Etika
.pdfiye bolǵan shaxsqa hám jámiyetke tán bolǵan is háreketlerdi hám olardıń sebepli tiykarların úyrenedi.
Sońǵı waqıtlarda etikanıń ekologiya ilimi menen qatnası ayqın sezilmekte. Biz etikanıń tariyxıy rawajlanıwına názer taslasaq kópshilik jaǵdayda etika adamnıń ózi, onıń is háreketleri, jámiyet aldındaǵı minneti menen shuǵıllanǵanın, al insannıń tábiyatqa bolǵan qatnasınıń dıqqattan shetlep qalǵanlıǵın kóremiz.
Sońǵı dáwir, yaǵnıy XX ásirge kelip tábiyatqa bolǵan tar mápdarlıq sheńberindegi qatnaslar aqıbetinde payda bolǵan ekologiyalıq jaǵdaylar nátiyjesinde kelip shıqqan global ekologiyalıq problemalar kópshilik jaǵdayda adamlardıń soсiallıq-morallıq kózqaraslarına, ádep-
ikramlılıq negizlerine, insanıylıq qatnas hám ulıwma adamzatlıq bahalılıqlarına baylanıslı ekenligi málim boldı. Ekologiyalıq problema tiykarınan soсiallıq problema bolıp, tikkeley texnikalıq qurallar menen payda bolǵan bolsa da, óziniń tolıq sheshimin fundamental soсiallıq transformaсiya nátiyjesine de ekonomikalıq,
óndirislik, soсiallıq, mádeniy hám aksiologiyalıq rawajlanıw
(ilgerilew) arqalı tabadı. Búgingi kúnde ekologiyalıq problema pútkil planetalıq, globallıq xarakterge iye bolıp otır. (Máselen: Baykal, Aral, Kaspiy teńizleri mashqalaları h.t.b.). Ásirese Aral mashqalasınıń ekologiyalıq apatshılıq ekenligi hesh kimge sır emes. Házirgi waqıtta jer júzi jámiyetshiligi tárepinen bul ekologiyalıq krizisten shıǵıwdıń
jolları qarastırılmaqta. Álbette bul global xarakterdegi máseleni sheshiw jollarınıń biribul adamnıń tábiyatqa sanalı qatnasın, aqılǵa muwapıq is háreketin basqarıw, yaǵnıy ekologiyalıq sananı qáliplestiriwden ibarat.
Ádep-ikramlılıq hám moral jámiyetlik rawajlanıwda barlıq waqıtta da úlken áhmiyetke de iye bolıp kelgen. Tek ǵana zulımlıq hám zorlıqqa, ádalatsızlıq hám huqıqsızlıqqa tiykarlanǵan dúzimlerde ǵana jalǵanǵa boysındırılıp, qáliplestirilgen hám usı jol menen onıń áhmiyeti páseytirilgen. Respublikamız ǵárezsizlikke eriskennen keyin
11
biziń dúnya qarasımız hám ruwxıy dúnyamızda da jańalanıwlar júzege asa basladı.
Usı jańalanıw proсessinde etika pániniń de óz ornı bar. Onıń aldında jańa demokratiyalıq jámiyet hám huqıqıy mámleket qurıp atırǵan mámleketimiz puqaralarınıń, ásirese jaslardıń morallıq sanasın rawajlandırıw, olardı házirgi zamanǵa ılayıq fizikalıq hám
ruwxıy jaqtan jetilisken, kámil insan etip tárbiyalawǵa qaratılǵan úlken wazıypa turıptı. Álbette bul wazıypalardı moralǵa tán bolǵan dástúriy usıllar hám zamanagóy qatnaslar tiykarında ámelge asırıw múmkin.
Usınıń menen bir qatarda búgingi kúnniń jáhánge tán bolǵan global mashqalaların sheshiwge qaratılǵan da wazıypalar hám joq emes. Solardıń biri planetada {Etosfera} dep atalınatuǵın ádep-ikramlılıq ortalıǵın jaratıw menen baylanıslı mashqala.
Ásirler dawamında insan úlken biologiyalıq álemniń ishinde onıń kishi bir bólegi bolıp, aqıl hám oylaw erkine iye húkimdar sıpatında jasap keldi. XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basınan baslap adam óziniń aqıl-oy potenсialı arqalı, ilimiy-texnikalıq revolyuсiya nátiyjesinde
ózi jasap atırǵan biosfera ishinde noosferanı {texnikalıq álemdi} jarattı. Biziń ásirimizdiń 20jılları franсuz alımı E.Lerua noosfera (greksheden awdarǵanda aqıl-oy sferası) túsinigin usınadı. Sońınan bul túsinik alımlar Teyyar de Sharden hám V.I.Vernadskiy tárepinen rawajlandırıldı. Bunıń mánisi sonnan ibarat, ilimiy oy menen qurallanǵan adamzat jetekshi kúshke aynalıp, biziń planetamızdıń evolyuсiyasın belgileydi.
Planeta tariyxında adam birinshiden bolıp úlken geologiyalıq kúsh sıpatında maydanǵa shıqtı. Adamzatlıq oylaw biosferadaǵı ózgerislerdiń tiykarǵı sebebine aynalıp otır. Noosfera haqqındaǵı
táliymattıń tiykarın salıwshılardıń biri V.I.Vernadskiydiń sózi
menen aytqanda, "... házir biz biosferadaǵı jańa geologiyalıq ózgerislerdi bastan keshiriw arqalı biz noosferaǵa kirip baratırmız".
12
Biraq, tilekke qarsı noosfera búgingi kúnde tek ǵana unamlı qubılıs sıpatında emes, al unamsız qubılıs sıpatında da óz kórinisine iye bolmaqta. (Máselen: ǵalaba qırǵın etiwshi qurallar bolǵan atom, vodorod, neytron bombaları, ballistikalıq raketalar, biologiyalıq qurallar). Bunnan tısqarı noosferanıń payda bolıwı qorshaǵan atmosferanıń, dúnyalıq okeannnıń, ulıwma ortalıqtıń pataslanıwına,
ósimlik hám haywanat dúnyasınıń, hátteki adamzattıń ximiyalıq jaqtan záhárleniwine alıp kelmekte.
Sońǵı waqıtlar joq etiwge orın tabılmay okeanda, kemelerde júzip júrgen radioaktiv qaldıqlar (shıǵındılar), olardıń adam jasamaytuǵın atawlarǵa kómip taslanıwı, atmoferanıń ozon qabatınıń tesiliwi nátiyjesinde kosmostan kelip atırǵan tirishilik ushın zıyanlı bolǵan hár qıylı nurlar, kislota jawınları adamzattıń jasawı, ulıwma tirishilik
ushın úlken qáwip tuwǵızıp otır. Bunday unamsız qubılıslardıń payda bolıwında belgili dárejede adamnıń da qatnası bar, yaǵnıy insan kórebile tura "ózi otırǵan shaqaǵa balta urmaqta".
Bul mashqalalardıń sheshiliwi tek ǵana qorshaǵan ortalıqtı ximiyalıq záhárleniwden, ekologiyalıq jaqtan tazalaw menen ǵana emes, al, eń dáslep XXI ásir adamınıń sanasın texnokratiya záhárinen "záhársizlendiriw" menen baylanıslı. Yaǵnıy, bular adamzat aldında ekologiyalıq qubılıs sıpatında ǵana emes, al soǵan teń mazmundaǵı ádepikramlılıq, morallıq mashqala sıpatında kóldeneń másele bolıp
turıptı. Belgili avstriyalıq etolog alım, Nobel sıylıǵınıń laureatı
Konrad Lorenсtiń "Jalpılamay hám hár tárepleme tez jayılıp
baratırǵan janlı tábiyatqa "jatsıraw"dıń tiykarǵı sebebi
сivilizaсiyamız adamındaǵı estetikalıq hám etikalıq jaqtan sananıń tómenligi" degen sózleri biz sóz etip otırǵan másele kózqarasınan qaraǵanda haqıyqatlıqqa tuwrı keledi.
Ulıwmalastırıp aytqanda, aytılǵanlardan shıǵatuǵın juwmaq sonnan ibarat, keleshekte adamzat ózin hám ózi jasap atırǵan ortalıqtı joqarıdaǵı aytılǵan qáwiplerden qutqaraman dese-onda XXI ásirden
13
baslap etosfera dáwirine ótiwi kerek; ádep-ikramlılıq moral biziń hár birimiz ushın texnikalıq ortalıq sıyaqlı zárúrlikke aylanǵanda ǵana oǵan erisiw múmkin. Álbette bul iste etika iliminiń de ornı óz aldına.
Áyyemgi Shıǵıs hám Greсiyada eń dáslepki etikalıq pikirlerdiń
payda bolıwı hám rawajlanıwı
Etikanıń tariyxı ádep-ikramlıq oy-pikirlerdiń payda bolıwı hám onıń tariyxıy rawajlanıwın izertleydi. Hár bir etikalıq konсepsiya málim dárejede bir oyshıldıń pikirlewi hám iskerliginiń nátiyjesi bolǵanı menen de, onıń túp mánisin alıp qaraytuǵın bolsaq, belgili bir tariyxıy dáwir talaplarınan kelip shıqqanlıǵın kóremiz. Hár qanday jámiyette de ádep-ikramlılıq hám etiket normaların óz ishine alatuǵın qaǵıydalar jıyındısı yamasa «ámeliy moral» normaları qáliplesken. Olar ruwxıy mádeniyattıń úlgilerinde de kórinisin tapqan.
Dáslepki mádeniyat b.e.sh. áyyemgi dáwirlerde Mısrdaǵı (Egipettegi) Nil, Mesopotamiyadaǵı Tigr, Evfrat dáryalarınıń tómengi hám orta aǵısı alabında, kishi Aziyada, Turandaǵı Kopetdag etekleri, Ámiwdárya,
Sırdárya, Zarafshan boylarında Hindistandaǵı Ganga, Braxmaputra,
Qıtaydaǵı Xuanxe, Siсzyan, Yanсzı h.t.b. dárya alablarında payda boldı. B.e.sh. VI-V ásirlerde Mısrda dáslepki mádeniyattıń úlgileri
rawajlana basladı. Mısr mádeniy esteliklerindegi ertekler, mifler, ráwiyatlar hám didaktikalıq shıǵarmalarda usı dáwirdegi soсiallıq turmıs, úrp-ádetler, tábiyat hádiyseleri, diniy ádep-ikramlılıq, huqıqıy, filosofiyalıq kózqaraslar júzeki bolsada, óz sáwleleniwin taptı. Mısrlılar ózleriniń dúnyalıq hám diniy filosofiyalıq
shıǵarmalarında adamlardı bul dúnyanıń inamı menen jasawǵa, ólim hám aqıretti oylawǵa shaqıradı. Mısrlılardıń progressiv filosofiyalıq
túsinik beriwshi derekleriniń biri «Haqıyqatnama»da bóliminiń qúdireti, ádalat haqqında hám ádep-ikramlılıq haqqındaǵı pikirler aytılǵan. Áyyemgi mısrlılardıń ádep-ikramlılıq, násiyatnamalar
14
jıyındısı bolǵan «Pxatotsp násiyatları» biziń dáwirimizge shekem kelip jetken.
Dáslepki filosofiyalıq hám etikalıq oy-pikirler Shıǵıstaǵı
Vaviloniyada eramızdan burınǵı tórtinshi mıń jıllıqta payda boldı. Bul dáwirde adamlardıń turmıstaǵı bolıp atırǵan hádiyse hám qubılıslarǵa reakсiyası belgili dárejede ózgere baslanǵan, filosofiyalıq hám etikalıq kóz-qaraslar qáliplesip, olar sol dáwir folklorında óz kórinisin taptı.
Ulıwma alǵanda áyyemgi Egipet hám Vaviloniya mádeniyatı bay mádeniy miyrasqa iye bolıp Shıǵıs hám dúnya xalıqlarınıń ádepikramlılıq mádeniyatına óziniń unamlı tásirin kórsetti.
Áyyemgi Shıǵısta etikalıq táliymattıń rawajlanıwında áyyemgi Hindistanda rawajlanǵan etikalıq hám ádep-ikramlılıq oy-pikirler jıyındısı óz aldına úlken áhmiyetke iye.
B.e.sh. úshinshi mıń jıllıqta áyyemgi hindlerdiń ruwxıy mádeniyatı óz rawajlanıwına iye boldı. Áyyemgi hindlerdiń “Ramayana”, “Maxabxarat”, “Panchatatra” usaǵan ájayıp dástanlarında aqıl, ádalat, insap, hadallıq, páklik, mártlik haqqında zulımlıq hám jawızlıq,
buzıqlıq hám zorlıqqa qarsı gúresiw haqqında tereń filosofiyalıq mazmunǵa iye pikirler aytılǵan.
Áyyemgi hindlerdiń ádep-ikramlılıq táliymatları vedalar, yoga, jaynizm, buddizm, “Bxagavatgita” hám “Artxatastra” hámde lokayata aǵımlarınan turadı.
Vedalıq etika áyyemgi hind jámiyetiniń tórt qatlamǵa-varnaǵa bóledi: braxmanlar (aqsúyekler), kshatariyler (áskeriy adamlar), vaynshavlar (diyxanlar, ónermentler), shchudralar (qullar) “Manu nızamları”nda jazılıwınsha braxmannıń wazıypası tálim beriw, Vedanı úyreniw, qurbanlıq qılıw, sadaqa beriw, kshatariyler xalıqtı qorǵaydı: vaynshavlar sharwa, diyxanshılıq, sawda menen shuǵıllanadı: shchudralar mine usı úsh soсiallıq qatlamǵa xızmet etedi. «Manu nızamları»nda
«Hayal, ul hám qul -úshewi jeke múlk iyesi esaplanbaydı, olar kimdiki
15
bolsa, sonıń qolǵa kirgizgen múlki esaplanadı», - dep aytılǵan.
Vedalıq etika qaǵıydalarına sáykes tuwma túrdegi ádep-ikramlılıq pazıyleti joqarı adamlar, biraq keyingi aǵımlarda yoga, jaynizm,
ásirese buddizmniń etikalıq qaǵıydalarında, ádep-ikramlılıq pazıyletler iyesi bolıwı adamnıń soсiallıq kelip shıǵısı menen emes, al onıń shaxs sıpatında ruwxıy hám fizikalıq jaqtan jetilisiwi menen
baylanıslı degen, ideya alǵa súriledi. Buddanıń táliymatı boyınsha dúnya azap-aqıbetlerge tolı. Eń tiykarǵı problema usı azap aqıbetlerdiń
sholıp izertlewden ibarat. Ápsanada aytılıwınsha, shaxzada Sidkarxa Gautama kúnlerdiń kúninde bir ǵarrı hám janazada merekeni kórip qaladı.
Ǵarrı menen sáwbetlesip ol turmısta hár bir adamdı kesellik, ǵarrı hám
ólim kútip turǵanlıǵın esitip qapa boladı hám óz patshalıǵın taslap olardan qutılıwdıń jolın izlep ketedi hám bul jol haqqında tórt haqıyqatlıqtı izlep tabadı.
Birinshi haqıyqatlıq - bul dúnya azap-aqıretlerge tolı dúnya. Ekinshi haqıyqatlıq - bul azap-aqıretlerdiń sebepleri bar.
Úshinshi haqıyqatlıq - bul azap-aqıretlerge shıdam beriw hám onnan qutılıwǵa boladı.
Tórtinshi haqıyqatlıq - bul azap-aqıretlerden qutılıwdıń jolları bar.
Buddanıń tórtinshi haqıyqatlıǵı ádep-ikramlılıq kózqarasınan úlken áhmiyetke iye. Bul Budda basıp ótken hám hámmeniń ótiwi kerek bolǵan nirvanaǵa jetisiw jolı. Bul jol tómendegi segiz pazıyletti iyelewden ibarat:
tuwrı qaraw, - yaǵnıy turmısta buddizm tiykarların hám óz jolıńdı
biliw.
durıs oylaw, -yaǵnıy adamnıń ómiri onıń oy-pikirlerinen ǵárezli boladı, oy-pikirlerdiń unamlı tárepke qaray ózgeriwi, ómirdiń jaqsılanıwına alıp keledi. durıs sóylew, - yaǵnıy adamnıń sóylegen sózi onıń ruwxına, xarakterine tásir etedi.
durıs is háreket etiw, - yaǵnıy adamlar bir-biri menen kelisken halda, bir-birine jamanlıq islemesten ómir keshiriwi kerek.
16
durıs turmıs tárizine ámel qılıwı kerek, - yaǵnıy buddanıń aytqanların
(násiyhatların) hár bir qádemde yadta tutıwı hám oǵan ámel qılıwı kerek. hár qanday isti durıs meńgeriw hám shın kewilden, miynetkeshlik
penen onı ámelge asırıw.
durıs oy-pikirdi durıs baǵdarlaw onıń ústinen durıs, tuwra dıqqat qoyıp qadaǵalaw, sebebi oy-pikirler adamnıń keleshek ómirin belgileydi. barlıq oy-pikirdi qálbine toplaw ushın bárqulla shınıǵıwlar islewdi
ámelge asırıw.
Solay etip áyyemgi Hindistandaǵı qáliplesken ádep-ikramlılıq táliymatı joqarıdaǵı aytılǵanlarǵa baylanıslı bolıp óz dáwiri ushın úlken áhmiyetke iye boldı.
Qıtayda etikaǵa tán mashqalalardıń isleniwi eramızdan aldınǵı II mıń jıllıq ortalarına tuwra keledi. Bul mashqalalar tiykarınan konfuсiylik, daosizm, Mo-di, Yan-Chju táliymatlarında óz sáwleleniwin tapqan.
Konfuсiylik adamlar qulqın, nızamlar hám qaǵıydalardı aspan belgileydi, adamnıń jámiyettegi halatın da aldınnan jaratıp qoyadı, sol sebepli hár bir adam táǵdirine tán beriw lazımlıǵın, eger tán bermese tártipsizlik hám krizis bolıwın aytıp, ádep-ikramlılıqtıń iláhiy
deregin tiykarlawǵa urınadı. Konfuсiylar etikanı adamlardı basqarıw salasınan «aspan táńri»n túsiniwge járdem beretuǵın siyasiy pánniń bir bólegi dep qaraǵan. Konfuсiylar pikiri boyınsha etika prinсipleri húkimranlıq-boysınıwshılıq qatnaslarına tiykarlanadı.
Konfuсiylik táliymatında tiykarǵı morallıq nızam, tiykarǵı morallıq túsinik - jen (adamgershilik). Lun yuy ((Hikmetler kitabında mınaday dep jazadı: «Kimde-kim shın qálbinen insandı súyiwge umtılsa,
ol hár qanday jawızlıq iske barmaydı, ózińe xosh kórmegen nárseni basqaǵa ráwiya kórme sonda mámlekette hám, semyada hám ózine baylanıslı jaman isti sezbeyseń. Demek jen - hám mámleket, hám semya aǵzaları arasındaǵı qatnasıqlardı belgileytuǵın morallıq táliymat». Onıń menen «syao» - ata-ananı, úlkenlerdi húrmet qılıw, «li» - úrp-ádet, dástúrlerdi abaylı
17
saqlaw túsinikleri menen úzliksiz baylanısqa iye. Ásirese «li»
túsiniginiń maǵnası júdá keń bolıp, ol mámleketke bolǵan múnasabetti de
óz ishine aladı. Imperator - Aspannıń ulı, ol Aspan astındaǵı barlıq zatlardıń atası bolıp esaplanadı. Aspan astındaǵı tártip qaǵıyda bolsa tómendegishe: «Patsha - patsha, ata - ata, xızmetker - xızmetker, perzent - perzent bolıwı kerek».
Konfuсiylik táliymatı boyınsha mámleketti basqarıwda mulayım qatnasta máselen, ákeniń balalarına bolǵan qatnasınday bolıw kerek.
Yaǵnıy bunda baslı shárt sonnan ibarat, basshınıń qol astındaǵılarına qatnası, atanıń balaǵa qatnasınday, al qol astınǵı xızmetkerlerdiń óz xojeyinleri, basshılarına qatnası, balalardıń atasına qatnasınday bolıwı kerek.
Konfuсiylıq táliymatı tómendegi bir qatar prinсiplerdi ózine tiykar etip aladı:
jámiyette hám jámiyet ushın jasaw; bir-birewge, jol beriw, kelisiw, baǵınıw;
jası úlkenlerdi hám dárejesi úlkenlerdi tıńlaw; imperatorǵa baǵınıw;
ózińdi uslap tutıw, artıqsha nárselerden awlaq bolıw; adamgershilikli bolıw.
Konfuсiy óz kóz-qaraslarında basshı qanday bolıwı kerek degen máselelerge kóbirek kewil awdaradı. Yaǵnıy hár qanday basshı tómendegi sıpatlarǵa iye bolıwı kerek:
imperatorǵa baǵınıwı hám konfuсianalıq prinсiplerine ámel qılıwı;
zárúrli bilimlerge iye bolıwı;
elge sadıq xızmet etip, onıń patriotı bolıwı; haq niyetli, keń peyilli bolıwı;
mámleketke hám ózin qorshaǵanlarǵa tek ǵana jaqsılıq islew, olarǵa ǵamxorlıq kórsetiw kerek. Óz gezeginde qol astındaǵılar da ;
óz xojayınına haq niyetli túrde shın berilgen;
18
hár tárepleme bilim alıw arqalı ózin jetilistirip barıwı; jumıs barısında ózin hár tárepleme kórsetiwi kerek.
Konfuсiydiń ádep-ikramlılıq táliymatın onıń shákirtleri Men-сzi, Syun-сziler dawam etti. Bul táliymat Xan dáwirinen (b.e.sh. II ásirden b.e.sh. II ásiri) baslap XX ásirdiń baslarına shekem Qıtay ideologiyasına tiykar bolıp xızmet etip keldi.
Daosizm etikası (Dao-universal nızam, álemniń eń joqarı ilahiy alǵashqısı) konfuсiylikke atap aytqanda «danalıq» haqqındaǵı táliymatqa qarsı qaratılǵan edi. Daosizm táreptarları xalıq bilimdan bolsa basqarıw qıyın boladı, aqıl hám danalıq tárk etilse, xalıq baxıtlıraq boladı degen. Sol sebepli olar aǵartıwshılıqtan, ilimnen ulıwma waz keshken edi. Daosizmniń tiykarǵı maqseti óz jaqınına mehirli bolıwı, hámme nárseni keshiriwi, jamanlıqqa qarsılıq qılmaslıqtı násiyatlaw, erkti sóndiriw, passivlikti ózi násiyatlaǵan ádepikramlılıqtıń ápiwayı prinсipi, dep esaplar edi.
Etika táliymatlarınıń birqansha anıq sáwleleniwin áiyemgi Greсiya hám Rim (eramızdan aldınǵı XII-XI ásirlerde) kóriw múmkin. Greсiyadaǵı oyshıllar ádep-ikramlılıq ideal, etika tábiyatı, jaqsılıq máselelerine teoriyalıq kózqaraslardıń qáliplesiwi menen hár qıylı ádep-ikramlılıq máselelerdi úyrene baslaǵan. Bul dáwir filosofları ushın ádep-
ikramlılıq nızamlar ulıwma májbúriy xarakterge iye ekenligi yaki olar salıstırmalılıǵı «áwelden bar ma» yaki olardı insan ózi jartqan ba,
ómirden maqset ne, sol usaǵan sorawlarǵa juwap beriwge urınǵan. Ayrım áiyemgi grek oyshılları (pifagorshılar) etikalıq túsiniklerdi
matematikalıq teńlemeler, formulalar menen anıqlaw hám dálillewge háreket qılǵan edi.
Demokrit barlıq tábiyiy proсesslerge, sonıń ishinde insannıń ádep-ikramllıq qatnaslarǵa da qudaylardıń aralasıwın biykarlap, Adam qulqınıń real, bul dúnyadaǵı tiykarın tabıwǵa urınadı. Demokrit ádepikramlılıqtı adamnıń óz tábiyatınan kelip shıǵıp tiykarlawǵa háreket qıladı. Ol etikanıń eki júzleme jasalma hám haqıyqıyǵa bóliniwine
19
qarsı shıǵadı. Ol shaxstıń tek ǵana sáwbetlesiw hám aqıl basshılıǵında jetisetuǵın aqılıy kamalatı ushın Jan kúydiredi. Durıslıǵın
bilmeslik qátege alıp keledi, degen edi ol. Aqıl durıs háreketlerge baǵdarlanıwı lazım, bul bolsa belgilerdi bárqulla quramalastırıp barıw haqqında birge islesiw, tábiyat nızamları hám adam qulqın úyreniw zárúr demekdur.
Demokritke qarama-qarsı áiyemgi grek filosofı Sokrat (eramızdan aldınǵı 469-399 j.j.) jaratqan etika mektebi ulıwmalıq
páziyletti násiyatlaydı. Sokrattıń pikiri boyınsha, ulıwmalıq páziylet
bir qatar jeke páziyletlerden: batırlıq, danalıq, ádalatlıq hám basqalardan turadı. Hár bir páziylet ol yaki bul t6rdegi bilimlerden turadı. Mártlik – qorqıwdı joq qılıwdı, danalıq – nızamlarǵa ámel qılıwdı, ádalatlıq – jaqsılıqtı qalay ámelge asırıwdı 6yretedi. Sol
sebepli adamdı páziyletli ómirge 6yretiwden aldın ol eń ulıwmalıq etikalıq normalardı, ulıwmalıq páziyletti biliwi zár6r. Sokrat
«kimgedur páziyletti biliw rawa kórilgen bolsa, áne sol adam ǵana páziyletti kórsete alıwı m6mkin» deydi. Páziylet hám bilimdi áyne bir nárse dep biledi, Sokrat pikiri boyınsha páziylet ilim sebepli, tálim beriw menen qolǵa kiritilgenligi sebepli, aqılıy rawajlanıw ádepikramlılıq tiykarın quraydı.
Sokrat shákirti «idealist» filosof Platonnıń (eramızdan aldınǵı
427-347 j.j.) qarasları ustazınıń etikasına jaqın. Platon óziniń etikalıq sistemasın jarattı, ustazına erip, obektiv idealizm jolın tańladı, etikalıq sistemasın jarattı, ustazına erip, obektiv idealizm jolın tańladı.
Platon etikasınıń tiykarǵı teoriyalıq tayanısh noqatı– insan sanası shegaralarınan sırtta bolǵan hám máńgilik ideyaları áleminde qudaydıń bárqulla qadaǵalawı astında bolatuǵın jalǵız ózgermes «jaqsılıq» ideyasıdur. Onıń pikiri boyınsha, adamnıń ádep-ikramlılıq ómiri sol joqarı «jaqsılıq» ideyasına umtılıwǵa tolıq boysınǵan hám
20