Etika
.pdfZoroastrizm etikasınıń xarakterli belgileriniń biri sonnan ibarat, Avestoda kópshilik ádep-ikramlılıqqa baylanıslı etikalıq túsinikler adamǵa tán kóriniske iye abstrakсiya formasında berilgen.
Avestonıń etikalıq táliymatı tómendegi úshlikke jámlengen: gumata (Humata - jaqsı pikir), Gukta (Hukta - jaqsı sóz) hám gvarshta (Hvarsta - jaqsı is).
Avestonı izertlewshilerdiń derlik hámmesi Avestonı diniy xarakterde bolǵan menen bir qatarda onda filosofiya, etika, siyasat, turmıs,
ádebiyat máseleleriniń de keń kólemde jaratılǵanlıǵın tastıyıqlaydı. Avesto menen tanısıp shıǵıw Oraylıq Aziya, Azerbayjan, Iran hám putkil
Jaqın hám Orta Shıǵıs xalıqlarındaǵı dáslepki tábiyǵıy-ilimiy oypikirlerdi úáreniw ushın da, jáhánniń usı regionlarında jasawshı xalıqlardıń jámiyetlik-siyasiy hám filosofiyalıq oy-pikirleriniń qáliplesiwiniń aspektlerin anıqlaw ushın da bay material bolıp tabıladı.
Izertlewshi K.G.Zalemannıń pikiri boyınsha Avesto shama menen biziń eramızdan aldıńǵı X ásirden V ásirge shekemgi aralıqta sol dáwirdegi zardushtiylik dini húkimdarlıq qılǵan mámleketlerde jaratılǵan.
Zardushtiylik ruwlıq-qáwimlik duzim húkimdarlıq etken dáwirde payda bolıp, keyin ol Áyyemgi Shıǵısta qul iyelewshilik dáwirinde hár tárepleme rawajlanadı hám arshakiyler, sasoniyler zamanındaǵı dáslepki feodalizm dáwirinde túp-tiykarınan ózgeredi. Kópshilik jaǵdayda Avesto diniy táliymat bolıp kóringen menen biraqta ondaǵı diniy-mifologiyalıq hám filosofiyalıq aspektlerdi ajıratıp qarawımız zárúr.
Haqıyqatında da Avestoda kópshilik waqıyalar insan obrazında beriledi, ideyalar bolsa janlı maqluqqa aylantırıladı.
Izertlewshilerdiń pikirinshe «Gata», «Yasna», «Yashta»lardıń (gimnler) ayrım bólimleri - Avestonıń filosofiyalıq hám etikalıq, ádep-
ikramlılıq ideyaların analiz etiwdi «Gata»nıń mazmunın ashıwdan baslaw
31
maqsetke muwapıq boladı, sebebi bunda zardushtiyliktiń adamǵa, adamnıń jámiyettegi ornı hám roline munasebeti anıǵıraq kóriniske iye boladı. Zardushtiylik táliymatı boyınsha jismaniy hám mánawiy dúnya úsh dáwirden ibarat («Gata», 45).
Birinshi dáwir, eń áyyemgi dáwir bolıp, ol dáslepki turmıstı,
ómirdi bildirgen hám bunda hár eki dúnyada da (fizikalıq hám ruwxıy dúnya) jaqsılıq kúshleri jeńiske erisip, dúnyada jarıqlıq hám adamgershilik, baxıt-saadat húkimdar bolǵan. Jınayat islegen birden-bir adam - hákim Yima Vivaxvant bolıp, ol «adamlardı hádden tısqarı razı etiw ushın olarǵa mal góshin jegizdirgen». («Yasna», 32-b.).
Ekinshi dáwirde - jaqsılıq ruxları menen jamanlıq ruxları ortasında, sonıń menen birge olardıń ıqlasbentleri arasında ayawsız gúres baradı.
Úshinshi dáwir - bul keleshekte ádalattıń jeńiske erisiw dáwiri bolıp tabıladı.
Zardushtiyliktiń morallıq kórsetkishlerinde ápiwayı moral normalarına boysınıwǵa úlken áhmiyet beriledi. Zardusht táliymatı boyınsha minnettiń eń birinshi shaqırıqlarınıń biri - ruwxıy salamatlıq haqqında ǵamqorlıq etiw. Hayallar salamatlıǵı haqqında
oylaw, ásirese olar hámledar payıtta hám jas bosanǵanda ǵamxorlıq etiw kerek. Dindarlar tazalıqqa (óz dene tazalıǵı, úy azadalıǵı, kanallar, kóller, jap-salmalardaǵı suw tazalıǵı h.t.b.) itibar beriwleri kerek. Bunnan insan júris-turısı, salamatlıǵına úlken itibar berilip hátteki awqatlanıwdı da tiykarǵı morallıq qaǵıydalar qatarına kirgizedi.
Zardushtiylik ádep-ikramlılıq táliymatında insannıń dúnyalıq baxıt-saadatqa erisiw máselesinde de islam dini qaǵıydalarına qaramaqarsı bolǵan momentti kóriwimiz múmkin. Izertlewshi Z.Geyushevtiń atap
ótkenindey, zardushtiylik morali, dúnyalıq inamlardan waz keshiwdi talap etpeydi, kerisinshe dúnyadaǵı barlıq zatlardan óz muǵdarında lázzet alıwdı, óziniń pútkil ómirin «jaqsı kún kóriw ushın dárkar bolǵan
32
nárseler mal-mulk» penen, turmıstan lázzet alıw arqalı, baxtiyar jasawdı, mazmunlı turmıs keshiriwge shaqıradı.
Avestodaǵı ádep-ikramlılıq kóz-qaraslardıń ulıwma kórinisi mine usılardan ibarat bolıp ol Oraylıq Aziya xalıqları tariyxın eń áyyemgi dáwirden baslap islam dini tarqalǵanǵa shekemgi dáwirdi óz ishine aladı.
Avestodaǵı ádep-ikramlılıq táliymat, morallıq qaǵıydalar búgingi kún ushın úlken áhmiyetke iye.
Bul joqarıda aytılǵanlardan tısqarı Oraylıq Aziya ulıwma, Shıǵıs xalıqlarınıń ádep-ikramlılıq qaǵıydalarınıń, morallıq qatnaslardıń qáliplesiwine sol dáwirdegi xalıqlardıń atadan balaǵa ótip kelgen bay mádeniy, ruwxıy miyrasları (folklor, xalıq awız eki tvorchestvosı h.t.b.) jaqsılıq hám jamanlıq kórinislerinde unamlı hám unamsız qaharmanlardıń hár qıylı obrazlarında óz sáwleleniwin tapqan. (Máselen:
«Qalila hám Dimna», «Qabusnama» h.t.b.).
Orta ásirlerge kelip xristian dini Evropa xalqlarınıń jámiyetlik-siyasiy hám mádeniy turmısın shirkewge boysındırdı, hám barlıq tarawda da shirkew qadaǵalawı ornatıldı. Islam hám mádeniyat shirkewdiń kórsetken jolı menen rawajlanıwǵa májbúr boldı. Al islam dininde bolsa ásirese orta ásirlerge kelip sufizmniń qáliplesiwi menen málim dárejede erkin oylawshılıq payda bolıp ilim, mádeniyat hám iskusstvanıń rawajlanıwına keń jol ashıldı. Nátiyjede áyyemgi dúnya klassikleri ilgeri súrgen ádep-ikramlılıq ideyaların rawajlandırıw,
olar ortaǵa taslaǵan mashqalalardı sheshiw, sol dáwir hám keyingi dáwirler ushın aktual bolǵan áhmiyetli teoriyalıq hám kórkem-morallıq shıǵarmalardı dóretiw tiykarınan Musılman Shıǵısı oyshılları
tárepinen ámelge asırıldı.
Bul dáwir hár qıylı filosofiyalıq aǵımlardan quraldı. Biraq bunday aǵımlar hám baǵdarlardıń ózine tán ayrımashılıqlarınıń biri olar Áyyemgi dúnya etikalıq táliymatı sıyaqlı qatıp qalǵan shegaralarǵa iye emes edi.
33
Orta ásir musılman Shıǵısı táliymatı haqqında sóz etkenimizde bunda eki baǵdar mashshoyiyunlik hám sufizm baǵdarınıń úlken áhmiyetke iye ekenligin kóremiz.
Ábu Nasır Farabiy (873-941)
Orta ásirlerde musılman Shıǵısında mashshoiyiwnlik yamasa aristotellik aǵımın belgili arab oyshılı al-Kindi baslap berdi. Onıń tiykarın salıwshı ullı oyshıl Abu Nasr al-Farabi esaplanadı. Óz zamanında Aristotelden keyingi «ekinshi ustaz» dep atalǵan Turkistanlı babamız óziniń filosofiyalıq, etikalıq shıǵarmaları menen Shıǵıs ellerinde keńnen moyınlanadı. Farabi Aristoteldiń klassikalıq miynetlerin hár tárepleme túsindirip onı tiykarınan qayta islep
Shıǵıstaǵı filosofiyanıń aristotellik baǵıtınıń rawajlanıw baǵdarın anıqlap berdi hám «ekinshi ustaz» («al-muallim as-sani») dep ataldı. Orta Aziyada ádep-ikramlılıq haqqında táliymatlarınıń rawajlanıwına eń kóp úles qosqan enciklopedist alım Abu Nasır Farabiy. Shıǵısta
Aristotel «dáslepki muǵallim» atı menen ataqlı bolǵan Farabiy «muallim soni» atı menen belgili. Farabiydiń etika pánine qosqan úlesi sonnan ibarat boldı, ol insan jámiyettten tısqarıda jasay almaydı, óz turmıs iskerligi dawamında jámiyetlik járdemge mútáj dep esaplaydı., ol insan jámiyetlik miynetsiz jasay almaydı, insan óz jámiyetlik wazıypasın atqarıwı ushın oǵan birinshiden adamlar menen qatnasta bolıw zárúr, ekinshiden ol óner kónlikpelerin payda etiwi kerek. Onıń
pikiri boyınsha jámiyetlik paydalı miynet jámiyet rawajalanıwıwınıń tiykarǵı shárti. Farabiy «pazıl adamlar sháhári»
miynetinde insannıń jámiyetlik turmısınıń payda bolıwı, mámleketti adminstrativlik dúziw máseleleri, ideal sháhárde jasawshılardıń ádepikramlılıq prinсiplerin kórsetedi.
Aristotel sıyaqlı Farabi de filosofiyanı teoriyalıq hám ámeliy dep ekige bóldi hám etikanı sońǵı ámeliy filosofiyaǵa kirgizdi. Ádepikramlılıq hám moral mashqalaları onıń «Baxıtqa erisiw jolın kórsetiwshi kitap», «Baxıtqa erisiw haqqında», «Mámleket iskeriniń
34
hikmetleri», «Páziyletli adamlar sháhári» degen shıǵarmalarında óz kórinisin tapqan. Olarda insan baxtı eń tiykarǵı mashqala sıpatında ortaǵa taslanadı. Sonıń menen birge ullı oyshıl óziniń etikalıq kózqaraslarında páziyletke úlken kewil bóledi. Onıń pikiri boyınsha adam páziylettiń ne ekenligin bilgen jaǵdayda ǵana haqıyqıy baxıtqa erise aladı. Aristotelge uqsap Farabi de adamgershilik páziyletlerdi aqılerikke tiykarlanǵan páziyletler hám minez-qulıqqa tiykarlanǵan páziyletler dep ekige bólinedi. Ol óziniń «Páziyletli adamlar sháhári» degen shıǵarmasında barlıq zamanǵa órnek bolatuǵın wásiyyatlardı jazıp qaldırǵan. «Barlıq turǵınları bir-birewine kómeklesip birikse, deydi Farabiy, - olar haqıyqat baxıtqa erisedi... baxıtqa jetisiw ushın
adamları birigip, birew-birewin quwatlap kómeklesse, bul bereket darıǵan adamgershilikli jámiyet boladı... al hámme xalıqlar baxıtqa jetisiw jolında bir-birewine járdem beriwge umtılsa, putkil jer júzi bereket darıǵan adamgershilikke, páziyletke erisedi». Demek Farabiydiń pikiri boyınsha adamlardıń, xalıqlardıń bir-biri menen doslıqta, tatıwlıqta
jasap, óz-ara kómeklesiwi baxıtlı turmısta jasawdıń deregi, eń joqarǵı adamgershiliktiń nıshanı bolıp tabıladı. Onıń bul wásiyatları áyyemgi
Túrkistannıń házirgi áwladları ushın da sabaqlıq rolin atqaradı.
Abu Rayxan Beruniy (973-1048)
Abu Rayxan Beruniy iri alım-tábiyattanıwshı, astronom, matematik hám siyasiy ǵayratker. Ol dúnyaqarasqa tiyisli máselelerdi tábiyiy hám anıq pánlerden kelip shıqqan juwmaqlarǵa súyenip, matematik túrde sheshti. Ol etikanıń jaqsılıq hám jamanlıq, namıs hám izzet, lázzet hám baxıt, doslıq hámde ortaqlıq usaǵan máselelerge úlken itibar berdi. Ol insannıń aqılı, háreketlerin insannıń ózinen, onıń tábiyatınan
keltirip shıǵaradı. Oyshıl ádep-ikramlılıqtıń áwmiyetin insanlardıń turmıs tárzi menen baylanıstırıp túsindiredi. Beruniy alım bolıwdı ádep-ikramlılıq penen baylanıstırdı. Ol óz ádep-ikramlılıq qaraslarında insannıń bul dúnyadaǵı ornı máselesine úlken itibar berdi. Bunnan tısqarı ol adamnıń óz qulqın jaqsılawı bir tárepten ózine
35
baylanıslı bolsa, ekinshi tárepten sırtqı shárayatlarǵa baylanıslı degen ideyanı alǵa súredi.
Beruniy ómirdiń mánisi mashqalasın dóretiwshilik miynet, saqıylıq hám jaqsılıq tiykarında hal qıladı. Onıń etikasında insan erkinligi tán alınadı. Insannıń ómirde ádep-ikramlılıqtıń ápiwayı normalarına boysınıp jasawı kerek dep kórsetiledi.
Abu Ali Ibn Sino (980-1037)
Abu Ali Ibn Sino etika iliminiń rawajlanıwına úlken úles qostı. Ibn Sino pikiri boyınsha etika bul «Baxıtlı bolıw ushın insan óz ádepikramlılıq ádetleri hám háreketlerinde qanday bolıwı lazım»lıǵı haqqındaǵı pán. Onıń pikiri boyınsha etika adamlardıń ózine qarap hám basqa shaxslarǵa qarap háreket normaların hám qaǵıydaların úyrenedi, sebebi adamnıń ózine bolǵan múnásibeti álbette basqa adamlarǵa beriliwin kózde tutuadı. Ibn Sino qaraslarında muhabbat haqqındaǵı
másele úlken orın tutadı. Ol hár qanday organizmde muhabbat bar boladı, biraq eń ullı muhabbat insan muhabbatı dep kórsetedi. Onıń pikiri boyınsha muhabbat tuwma qásiyet. Ol insan ómirinde áhmiyetli orın tutadı. Mashshoyiyunlik etikasınıń jáne bir ullı wákili Farabidiń
shákirti Ibn Sino esaplanadı. Ibn Sinanıń etikalıq kóz-qarasları «Ádep-ikramlılıq ilimine tiyisli traktat», «Minet haqqında traktat», «Nápsini pákize tutıw haqqında traktat», «Ádalatlıq haqqında traktat», «Turaq jaylardagı tádbirler» sıyaqlı shıǵarmalarında bayanlanǵan. Ibn Sina moraldıń ámeliy filosofiya sistemasındaǵı ornın anıqlawǵa háreket etedi. Ol etikanı ámeliy filosofiya dep, moraldı onıń izertlew obekti sıpatında táripleydi.
Ibn Sina óz shıǵarmalarında bir qansha ádep-ikramlılıq páziyletlerge anıqlama beredi. Yaǵnıy ádalat, saqıylıq, qanaat, kishipeyillik h.t.b. jánede olardıń kerisi bolǵan ádalatsızlıq,
baqıllıq, ashkózlik, menmenlik usaǵan túsiniklerdiń mazmun-mánisin
36
ashıp beredi, hám olardıń bir-birine ótiwiniń tábiyǵıy hal ekenligin túsindiredi. Sonıń ushın hám bul ullı oyshıldıń pikiri boyınsha etika iliminde tek ǵana adamgershilikke tán bolǵan jaqsı páziyletler ǵana
úyrenilip qoymastan, olardıń qarama-qarsı bolǵan jaman illetler de uyreniliwi kerek.
Abu Bakir ar-Raziy
Orta ásirler etikalıq táliymatında Abu Bakir ar-Raziydiń táliymatı ózine tán orındı iyeleydi. Onıń ádep-ikramlılıq haqqındaǵı kózqarasları «Lázzet», «Filosofiyalıq turmıs tárizi», «Baxıt hám párawanlıq belgileri» degen shıǵarmalarında bayanlanǵan.
Ar-Raziy moraldı insanda ádep-ikramlıqtı tárbiyalaw hám
ádepsizlikti joq etiw jolları hám usılları haqqındaǵı ilim dep biledi,
ol adamdı aqıl menen is júrgiziwge, normada lázzatleniwge, sezimlerin, nápsin jılawlap, bir máwritlik lázzet ushın ómirin zaya etpewge shaqıradı. Ulıwma alǵanda, Ar-Raziydıń ádep-ikramlılıq kózqarasları,
ilimiy til menen aytqanda gedonizm hám evdemonizmge tiykarlanadı. Onıń etikalıq kózqarasları áyyemgi grek oyshıllı Epikurdıń etikalıq
táliymatın dawam ettiriwshisi sıpatında kórinedi.
Ibn Rushd
Joqarıdaǵı atı atalǵan aǵımnıń jáne bir wákili, Evropada
«Averroizm» degen baǵdardıń tiykarın salıwshı, kurdobalıq (ispaniyalıq) oyshıl Ibn Rushd (latınsha Averoes) etika iliminiń rawajlanıwına úlken úles qosqan oyshıllardıń biri.
Kurdobalıq oyshıl ideal mámlekette puxaralar sanasına adamgershilikli pazıyletlerdi sińdiriw hám rawajlandırıw ushın eki turli usıldı qollanıwdı usınıs etedi. Birinshisi: isendiriw usılı. Bul nárse óz gezeginde eki túrli jantasıwdı talap etedi yaǵnıy keń jámiyetshilikti tárbiyalaw ushın kórkem shıǵarmalar hám sheshenlik
ónerinen, al belgili dárejedegi sawatqa iye adamlarda adamgershilikli pazıyletlerdi qáliplestiriwde logikalıq dálillew hám ilimiyfilosofiyalıq sóz sheberliginen paydalanıwdı usınadı. Ekinshisi -
37
májbúriy usıl. Ol tiykarınan sırtqı dushpanlar menen gúresti óz ishine alatuǵın qubılıs. Ibn Rushd bul usıldı jihad penen teńlestiredi. Biraq onıń túsinigindegi jihad kápirlerge qarsı alıp barılatuǵın urıs emes.
Ol Aristoteldiń «Nikomax etikası» shıǵarmasına jazǵan túsindirmesinde (kommentariy) hámme waqıtta tınıshlıq zárúrligin,
urısqa tek ayrım jaǵdaylarda ǵana jol qoyıw kerekligin aytadı, jihadtı tek shariyat talapları kózqarasınan túsiniw musılmanlar ushın judá úlken apatshılıqlar alıp kelgenligin aytadı. Demek, Ibn Rushdtıń pikiri boyınsha, jihadta tariqat basqıshı tiykarında túsiniw kerek (kelesi bólimlerde biz tariqat basqıshına keńirek túsinik beremiz). Bul kurdobalıq oyshıldıń kózqaraslarınıń sufizmnen qashıq emesligin kórsetedi. Usı jerde biziń sufizmge toqtap ótiwimiz maqsetke muwapıq boladı.
Islam etikası
Islam tek ǵana din bolıp qalmay, bálki pútkil bir jámiyetlikfilosofiyalıq hám ádep-ikramlılıq, huqıqıy sistemanı quraydı. Bul sistema musılmanlardıń dúnyaqarası, qulıq-ádeti, huqıqların belgilep beredi. Islam ideologiyası hám etikalıq sistemasınıń tiykarları
Quranda bayan etilgen. Islam talapları kalima keltiriw, namaz oqıw, oraza tutıw, zakat beriw, imkaniyatı bolsa xaj qılıw talapların óz ishine aladı.
Shın kewilden qaǵıydalarǵa iseniw hám meresimlerdi orınlaw– pazıylet mazmunınında sáwlelenedi. Sol tiykarlarǵa súyengen halda shariyatta insannıń barlıq háreketleri bes toparǵa bólingen. Zárúriy, ruxsat etiletuǵın, qaralanatuǵın hám qadaǵan etiletuǵın háreketler. Islam etika sistemasında iyman hám din talapları hám de sháriyat kórsetpeleri hár bir musılmannıń ádep-ikramlılıq normasına aylandırılǵan. Din qaǵıydaların, onıń talapların qatań meresimlerin qattı tutıw musılmannıń ádep-ikrramlılıq májbúriyatı, minneti esaplanadı.
38
Islam ádep-ikramlılıq sisteması ádep-ikramlılıqtıń hár bir normasın quday qálewi menen belgileydi hám insannıń hár bir háreketin Alla qúdiretine boysındırıp talqılaydı.
Ádep-ikramllıq táliymatlardaǵı bas máseleAllanıń deregi máselesinde islam etikası ádep-ikramlılıqtı, onıń áhmiyetin Allanıń atı hám qúdiretin Quranı kárimge tiykarlanıp talqın qıladı. Alla
«Quranı kárimdi» adamlarǵa «dástúriy ámel» jaqsılıq hám jamanlıqtı parıqlawdaǵı «tuwrı jolı» dep talqılaydı. Islam etikası boysınıwshılıq, sabır-qanaat, móminlik, Alla aldında qorqıwdı úgitleydi. Adamlardıń pútkil iskerligi ápiwayı ádep-ikramlılıq maqset quday raxmeti hám márhamatına erisiw «ol dúnya» da jánnetten orın alıwǵa háreket qılıw dep járiyalaydı.
Islam etikasındaǵı áhmiyetli táreplerinen biri ol adamlardan
ádep-ikramlı bolıwdı, sawap is qılıwdı, gúná islemewdi, gúná qılıwdan qorqıwdı úgitleydi.
Sufizm etikası.
Sufizm shıǵıs musılman mámleketleriniń jámiyetlik oy-pikirinde keń taralǵan diniy-filosofiyalıq táliymat bolıp, islam dinine isenip kelgen xalıqlardıń ruwxıy turmısında tereń iz qaldırǵan. Bul táliymat VIII-IX ásirlerden baslap keń taralǵan.
Belgili, sufiylik háreketi ádep-ikramlılıq buzılıwlarǵa qarsı narazılıq háreketi wákilleri islamnıń saplıǵın tiklew, jámiyetlik qatnaslar hám ádep-ikramlıqtaǵı aldınǵı ápiwayılıqqa qaytıwdı úgitleydi.
Sufizmniń teoriyalıq tiykarın «bako» hám «fano» haqqındaǵı táliymat quraydı. Insan kóz aldındaǵı álem «fano» - ótkinshi. haqıyqıy dúnya «bako» dúnyası adamnıń adam kórinisinde jasawı «azap», sebebi bul dúnyadaǵı ómirinde adam óz jámiyetinen ajıralǵan halda jasaydı. Insan
ózinen waz keshkennen keyin baxıtqa yaki haqıyqatqa erisiwi múmkin. Insan
39
ómiriniń mánisi – bul dúnya tınıshlıǵınan waz keship óziniń pútkil itibarın «xaq»qa qosılıp ketiwine qaratıwı lazım.
Sufizmniń Orta Aziyada Yassawıya, Mavlaviya, Kadriya, Nakshbandiya, Kalandariya usaǵan aǵımları bolǵan.
Sufizm táliymatı Shıǵıs musılman xalqları tariyxında óshpes iz qaldırǵan diniy-filosofiyalıq aǵım bolıp esaplanadı. Sufizm insandı páklikke, tuwrılıqqa baslawshı, hadal miynet penen jasaw arqalı, adamlardı haqıyqatqa, tuwrılıqqa, xadallıqqa, qudaǵa jetisiw jolın belgilep beriwshi hám jaqsılıqtı járiya etiwshi aǵım sıpatında
tarqaldı. Biraq uzaq jıllar dawamında sufizmge «diniy mistik» aǵım dep qarap kelindi. Sońǵı jıllarda sufizm táliymatına burınǵı múnásibet
ózgerip onı diniy filosofiyalıq aǵım sıpatında úyreniwge keń mumkinshilik jaratıldı.
Sufizm VII ásirdiń aqırı VIII ásirdiń baslarında Jaqın Shıǵısta musılman úlkelerinde payda boldı hám keyin Oraylıq Aziyaǵa keń tarqaldı. Dáslepki sufiyler dábdebeli, molshılıq ómirden waz keship, qıynshılıqta, joqshılıqta jasawdı tańlaǵan. Olarǵa tán bolǵan
ádetlerden biri: sabır-taqat hám qanáát penen dárwishlik etip jasaw hátte adamlardan uzaqlasıp, olar menen ushıraspawǵa, óz ómirin Alla jolına sıyınıw, ibadat qılıw menen ótkeriwden ibarat edi.
Suwfiy basqa adamlardıń óziniń pák hám ǵárip turmıs keshiriwi hámme waqıt ibadatta bolıwı hám tek ilahiy ruhqa qosılıwın maqset qılıp qoyıwı menen parqlanadı. Sufiy ushın ya dúnyadan, ya aqıretten dáme bolmaslıǵı kerek. Bir ǵana tilegi - bul Qudaydıń diydarına jetisiwden ibarat IX ásirlerge kelip sufizm diniy-filosofiyalıq táliymatınıń teoriyalıq tiykarları islenip shıǵıldı.
Sufizm táliymatı, onıń ideyalıq, kórkemlik ózgeshelikleri hám ulıwma suwfiylik ilimi tuwralı biraz belgili alımlar izertlew jumısların jazǵan, (Bertels E.E. Sufizm i sufiyskaya literatura.
Moskva, Nauka. 1965. 54-b. Bertels E.E. Sufizm i sufiyskaya literatura: Filshtinskiy I.M. Istoriya arabskaya literaturı. Moskva, Nauka. 1991,
40