Etika

Ulıwma, sana sıyaqlı etikalıq sana da bar bolǵan jámiyetlik bolmıstıń kórinisi. Biraq, etikalıq sanada – ulıwma, bar bolǵan jámiyetlik bolmıs emes, al adamlardıń jámiyettegi qulqı, rawajlanatuǵın formadaǵı tamanları óz sáwleleniwin tabadı.

Morallıq iskerlik – etikalıq sana hádiyselerinde (motivler, niyetler, dúnyaqaras, etikalıq qádir-qımbat, ideallar hám taǵı basqalar) kórinetuǵın, ámelge asatuǵın qulıqtı, san-sanaqsız is-háreketler, baylanıs-qatnaslardı etikalıq maqsetlerge sanalı boysındırıw, adamnıń jámiyetlik turmıstıń túrli tarawlarına, miynetke, kollektivke, shańaraqqa, aǵayın-tuwǵanlarǵa, doslarǵa qatnası, ilim, iskusstvo,

mádeniyat tarawındaǵı iskerligi, sonday-aq adamnıń ózi gúwa bolǵan yaki qatnasıp atırǵan kúndelik turmıs waqıyalarına qatnası hám basqalar.

Basqasha aytqanda, etikalıq iskerlik – ámelde óz kórinisin tabatuǵın ádep-ikramllıq bolıp esaplanadı. !dep-ikramlılıq, minez qulıq – etikalıq iskerlikke qaraǵanda tar túsinik. Qulıq – adamnıń sanası hám oyı menen belgilenetuǵın etikalıq is-háreketlerdiń jıyındısı. Adamlardıń etikalıq qulqı ádep-ikramlılıq baylıqlardı qáliplestiriw, jámiyettiń etikalıq ortalıǵın jaratıwda úlken rol oynaydı. Qulıqtıń birligi, birinshi elementi is-háreket esaplanadı. Is-

háreket, motiv adamnıń jaqsı yaki jaman qásiyetke iye bolǵan belgili bir jámiyetlik áhmiyetli nátiyjege alıp keletuǵın málim iskerlik birligi esaplanadı.

Etikalıq qatnaslar tártiptegi hádiyse hám jámiyetlik qatnaslardıń quram bólegi. Jámiyetlik qatnaslardıń hár qanday túri usap, etikalıq qatnaslar etika normaları enen sheklengen, adamlar, toparlar, shaxs hám jámiyet ortasındaǵı belgili baylanıslar sisteması túrinde bar boladı.

Soǵan tiykarlanıp, etikalıq qatnaslar bul tek ǵana baylanıslardan ǵana ibarat bolmay, áyne paytta normativ tiykarǵa iye bolǵan óz-ara tásirdi, sonday-aq adamnıń, ulıwma, basqa adamlar, jámiyet aldındaǵı minnetlerdi de óz ishine aladı.

71

Etikanıń tiykarǵı prinсip hám normaları.

«Etikalıq prinсipler» - etikalıq sananıń formaları bolıp, olarda etikalıq talaplar birqansha ulıwma tárizde sáwlelenedi. Prinсipler etikanıń eń áhmiyetli konkret tariyxıy belgilerin, shaxs is-háreketine qoyılatuǵın barlıq talaplardı jámlestirip, adamlar iskerligin ulıwma baǵdar jolın kórsetedi hám bir qansha konkret, belgili qulıq, normalarǵa tiykar bolıp xızmet qıladı. Etikalıq sanada normativ bahalı kózqaraslar sıpatında bekkem orın alǵan prinсipler quramalı qulıq tárzin, is-háreketler tipin sáwlelendiredi. Sonıń ushın prinсipler pútkil jámiyetlik qatnaslar sistemasına tán bolǵan ulıwma etikalıq talaplar sıpatında ayırım jeke normalar aydınlasadı.

Watansúyiwshilik

Watanparwarlıq – watanǵa muhabbat, oǵan sadıqlıq, onıń mápleri jolında xızmetqılıwǵa tayar turıw demek. Watanparwarlıq jámiyetlik tariyxıy hám etikalıq sezim sıpatında adamnıń jámiyetlik evolyuсiyası dawamında payda boladı. Ol adamlardıń óz mámleketin ekonomikalıq, mádeniy rawajlanıwına úles qosıwǵa umtılıw formasında da kórine baslaydı. Sonı da aytıp ótiw kerek, watanparwarlıq ideyalarınıń evolyuсiyası tek ǵana tereńlesip ǵana qalmay, jámiyetlik turmıstıń kóp tarawlarına tereńrek kirip barıwı menen birge watanparwarlıq geografiyası keńeyip baradı.

Gumanizm – insanlar ara múnásibetler prinсipi sıpatında.

Gumanizm insanǵa bolǵan mehribanlıq, tereń insaniylıq ǵamxorlıq, insan azatlıǵı hám hár tárepleme rawajlanıwın sáwlelendiriwshi joqarı tuyǵı. Ol insaniy, ádep-ikramlılıq prinсip sıpatında ol tariyxıy rawajlanıp

bardı, jetilisti. Azatlıq ushın gúresip atırǵan xalıq massası máplerin sáwlelendirip tereń ruwxıy mazmunǵa iye boldı.

Gumanizm prinсipin jámiyetlik siyasiy hám etika planındaǵı mazmunın ekonomikalıq nızamlar siyasat hám belgili bir dáwirde hukim súrgen dunyaqaraslar belgilep bergen.

72

Etikanıń tiykarǵı kategoriyaları.

Hár bir pán óz kategoriyalar sistemasına iye, kategoriyalardıń mazmunı insan sanasınıń úyrenilip atırǵan predmet áhmiyetine qay dárejede kirip barǵanlıǵın kórsetedi. Etika kategoriyalarınıń ózine tánligi sonnan ibarat, olarda pán sıpatındaǵı etikanıń ázeliy tiykarın qurawshı etikanıń eń áhmiyetli normaları hadallıq hám rasgóylik.

Jámiyet turmısında hadallıq hám rasgóylik etikalıq normaları da júdá áhmiyetli. Hadallıq hám rasgóylik shaxs ádep-ikramlılıǵınıń aynası. Onı adamnıń etikalıq isenimi de, motivleri de, is háreketleri de aynadaǵıday sáwlelenip turadı. Hadallıq shaxs pikiri hám isháreketlerindegi etikalıq barqararlıǵınıń sintezi bolıp, jámiyetlik turmıstıń kóplegen qatlamlarında adamlardıń jaqsı qásiyetleri, yaǵnıy rasgóylik, sadıqlıq, mártlik, kóńli ashıqlıq, keń peyillik,

prinсipiallıq arqalı kórinedi.

!piwayılıq hám kemtarlıqta etikanıń xarakterli belgisi. Eger insan ózine hám ózlerine qarata talapshań bolsa, ózinde hesh qanday ayrıqsha qádir-qımbat hám huqıq bar dep tán almaydı, jetiskenliklerge maqtanbaydı, óz xızmetlerine de, kemshiliklerine de kritika menen jantasadı, maqtaw alıw ushın emes, ulıwma istiń paydası ushın jaqsı isháreketler qılıwǵa umtıladı, biz bunday adamlar haqqında ol kemtar insan deymiz.

Prinсipiallıq – insannıń minez-qulqındaǵı óz poziсiyasın sanalı túrde qorǵawı, ol insannıń ótkinshi nárselerge, bir minutlıq keypiyatqa, jeke gez kelgen motivlerge, renjiw, qapa bolıw sezimine, qaysarlıqqa, aǵayın-tuwǵanlardıń basımına berilmesliginde, bálki onıń tiykarlı isenimlerge boysınıwında kórinedi.

Etika kategoriyaları ádep-ikramlılıq qatnasıqlardıń obektiv nızamlıqların, jámiyet etikalıq turmısınıń barlıq táreplerin hám ráń-báreńligin sáwlelendiredi.

Jaqsılıq hám jamanlıq.

73

Jaqsılıq hám jamanlıq etikalıq sananıń birqansha ulıwma túsiniklerine tiyisli bolıp ádep-ikramlılıq penen ádepsizliktiń parqı hám qarama-qarsılıǵın bir formada sáwlelendiredi. Adamlar bul kategoriyalar járdeminde dógerek-átirapta bolıp atırǵan hámme waqıyalardı bahalaydı. Áyne neniń bahalanıp atırǵanlıǵına qarap bul kategoriyalar jánede konkret túsinikler formasına kiredi, jaqsılıq hám jamanlıq óz-ara baylanıslı, áyne waqıtta olar birin-biri biykarlawshı kategoriyalar. Eger jaqsılıq kategoriyasında idealǵa sáykes keletuǵın nárseler haqqında kózqaraslar jámlense, jamanlıq túsiniginde adamlardıń idealına, olar qádirleytuǵın nárselerge qarama-qarsı keletuǵın baxıtqa erisiwge tosqınlıq etetuǵın hámme nárseler haqqındaǵı kózqaraslar sáwlelenedi.

Ádalatlıq

Ádalatlıq bul – teńliktiń haqıyqıy hám sıylıqlawdıń zárúriy ólshewi esaplanadı. Etikanıń basqa kategoriyaları da óziniń jıyındısı menen ádep-ikramlılıqtı quraytuǵın eń áhmiyetli baylanıs hám qatnaslardı sáwlelendiriw bolıp xızmet qıladı. Biraq ádillik adamlardıń óz-ara qatnasların qamtıp ala bermeydi, al shaxs hám jámiyetlik birliktiń real ekonomikalıq, huqıqıy, siyasiy halatın belgileydi. Ádalatlıq óz itibarın tariyxıy proсesslerdi, waqıyalardı, siyasiy hám ideologiyalıq akсiyalardı, jámiyetlik hádiyselerdi, etikalıq hárekettiń salıstırmalı dárejesin bahalawǵa emes, al waqıyanıń bul eki tárepiniń óz-ara qatnaslarına qaratadı. Yaǵnıy ayırım adamlar, klasslar, toparlardıń jámiyet turmısında oynaytuǵın roli menen olardıń jámiyetlik awhalı ortasındaǵı qılmıs penen aqıbet, jınayat penen jaza ortasındaǵı, adamnıń qádir-qımbatı menen onıń sıylıqlanıwı ortasındaǵı, huqıq penen májbúriyat ortasındaǵı óz-ara qatnaslardı dıqqat orayına aladı.

Hújdan

74

Hújdan insannıń óz qulqın belgili bir etikalıq normaları kózqarasınan turıp ádep-ikramlılıq bahalaw hám qadaǵalawı, óz isháreketlerine baylanıslı bolǵan sezimlerdi keshirmelerdi ózi analiz etiwi.

75

ikramlılıq prinсipi hár qanday háwes hám arzıwlardı sóndiriw pákleniw dep járiyalanadı, Insapsızlıq, jalǵan, ǵázep, ashkózlik, kóre almawshılıq, tákkabırlıq, maqtanshaqlıq adamdı bul dúnyaǵa baylap qoyatuǵın, mehir qoydıratuıǵın nárseler qatarına kiritiledi. Azaplardan tek hadallıq

hám mexribanlıq penen ǵana qutılıw múmkin delinedi.

PÁNDI OQÍTÍWDA JAŃA PEDAGOGIKALÍQ HÁM INFORMACIYALÍQ TEXNOLOGIYALAR

1. Etika pánin oqıtıwǵa dúzilgen is baǵdarlamasındaǵı hámme temalar boyınsha jańa pedagogikalıq texnologiyalar ámelge asırıladı. Bul boyınsha qollanılatuǵın metodlar: klaster, aqılǵa xújim, sinkveyn, kishi gruppada islew, abajur x.t.b.

Tiykarǵı texnologiya sıpatında problemalıq oqıtıw texnologiyası qabıl etilgen.

2. Informaсiyalıq texnologiyalardı qollanıw proсessi kóbirek kompyuterdi paydalanıwdı baǵdarlanǵan. Bul boyınsha filosofiya pánine tiyisli temalarǵa slaydlar islew hám olardı demonstraсiyalaw proсessi ámelge asırıladı, multimedialardı qollanıw názerde tutıladı.

76

«Sinkveyn» metodı

Sinkveyn haqqında qısqasha maǵlıwmat`

- Sinkveyn bes qatarlı taqmaq degendi ańlatadı. Lekсiya boyınsha alınǵan bilimdi qısqasha rezyume beriw túrinde beriw uqıplılıǵın studentte payda etiwge járdem beredi. Studentten bay túsiniklerge tiykarlanǵan halda refleksiya júrgiziwdi talap etedi. Sinkveyn materialdı, maǵlıwmattı qısqa pikirlerde sintezlewdi talap etetuǵın taqmaq.

Sinkveyndi jazıwǵa qoyılatuǵın qádeler`

1. Birinshi qatarda tema bir atlıq sóz járdeminde beriledi.

2. Ekinshi qatarda temanı eki kelbetlik sózdiń járdeminde súwretlew.

3. úshinshi qatarda berilgen tema kóleminde háreketti úsh sóz járdeminde súwretlew.

4. Tórtinshi qatarda temaǵa qatnastı kórsetetuǵın tórt sózden quralǵan gápti keltiriw kerek.

5. Besinshi qatarda temanıń mazmunın ashatuǵın bir sózden quralǵan birinshi atlıq sózdiń sinonimin keltiriw kerek.

Sinkveyndi dúziw studentler tárepinen, birinshiden, quramalı maǵlıwmattı sintezlew instrumenti, ekinshiden, olardıń túsinikler apparatın bahalaw usılı, úshinshiden, dóretiwshiligin kórkemlik jaqtan sáwlelendiriw usılı retinde paydalı.

«Klaster» metodı

«Klaster» metodı haqqında maǵlıwmat`

Berilgen tema boyınsha studentlerge erkin hám ashıq túrde pikirlewge járdem beriwshi pedagogikalıq strategiya. Ol oylaw iskerligin stimullastırıw ushın qollanıladı. Belgili tema boyınsha túsinikke iye bolıw ushın, studentlerdiń ózleriniń jeke bilimlerine qatnasın kórsetiwshi strategiya.

Klasterdi dúziwge qoyılatuǵın talaplar :

-berilgen temanıń mazmunına baylanıslı túsinik haqqında oyımızǵa kelgen barlıq maǵlıwmattı jazamız (olardıń sapasın esapqa almaǵan halda).

-maǵlıwmatlar arasında ilajı barınsha kóp baylanıstı kórsetiwge háreket etiw kerek.

77

«Insert» strategiyası

«Insert» strategiyasın qollanıw sabaq barısında berilip atırǵan materialdı studentlerdiń ózlestirgenligin interaktiv belgiler sistemasın paydalanıw járdeminde anıqlaw ushın qollanıladı. Bul strategiyanı qollanıw studentlerde tekst penen jumıs islewdiń effektivliligin, oylanıp oqıwdı, góne material menen jańanıń baylanısın kórsetiw uqıplılıǵın arttıradı.

Insert strategiyasınıń belgiler sisteması tómendegishe kóriniske iye bolıwı shárt: «V» -belgisi studentler burın bilgen mazmunǵa qoyıladı.

«-» -(minus) belgisi studentlerdiń alǵan maǵlıwmatı, alǵan bilimlerine qarsı mazmunǵa qoyıladı.

«+»-(plyus) belgisi studentler ushın jańa bolǵan mazmunǵa qoyıladı «?»- (soraw) belgi studentler ushın túsiniksiz, qosımsha maǵlıwmattı talap etetuǵın mazmunǵa qoyıladı.

«Insert» strategiyası

Insert strategiyasın qollanǵanda birinshi adım retinde kórsetilgen tema boyınsha «Miyge hújim» júrgiziledi, ekinshi

adım retinde byuerilgen mazmundı belgilerdi qollanıw járdeminde individual oqıw talap etiledi, úshinshi adım retinde «miyge hújim» tiykarında alınǵan nátiyjeni oqıw tiykarında alınǵan mazmun menen baylanısta analizlew alıp qaraladı, tórtinshi adım retinde alınǵan maǵlıwmattı «Insert» tabliсası túrinde sistemalastırıw kerek.

Tabliсa «Insert»

«Eki bólimli kúndelik» usılı

«Eki bólimli kúndelik» usılın qollanıw sabaq sońında on bes

minut dawamında studentlerden ótilgen material boyınsha ózleriniń pikirlerin jazıw talap etiledi. «Eki bólimli kúndelik» usılı

studentlerde informaсiyalıq, operaсiyalıq qásiyetlerdi rawajlandıradı.

Bul usıldı qollanıw boyınsha metodikalıq kórsetpeler:

Birinshi adımdápter beti ekige bólinedi.

Ekinshi adımstudent lekсiyada ózine anaǵurlım dárejede tásir etken (unaǵan yaki belgili bir dárejede soraw tuwdırǵan) pikirlerdi, oqıtıwshınıń ideyaların dápterdiń shep tárepine jazadı.

Úshinshi adımdápterdiń oń tárepine student berilgen pikirlerge

óziniń túsindirmelerin jazadı.

78

Tórtinshi adımtekstti oqıp kórip, studentler dápterge ózleriniń kóz-qarasların jazadı.

Besinshi adımjumıstıń sońında studentlerdiń hár biri ózleriniń pikirleri menen basqa studentlerdi tanıstırıwǵa haqılı, olardaǵı ózlrine unaǵan ideyalardı atap kórsetiwine boladı

«Shıǵıs kartası» usılı

Studentler jazba túrinde, lekсiyanıń sońında ótilgen materiallar boyınsha «shıǵıs kartasın» islep shıǵıwı tiyis. Bir bet qaǵazǵa studentler tómendegi úsh punkt boyınsha ózleriniń pikirlerin jazıwı tiyis.

1.Lekсiyanıń eń áhmiyetli bólegin bólip kórsetiwi tiyis.

2.Lekсiyanıń teması boyınsha bir sorawdı túsindiriwi tiyis.

3.Lekсiya materialları boyınsha ulıwma túsindirme beriwi tiyis

«Kategoriyalıq jaqtan sholıw» usılı

Bul usıl studentlerde informaсiyalıq, operaсiyalıq uqıplılıqtı rawajlandıradı.

Kategoriyalıq sholıw jasawǵa kórsetpeler: birinshiden, studentler berilgen tema boyınsha barlıq tiykarǵı ideyalardı qaǵazǵa jazıwı tiyis, ekinshiden, alınǵan maǵlıwmattı ulıwma belgilerge tiykarlanǵan halda birlestiriwshi kórsetilgen ideyalardıń ishinen eń ulıwmalıq dárejege iye ideyalardı bólip alıwı kerek, úshinshiden, alınǵan ideyalardı, maǵlıwmattı lekсiyanıń tiykarǵı kategoriyalarına sáykes bólistiriliwi tiyis.

Sabaqtı ótiwge kerek materiallar, úskeneler hám járdemshi xızmetkerler.

Pándi oqıtıwǵa dúzilgen is baǵdarlamasındaǵı hámme temalar boyınsha jańa pedagogikalıq texnologiyalar ámelge asırıladı. Sabaqtı ótiwde hár qıylı házirgi zaman qurallarınan

paydalanıladı. Bul boyınsha qollanılatuǵın metodlar hám

multimediyalar hám sızılmalardan paydalanıladı.

Kafedranıń assistent oqıtıwshıları, laborantları hám operatorlar bul qurallardı temaǵa sáykes túrde auditoriyada bolıwın támiyinleydi.

Etika páninen óz betinshe jumıs tematikası;

1. Etika predmeti, izertlew obekti hám wazıypaları. 2. Áyyemgi Shıǵıstaǵı eń dáslepki etikalıq ideyalar.

3. Musılman shıǵıs ellerindegi orta ásir etikalıq táliymatları. 4. Jańa dáwir etikası.

5. Etikanıń kelip shıǵıwı, ıqtıyar erkinligi hám etika dúzilisi. 6. Etikanıń tiykarǵı kategoriyaları.

7. Etikalıq prinсipler hám normalar.

79

8. Shańaraq, puqaralıq jámiyeti hám mámlekettiń etikalıq tiykarları.

9. Etikalıq mádeniyat hám shaxstıń etikalıq tárbiyası. 10.Etikalıq oy-pikir rawajlanıwınıń tiykarǵı basqıshları.

(Dáwirler hám oyshıllardıń etikalıq táliymatları boyınsha) 11. Kásiplik etika hám ádep mashqalaları.

12. Milliy úrp-ádetlerdiń etikalıq prinсipler hám normalar menen sáykesligi (toy, shańaraq bayramları)

13. Zamanagóy kámil insan mashqalası.

14.Etika iliminiń páni.

15.Etika funkсiyaları.

16.Moral: kelip shıǵıwı hám tariyxıy rawajlanıwı. 17.Etikanıń ilimleri sistemasındaǵı ornı. 18.Etikalıq oydıń tariyxıy rawajlanıw basqıshları.

19.Etika, moral, ádep-ikramlılıq túsinikleriniń mánisi. 20.Jańa dáwirde etikalıq oydıń rawajlanıwı.

21.Islam dininiń payda bolıwı.

22.Moraldıń mazmunı, funkсiyaları hám prinсipleri. 23.Ádep-ikramlıq qatnasınıń mádeniyatı.

24. Moraldıń mánisi.

25.Bazar qatnasıqlarına ótiw dáwirinde insanlar arasındaǵı qatnaslardı gumanizaсiyalaw proсessi.

26. Moraldıń negizgi funkсiyaları.

27.Moraldıń tiykarǵı strukturaları.

28.Etika pániniń obekti hám izleytuǵın problemaları. 29.Moral dúnyanı ruxıy praktikalıq ózlestiriw forması

sıpatında.

30.XIX-XX-ásirdegi ádep-ikramlılıq haqqında táliymatlar. 31.Ádep-ikramlılıq túsinikleri.

32.Etika hám ekologiya.

33.Muxabbat hám neke.

34.Ádep-ikramlılıqtıń Ózbekstannıń biyǵárezligin ornatıw hám rawajlanıwdaǵı ornı hám roli.

35.Etika pániniń wazıypaları hám áhmiyeti.

Etika páninen juwmaqlawshı sorawlar;

1. Etika pániniń izertlew obekti.

2. Etikanıń ózine tán filosofiyalıq pán sıpatındaǵı ornı. 3. Etikanıń basqa jámiyetlik pánler menen baylanısı. 4. Áyyemgi Shıǵıs dáslepki etikalıq táliymatlar besigi. 5. «Avesto» - áyyemgi dánya etikası enciklopedyası.

6. Indiya hám Qıtay aǵartıwshılarınıń etikalıq táliymatları. 7. Áyyemgi grek etikası.

8. Orta ásir musılman shıǵısı elleri etikası. 9. Temur hám Temuriyler dáwiri etikası.

80