanılıp isletilgen hárqıylı kórkem psixologiyalıq súwretlew usılları, ishki monolog, dialog, kórkem detal, qıymıl-háreketler h.t.b. qaharmanlardıń ishki ruwxıy álemin ashıwǵa, psixologiyalıq keshirmeler hám ózgerislerdi tereńnen sáwlelendiriwge xızmet etedi. Mısalı, pomanda mınaday ishki monolog berilgen: "Quyashtıń bunshelli qan qızıl iz qaldırıp batıwına qara! Amanı joq, hár kúni usınday qanǵa shomılıp shıǵıp, qanǵa shomılıp batadı!…

…Hár kúni qansha qırshın jan qıyılıp atır, solardıń kópirip atırǵan biygúná qanlarınıń sagımı, bul! Usınshelli bir-birine óshegisip, usı adamlar nesin alısa

110 Сейтов Ш. Шырашылар. Нӛкис, 1986, 62-63-бетлер.

231

almay atır eken, he-e, páriwárdigar, gúnakar bendelerińdi óziń insapqa shaqıra gór!" (13-bet). Bul keltirilgen úzindi arqalı oqıwshılarda qaharman xarakterine baylanıslı hárqıylı pikirler payda boladı. Máselen, Esjan ǵarrı bunday pikirlerge de birden kele qoyǵan joq hám onıń usınday oylarında sol dáwir shınlıǵınıń ayqın koloriti, onıń obektivligi menen isenimliligi de anıq kórinip tur. Ǵarrınıń pikirlerinde, onıń psixologiyalıq keshirmelerinde pútkil adamzat, insaniyat, jámi tábiyiy jaratılıs tuwralı ulıwma filosofiyalıq, gumanistlik pikirler de sáwlelengen. Jazıwshı óz qaharmanlarınıń usınday qásiyetlerin ashıp berip sheberlikke erisiwge de, kórkem prozamızdıń kórkem-estetikalıq dárejesin kóteriwge de kórkem psixologizm principin jetilistiriw arqalı erisken. Jazıwshınıń usınday sheberlik sırların sóz etkende romandaǵı geypara

kórkem detallardıń qollanılıwına da ayrıqsha itibar beriw kerek. Mısalı:

"- Meni mınaw tamnıń basınan shoshayıp shıǵıp atırǵan tarı qalaq qızıqtırıp tur!

- Bul tarı qalaq emes, ırras, bir urǵanda adamnıń tóbesin oyatuǵın shoqmar degen!…Basıńa bir tiydi bar-ǵo, óldim bile ber, sonday shoqmar bul: Miyińdi solq ettiredi!…

-Bárińizdiki de biykar-dedi Panov iyegin tambasqa sozıp. - Bul mush.

-Qanday mush?

-Túyilgen mushtá-á!… Eti janıp ketken, skleti birigip túyiliwi menen

qalǵan…",… ebin jorıq suwıq tútinin pısqıtıp atırǵan tam, tamnıń qubla tamanındaǵı diywaldan ósip shıǵıp, dáryalıq taman túyiliw menen qalǵan, qorqınıshlı judırıq" (196-bet). Mine, usı kórkem detal - dushpanlar tamanǵa túyilgen mush, qorqınıshlı judırıq arqalı-aq oqıwshılar Baǵdiyardıń mártligi menen óz qarsılaslarına qaysarlıq úlgileriniń tereń psixologiyalıq belgisin kóredı. Kórkem detallardıń kórkem psixologiyalıq súwretlewdegi áhmiyetine ilimpazlar da, sonday-aq kórkem detaldıń arnawlı izertlewshileri de ayrıqsha hám orınlı túrde dıqqat beredi"111.

111Умиров С. Роль художественой детали в изображении обстоятельство и характера в прозе А.Каххара.Автореферат канд.диссертации. Ташкент, 1977 г.

232