Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

Kvalifikaciyalıq ámeliyatlardı ótiw kestesi

(atı, kursı, semestri, waqtı kórsetilgen)

313

Ózbekstan Respublikası joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti

«Tastıyıqlayman»

Dizimge alındı Oqıw isleri prorektorı

№

5120100-Filologiya hám tillerdi oqıtıw (Qaraqalpaq filologiyası) bakalavrı

Nókis - 201_

314

K i r i s i w

5120100-Filologiya hám tillerdi oqıtıw (Qaraqalpaq filologiyası) bakalavr tálim baǵdarınıń 4-kurs studentleriniń 8 háptelik pedagogikalıq ámeliyat baǵdarlaması mámleketlik bilimlendiriw standartına muwapıq, «Joqarı oqıw orınları studentleriniń qánigelik ámeliyatı haqqında nızam», Ózbekstan Respublikasınıń «Bilimlendiriw haqqında»ǵı nızamına hám «Kadrlar tayarlaw milliy baǵdarlaması» talaplarına say islep shıǵılǵan.

Pedagogikalıq ámeliyat 7 semestrde ótkeriledi. Bul dáwirde ámeliyatshı student pánge hám qánigelikke tayarlaw dawamında alǵan teoriyalıq bilimlerin ámelde bekkemleydi, jańa bilim hám kónligiwler menen bayıtadı.

Pedagogikalıq ámeliyat ulıwma bilim beretuǵın mekteplerde, kásip óner kolledjler hám akademiyalıq liceylerde ótkeriledi.

Ámeliyatshı pedagogikalıq ámeliyat basqıshlarınıń juwmaǵı boyınsha jazba esabın belgilengen úlgi tiykarında tayarlaydı hám kafedrada dúzilgen komissiya aldında qorǵaydı. Ámeliyatshınıń bilim hám qánigelik (pedagogikalıq) sheberligi qánigelik baǵdar ushın belgilengen reyting sisteması tiykarında anıqlanadı.

II. Pedagogikalıq ámeliyattıń maqseti hám wazıypaları

Pedagogikalıq ámeliyat studentler ushın bilim hám tálim tárbiya jumısların júrgiziwdiń házirgi zaman talabı dárejesindegi jetiskenliklerin iyelewi zárúr bolǵan oqıw-metodikalıq jumıslardıń tiykarǵı bólimleriniń biri bolıp esaplanadı. Sonıń menen birge, orınlardaǵı zamanagóy pedagogikalıq texnologiyalar menen islewshi joqarı mamanlıqqa iye pedagoglardıń is usılların úyreniw, olar menen usı baǵdarda pikir alısıw bolajaq qánigeler ushın baslı sabaq bolap esaplanadı.

Pedagogikalıq ámeliyat bolajaq pedagoglardıń baǵdar ushın belgilengen qánigelik hám qosımsha pánlerden alǵan teoriyalıq bilimin ámelde bekkemlew, pedagogikalıq kónligiwdi payda etiw hám oqıtıwdıń, tárbiyalıq jumıslardıń hár qıylı túrlerin úyretiw maqset etip qoyılǵan.

Pedagogikalıq ámeliyat aldına tómendegi wazıypalar qoyılǵan:

315

Studentlerde oqıw procesinde alǵan bilimin jetilistiriw kónligiwin payda etiw;

Zamanagóy pedagogikalıq texnologiyalar menen tanıstırıw;

Interaktiv tarmaqlardaǵı jańa maǵlıwmatlar menen islew;

Studentlerde pedagogikalıq sheberlikti (oqıw, oqıwdan tıs bilim beriw hám tálim-tárbiya jumısların shólkemlestiriw) qáliplestiriw, olardı kásipke tayarlaw.

III. Pedagogikalıq ámeliyattı ótiw tártibi

5120100-Filologiya hám tillerdi oqıtıw (Qaraqalpaq filologiyası) bakalavrı tálim baǵdarınıń kvalifikaciyalıq xarakteristikası hám mámleketlik standartına tiykarlanıp dúzilgen baǵdardıń hárekettegi oqıw rejesinde pedagogikalıq ámeliyatı 8 hápte dawamında ótkeriw belgilengen.

Pedagogikalıq ámeliyat kásip-óner kolledjlerinde, akademiyalıq licey hám ulıwma bilim beriw orta mektepinlerde ótkeriledi. Pedagogikalıq ámeliyat studentlerdi orta hám arnawlı bilim beriw oqıw orınlarında, akademiyalıq liceylerde júrgiziletuǵın oqıw procesi menen tanıstırıw, olarda pedagogikalıq ámeliyat shólkemlestiriw hám tárbiyalıq sheberliklerdi qáliplestiriw maqsetlerinde ótkeriledi.

Ámeliyatshı pedagogikalıq ámeliyattıń bul basqıshınıń juwmaǵı boyınsha jazba esabın pedagogika hám psixologiya kafedrası menen birlikte islep shıǵılǵan úlgi tiykarında tayarlaydı hám arnawlı dúzilgen komissiya aldında qorǵaydı.

IV. Pedagogikalıq ámeliyat waqtında studentlerdiń wazıypaları

Ámeliyat dawamında ámeliyatshı mektep dúzilisi, is tártibi, pán oqıtıwshıları hám olardıń oqıtıw usılları menen tanısadı. Ózleri sabaq ótiwdi baslaytuǵın klass oqıwshıları menen tanısıp, aldaǵı sabaqlarǵa tayarlanadı. Usı dáwirde ámeliyatshı klastıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı sabaǵınıń tematikalıq jobasın jazıp alıp, onı úyrenedi. Tematikalıq joba tiykarında sabaqlıq joba jazıp, onı metodikalıq basshılarǵa kórsetip, onı oqıw ornınıń oqıw isleri boyınsha direktor orınbasarına tastıyıqlawǵa usınadı.Usı sabaqtıń nátiyjesi boyınsha ámeliyattı ótiwge jiberiledi.

316

Ámeliyat dawamında ámeliyatshı oqıw, oqıwdan tısqarı bilim beriw jumısların júrgizedi. Bunda ótiletuǵın sabaqlar oqıwshılardıń jas ózgesheligin, sabaqlar túrin esapqa alǵan halda tańlap alınıwı kerek. Ámeliyat dawamında toplaǵan balları arqalı ámeliyatshınıń reytingi anıqlanadı. Ámeliyat dawamında ámeliyatshı oqıwdan tısqarı bilim beriw jumısların basqarıwı yamasa oǵan qatnasıwı kerek.

V. Ámeliyattı ótiw dáwirinde studenttiń isleytuǵın jumısları dizimi hám reytingi

317

Ámeliyatshılardıń óz betinshe orınlawı ushın arnalǵan jumısları hám temaları:

1.Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı boyınsha mashqalalardı sheshiw usılların fakultativ sabaqlarda úyretiw.

2.Lekciya materialların kórgezbeli túsindiriw ushın plakatlar hám kórgizbe quralların tayarlaw.

3.Ámeliy jumıslardı ótkeriw ushın tayarlıq jumısların júrgiziw.

4.Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı boyınsha ádebiy kesheler, soraw-juwap

keshelerin shólkemlestiriw.

5. Tábiyat nızamların úyreniwge baǵıshlanǵan tájriybelerdi shólkemlestiriw.

VI. Pedagogikalıq ámeliyat saatlarınıń bólistiriliwi

318

VII. Pedagogikalıq ámeliyat basqıshlarınıń juwmaqlawshı esabın tayarlaw hám qorǵaw, ámeliyatshınıń reytingin anıqlaw kriteriyası

Pedagogiklıq ámeliyattıń juwmaqlawshı jazba esabın tayarlaǵanda, jazǵanda pedagogikalıq ámeliyatshınıń baǵdarlamasın, ámeliyat kúndelik is jobasın metodikalıq qollanba sıpatında paydalanıwı kerek.

Esabı:

1.Ámeliyat ornı tuwralı qısqasha bayanlama;

2.Ózine tapsırılǵan topar tuwralı maǵlıwmat;

3.Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı sabaǵın ótiw ushın arnawlı klaslar hám kórgizbeli qurallar menen támiyinleniwi haqqında maǵlıwmat;

4.Ámeliyatshı studenttiń jeke tapsırmanı orınlaǵanlıǵı hám jumıs nátiyjeleri haqqında bayanlaması;

5.Ámeliyat dawamında júrgizgen tálim-tárbiya jumısları haqqında maǵlıwmat. Pedagogikalıq ámeliyattıń esabında mektep oqıwshıları menen islegen

jumıslar talqılanǵan, jeke tapsırmalar qatań hújjetlestirilgen túrde jazıladı.Ámeliyattıń ótiw ornında studentke bekitilgen basshı hárbir studenttiń jumısına baǵdarlama materialların ózlestirilgenligi, uqıplıǵı, jámiyetlik

jumıslarǵa qatnası haqqında óz pikirin bildiredi.

Ámeliyatshınıń ámeliyat basqıshlarında toplaǵan bilimleri reytingi studentlerdiń bilim reytingin anıqlawdıń ulıwma rejesine tiykarlanıp ámeliyat basqıshları ushın islep shıǵılǵan kriteriya tiykarında júrgiziledi.

Student ámeliyatqa tolıq qatnasıp kúndelik hám baǵdarlamanıń barlıq bólimlerinde kórsetilgen jeke jobalardı orınlaǵan jaǵdayda esaptı qorǵawǵa jiberiledi. Esaptı qabıllaw ámeliyattıń sońǵı kúnlerinde ótkerilip, onda oqıw ornı ámeliyattı ótiw ornında bekitilgen basshılardıń pikiri (ámeliyatqá qatnası, miynet tártibi, jámiyetlik jumıslarǵa qatnası h.t.b.) bildirilgen bolıwı kerek.

Ámeliyatshı student tárepinen jazılǵan jazba túrdegi esaptı qorǵaw

kafedrada dúzilgen komissiya aldında júrgiziledi. Komisssiya quramı kafedra baslıǵı sáykes túrdegi pándi oqıtatuǵın oqıtıwshı, ámeliyat basshısı

319

múmkinshiligi bolǵansha ámeliyattı ótiw ornında bekitilgen basshılardan turadı. Esapta ámeliyat basshısınıń hám ámeliyat ótiw ornında bekitilgen basshınıń pikiri jazba túrde keltiriledi. Qabıllanǵan esap materialların student kafedraǵa tapsıradı. Ámeliyat esabı nátiyjeleriniń bahası studenttiń kurstan kursqa ótiwine hám stipendiya menen támiyinleniwine esapqa alınadı. Ámeliyat esabınıń bahası, reyting bahalaw qaǵıydası boyınsha ótiledi.

VIII. Ámeliyatshılar ushın qosımsha ádebiyatlar:

1.Berdimuratov E., Pirniyazov Q. Orta mekteplerde qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası. Nókis, 1988.

2.Paxratdinov Á. Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası Nókis, 2004.

3.Sh.Allaniyazova, Q.Turdıbaev, Q.Yusupov. Pedagogikalıq ámeliyat. Nókis,

2011.

4.Yusupov Q. Akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatın sabaqtan tıs jumıslar arqalı úyreniwdiń ilimiy metodikalıq máseleleri. (Metodikalıq qollanba). Nókis, 2018.

4.Pedagogikalıq ámeliyatta studentlerdiń wazıypaların túsindirip beriń.

5.Ámeliyattı ótiw dáwirinde studenttiń isleytuǵın jumıslarınıń dizimi hám reytingi haqqında túsinik beriń.

6.Ámeliyattı ótiw dáwirinde klastan tıs jumıslardı ótkeriwdiń ózgesheligi.

7.Ámeliyattı ótiw dáwirinde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen

materiallardı oqıtıwda interaktiv metod túrlerinen paydalanıwdı túsindiriń.

8.Ámeliyattı ótiw dáwirinde ata-analar jıynalısın ótkeriw usılların túsindiriń.

9.Pedagogikalıq ámeliyatta juwmaqlawshı esaptı tayarlawdı túsindirip beriń.

10.Pedagogikalıq ámeliyatta esaptı qorǵaw, ámeliyatshıtıń reytingin anıqlaw

kriteriyası haqqında túsindirip beriń.

320

JUWMAQ

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası joqarı oqıw orınlarında studentlerdi belgili mamanlıqqa úyretetuǵın, oqıw orınlarında qaraqalpaq ádebiyatı muǵallimleriniń pedagogikalıq hám metodikalıq sheberliklerin jetilistiretuǵın ilimiy pán. Ádebiyattı oqıtıw metodikası filosofiya, til bilimi, ádebiyattanıw ilimi, tariyx, estetika, pedagogika, psixologiya pánleri menen baylanıslı úyrenildi.

Ulıwma bilim beriw mektepleri, kásip óner kolledji hám akademiyalıq liceyler ushın arnalǵan baǵdarlamalardıń dúziliw principleri atap ótildi. Ádebiyat páni bilimlendiriw basqıshlarında úyreniledi, sonlıqtan mektep, kásip-óner kolledji ham akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq adebiyatın oqıtılıw zárúrliligin, ózgesheliklerin hám ádebiyattı oqıtıwdıń maqset hám wazıypaların belgilep alıw, baǵdarlamada berilgen materiallardıń mazmunın anıqlaw, oqıw baǵdarlamadaǵı materiallardıń izbe-izligi hám mazmunına tiykarlanıp oqıwshılar ushın jaratılatuǵın, dúziletuǵın sabaqlıq, oqıw qollanbalarına qoyılatuǵın talaplardı úyreniw, oqıwshılardıń belgilengen oqıw basqıshlarında ózlestiriwi kerek bolǵan ádebiy bilimler, solarǵa baylanıslı qáliplesitiriwi kerekli bolǵan bilim hám kónlikpelerdiń nátiyjeleri belgilenip, arnawlı sabaqlardı shólkemlestiriw zárúrligi atap ótildi.

Kórkem oqıw arqalı oqıwshılarǵa ádep-ikramlıq, estetikalıq, ruwxıylıq tárbiya beriw máseleleri, oqıwshılarǵa hárbir xalıqtıń óziniń joqarı mádeniyatı, ruwxıylıǵı menen kúshli ekenligi jeterli túsindirildi.

Sabaq tiplerinen oqıwshılardı jańa bilimler menen tanıstırıw sabaq túri, oqıwshılardıń bilimin, isenimin hám kónligiwlerin tekserip kóriw sabaq túri, test, konferenciya sabaqları haqqında túsinik berildi. Bul pán arqalı ádebiyat sabaǵında pedagogikalıq texnologiyadan paydalanıw usılları, tálim-tárbiya processindegi oqıtıwshı hám oqıwshı arasındaǵı qarım-qatnastı, olardıń rollerin ózgertiw zárúrligi, pedagogikalıq texnologiya haqqında, interaktiv oqıtıwdıń texnologiyalıq ózgeshelikleri jóninde maǵlıwmatlar aytıldı. Jáne de qaraqalpaq ádebiyatı sabaqlarında interaktiv metodlardı qollanılıwı, aqıl hújimi, klaster

321

(tarmaqlar), "múyeshler" strategiyası, úsh basqıshlı intervyu, "dóńgelek stol" texnikası, zigzag metodı, insert metodlarınıń qollanılıw usılları kórip shıǵıldı.

Kórkem shıǵarmalardı tallawdıń maqset hám principleri úyrenildi. Prozalıq, lirikalıq ham dramalıq shıǵarmalardı tallaw barısında filologiyalıq tallaw hám didaktikalıq tallaw usılları qollanıldı. Bulardıń áhmiyeti atap ótildi.

Sabaq hám onıń túrleri, metodlardan paydalanıw, kórgizbeli qurallardan, kompyuterlerden, videoproektorlardan, slaydlardan paydalanıw usılları tereńnen túsindirildi. Oqıwshılardıń awızeki hám jazba sóz mádeniyatın rawajlandırıw jolları, shıǵarma jumıstıń túrleri haqqında túsinik berildi.

Bul pán arqalı klastan tıs jumıslar, dógerek jumısı hám onıń túrleri, ádebiy keshe, oqıw konferenciyası, jurnal hám diywalı gazeta, sayahat hám onı ótkeriw usılları kórip shıǵıldı. Solay etip, qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası pán sıpatında tómendegi metodikalıq máselelerdi ámelge asıradı.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw arqalı jas áwladqa beriletuǵın ruwxıylıq, ulıwma insanıylıq, ádep-ikramlılıq, estetikalıq tárbiyanı jáne de kúsheytiw zárúr. Ádebiyattı oqıtıwdıń túrli basqıshlarında baǵdarlamadaǵı materiallardıń izbe-izligi, solardaǵı materiallardıń mazmunın ózlestiriw, erkin hám dóretiwshilik penen pikirlewge tán bilim hám kónlikpelerdi rawajlandırıw, sóz óneri sıpatında gózzallıqtı seziwge, poetikalıq sezimlerdi payda etiw, qaraqalpaq ádebiyatına, kórkem dóretpelerge, hárqanday kórkem tekstke bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttırıw kerekligi izertlendi.

Qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha klastan tıs jumıslardı ótkeriw arqalı oqıwshılardıń óz betinshe pikirlew qábiletin jetilistiriw máseleleri dıqqatqa alındı. Bul másele boyınsha Q.Yuldoshev, B.Tuxliev, Q.Husanboevalardıń miynetlerinde bazıbir pikirler aytılǵan. Bularǵa óz pikir hám usınıslarımızdı bildirip óttik. Klastan tıs oqıwdı shólkemlestiriw usılları kórip shıǵıldı. Bunda ádebiyat baǵdarlamasında berilgen qosımsha oqıw materialları haqqında sın pikirler aytıldı. Qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha kórgizbe múyesh, diywalı gazeta hám jurnallardıń oqıwshılardıń óz betinshe pikirlew qábiletin

322