Sosnowski%20Jacek

systemie gospodarowania, który Prośba-Białczyk (2002) szczególnie poleca do wdrażania w gospodarstwach zlokalizowanych na terenie gminach posiadających szczególnie cenne walory turystyczno-rekreacyjne. Ponadto według Wadas (2003), podstawowym źródłem zaopatrzenia gospodarstwa agroturystycznego w warzywa powinien być własny ogród warzywny, prowadzony także metodami proekologicznymi, co stanowi dodatkowy atut oferty wypoczynkowej. Autorka wskazuje również, na właściwy obór gatunków warzyw i powierzchni do ich uprawy, przy której powinno uwzględniać się okres usług turystycznych, potrzeby rodziny i wczasowiczów, preferencje konsumentów, sposoby wykorzystania plonów oraz pracochłonność upraw. Plucińska (2001) podaje, że asortyment uprawianych warzyw musi być bogaty, aby przez cały sezon można było spożywać jak najwięcej świeżych produktów z własnego ogrodu. W gospodarstwach świadczących usługi turystyczne przez cały rok, dostępność świeżych warzyw można zwiększyć uprawiając warzywa zimujące w gruncie, jak np. jarmuż, kapustę brukselską, pory czy roszponkę. Autorka twierdzi także, iż racjonalne żywienie skłania do uprawy wielu gatunków warzyw kapustnych, korzeniowych, cebulowych, psiankowatych, dyniowatych, liściowych, rzepowatych i strączkowych. Uprawa warzyw ze wszystkich grup, to nie tylko większa powierzchnia ich uprawy, ale także większa pracochłonność. Upraw tradycyjnych, takie jak kapusta, cebula, burak ćwikłowy, pomidor czy papryka, łatwo dostępnych w sklepach warzywniczych i na targowiskach można zatem je ograniczyć, a uprawiać warzywa mało popularne, nie tylko w uprawie, ale i w spożyciu, jak burak liściowy, cykoria liściowa, endywia, roszponka, seler liściowy, groch cukrowy, jarmuż czy skorzonera. W gospodarstwach turystycznych oddalonych od punktu sprzedaży warzyw powinna się znaleźć przede wszystkim tzw. „włoszczyzna" - marchew, pietruszka korzeniowa, seler korzeniowy i por oraz warzywa nietrwałe, nieprzydatne do dłuższego przechowywania. W ogrodzie warzywnym powinny również znaleźć się warzywa liściowe, które przy odpowiednim doborze gatunków i odmian mogą być uprawiane przez cały sezon wegetacyjny. Poleca się tu sałaty głowiaste - sałata masłowa i sałata krucha nazywana też lodową. W warzywniaku nie powinno zabraknąć także strączkowych, szczególnie fasoli szparagowej i grochu cukrowego. Wartościowym urozmaiceniem jadłospisu są: cukinia, kabaczek, patison. Szczególnie atrakcyjnym warzywem jest dynia makaronowa. Jej wydłużone owoce mają miąższ składający się z włókien ułożonych poprzecznie do osi owocu, które po ugotowaniu tworzą nitki przypominające makaron. Bardzo wartościowym i łatwym

w uprawie warzywem jest także skorzonera. Korzenie skorzonery po ugotowaniu w niewielkiej ilości wody przyrządza się podobnie jak kalafior czy szparagi. W ogrodzie warzywnym powinny się znaleźć również rośliny przyprawowe i zioła. Z roślin jednorocznych warto uprawiać koper ogrodowy, koper włoski, bazylię, cząber i majeranek, a z wieloletnich estragon, lawendę, oregano, melisę, miętę, szałwię i tymianek. Bardzo ciekawym elementem warzywnika może stać się kącik zielarski, składający się głównie z przypraw i ziół wieloletnich. Planując ogród warzywny należy wydzielić miejsce na warzywa wieloletnie takich jak rabarbar, szczaw, szczypiorek i cebulę siedmiolatkę. Duża różnorodność gatunków i odmian warzyw sprawiają, że ogród warzywny może zarazem pełnić funkcję użytkową i ozdobną. Efekt dekoracyjny uzyskany m. in. przez odpowiedni dobór barw czy wysokości roślin o podobnych wymaganiach glebowych i pokarmowych, tak, aby tworzyły pewną całość, z pewnością stanie się dumą każdej gospodyni (Kunicka 2000).

W literaturze przedmiotu zwraca się również uwagę nie tyle na ilość, ile na jakość płodów produkowanych w gospodarstwie. Dopka i in. (2007) twierdzą, że wymogom jakościowym na szerszą skale w produkcji rolnej prowadzonej w gospodarstwie agroturystycznym, sprostać może jedynie system zintegrowany, którego podstawową korzyścią jest zwiększenie plonów przy jednoczesnym obniżeniu kosztów ich wytworzenia w stosunku do upraw ekologicznych. W opracowaniach literaturowych nie zauważa się danych empirycznych ilustrujących strukturę gospodarstw agroturystycznych pod względem systemu gospodarowania. Natomiast w świetle badań przeprowadzonych przez Kacprzyka i Szewczyka (2007) należy stwierdzić, że działalność agroturystyczna jest domeną gospodarstw małoobszarowych, w których powierzchnia UR wynosi od 1 do 10 ha. Ponadto jakość gleb w tych gospodarstwach jest najczęściej bardzo słaba, gdyż przeważają tu głównie kwaśne gleby klasy IVb i V, co determinuje zarówno strukturę użytkowania ziemi jak i prowadzonych zasiewów.

Bardzo istotnym elementem produkcji rolniczej jest produkcja zwierzęca, która bez względu na gatunek, chów czy hodowlę zwierząt, w gospodarstwie agroturystycznym powinna spełniać wymogi produkcyjno-rekreacyjne. Według Gadomskiego (2003) chowem nazywamy racjonalne utrzymanie zwierząt spełniające wymagania bytowe, z pominięciem doskonalenia genetycznego i polepszenia wskaźników użytkowych. Z kolei hodowla oprócz utrzymania zwierząt, zajmuje się

doskonaleniem dziedzicznych cech użytkowych, uwzględniając oddziaływanie czynników środowiskowych oraz zmierzając do poprawy produkcyjności wyrażanej wskaźnikami użytkowania.

Jeśli zaspokojenie potrzeb strefy psychicznej człowieka jest podstawowym celem obcowania ze zwierzętami, a ich obecność zapewnia człowiekowi odpoczynek psychiczny, to mamy do czynienia z rekreacja. Rekreacja może być spełniona całkowicie tylko wówczas, gdy strefa doznań psychicznych jest pełna i zapewnia wypoczynek (Kałuża 2003)

Coraz czyściej, w gospodarstwach agroturystycznych praktykuje się chów zwierząt, specjalnie dla turystów. Z przeznaczeniem na ten cel trzyma się kozy, króliki i konie (Kałuża 2003). Bardzo często w tego typu gospodarstwach pojawiają się również zwierzęta egzotyczne. Interesujące są zwłaszcza dla turystów świnie wietnamskie, lamy czy strusie (Gadomski 2003). Kałuża (2003) uważa, że rolnicy prowadzący gospodarstwa agroturystyczne powinni także starać się pozyskać stare, polskie ras zwierząt. W produkcji zwierzęcej służą one nie tylko zachowaniu przyrodniczej bioróżnorodności, ale dostarczają wielu informacji o kierunkach hodowlanych. Pomaga to obniżyć koszty zachowania odmienności genetycznej dla potrzeb przyszłych pokoleń i stanowi niewątpliwie atrakcję turystyczną. Tego typu rasy mogą być także bardzo użyteczne produkcyjnie, ponieważ charakteryzują się odpornością na choroby, niedogodności środowiska i zdolnością do wykorzystywania paszy o niskiej jakości (produktów odpadowych). Niektóre gatunki takich zwierząt mogą być różnorodnie użytkowane, np.: konie jako siła pociągowa w trudnych warunkach, do utrzymywania pastwiska i prześwietlania poszycia leśnego.

Według Fandrejewskiej (2000) grupą zwierząt odgrywającą istotna role w gospodarstwie agroturystycznym jest drób. Dostarcza on zarówno surowców do produkcji żywności, jak również w przypadku chowu ras ozdobnych, przyczynia się do uatrakcyjnienia zagrody. Najczęściej polecanymi rasami kur dla

w gospodarstwach ekologicznych cieszą się zielononóżki kuropatwiane, których jaja zawierają mniej tzw. złego cholesterolu. Ciekawa rasą jest także silka jedwabista. Jej upierzenie do złudzenia przypomina futerko królika, dlatego kury te nazywa się nawet ptakami wełnianymi. Interesujące są także rasy miniaturowe (np. sebrydki) ważąca 500-600g. Gatunkiem chętnie hodowanym

w gospodarstwach agroturystycznych są również kaczki, zwłaszcza mandarynki, karolinki, kazarki i ohary. Gospodarstwom agroturystycznym można zaproponować jeszcze przepiórki, bażanty czy pawie. Te ostatnie charakteryzuje uroda i duma oraz delikatne mięso. Chów tych ptaków prowadzony jest jednak tylko ze względów estetycznych (Kałuża 2003).

Dla podniesienia swojej konkurencyjności, gospodarstwa agroturystyczne swój konwencjonalny sposób trzymania zwierzą, mogą przekształcić wprowadzając chów ekologiczny. Według Kałuży (2003) przykładem tego, są kraje Europy zachodniej, poszukujące nowych rozwiązań i sposobów uekologicznienia chowu trzody chlewnej. Po mimo, że ekologiczny chów trzody chlewnej jest dopiero od kilku lat znany w Szwajcarii, to coraz więcej rolników decyduje się na ten system. Zwierzęta utrzymywane są tu na wolnym powietrzu przez cały rok, w odpowiednio liczebnych grupach technologicznych. Maja one do dyspozycji tylko schronienia przed upałem bądź zimnem w postaci izolowanych budek lub zadaszeń. Szarzec (1998) za główną korzyść płynącą z ekologicznego chowu świń, uznał niskie nakłady pracy. Ponadto autor ten jako dodatkowy atut przemawiający za rozpowszechnieniem tego rodzaju chowu, uznał całkowitą akceptację tej formy produkcji przez konsumentów i wysoki popyt na mięso produkowane metodami ekologicznie. Należy również podkreślić, że ryzyko przedsięwzięcia jest nie duże, a korzyści mogą być wszechstronne.

2.3. Instytucje i organizacje wspierające agroturystykę

Właściwe zaplanowanie i zorganizowanie swojej działalności jest podstawą prawidłowego funkcjonowania każdego przedsięwzięcia. Musimy jednak pamiętać, że siła oddziaływania pojedynczego gospodarstwa na potencjał klientów jest mniejsza niż zorganizowanej grupy (Drzewiecki 2001). Konieczne jest zatem działanie wspólne po przez zrzeszanie się gospodarstw agroturystycznych w zespoły, sieci, izby czy stowarzyszenia. Współpraca taka, może przybierać różne formy. Najprostszą są niesformalizowane działania wspólnotowe, podejmowane w koniecznych sytuacjach np. w celu usprawnienia podmiotów oferujących wypoczynek lub obniżenia kosztów (Sznajder, Przebórska 2006). Inną formą są stowarzyszenia, których podstawowym zadaniem jest wspomaganie i wspieranie swoich członków w tworzeniu i rozwijaniu działalności (Prochorowicz 2003). Jednak należy zaznaczyć, że powoływanie stowarzyszenia jest procesem dość skomplikowanym, wymagającym znajomości prawa. Pomimo tego, pierwsze próby zrzeszania się kwaterodawców podjęto już na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, co zaowocowało powołaniem w 1991 roku Suwalskiej Izby RolniczoTurystycznej. Na koniec 1998 roku w Polsce zarejestrowano 33 stowarzyszenia turystyki wiejskiej, natomiast w 2003 roku funkcjonowało już 122 organizacje tego typu (Sikorska-Wolak 2007).

Głównym zadaniem stowarzyszeń zrzeszających gospodarstwa agroturystyczne jest przejawianie troski zarówno o usługodawców jak i usługobiorców w kwestii informacyjnej (Jalinik 2002). Natomiast Prochorowicz (2003), za równie istotny cel ich działalności uznaje umacnianie tożsamości regionalnej, kultywowanie i propagowanie lokalnej tradycji, a także dbałość o zachowanie spuścizny historycznej i kulturowej. Z kolei według SikorskiejWolak (2007), stowarzyszenia powinny pełnić następującą rolę:

•organizatora kursów i szkoleń dla potencjalnych i już działających kwaterodawców,

• pośrednika pomiędzy właścicielami gospodarstw agroturystycznych a odbiorcami oferowanych przez nich produktów i usług,

•organizatora promocji usług agroturystycznych (udział w targach, imprezach popularyzujących region i jego walory turystyczne,

wydawanie katalogów ofert, folderów, utworzenia własnej strony internetowej, stworzenia własnego „logo” itp.),

•partnera dla lokalnych i regionalnych władz w zakresie planowania rozwoju turystyki w regionie,

•obrońców interesów konsumentów (turystów) poprzez dokonywanie przeglądów bazy turystycznej członków organizacji.

Stowarzyszeniem stowarzyszeń, działającym na szczeblu centralnym jest powstała w 1996 roku Polska Federacja Turystyki Wiejskiej „Gospodarstwa Gościnne”. Jest to organizacja non profit o zasięgu krajowym, skupiająca regionalne i lokalne stowarzyszenia, zainteresowane rozwojem turystyki na obszarach wiejskich (Drąg 2003; Sikorska-Wolak 2007). W latach 1996-2003, przeciętna liczba zrzeszonych w niej kwaterodawców wynosiła ok. 2000, w tym ok. 600 jednostek skategoryzowanych (Sznajder, Przebórska 2006). Ponadto według Wiatraka (2003), głównym celem statutowym Federacji jest urzeczywistnianie zadań na rzecz poprawy jakości kwater działających w obrębie gospodarstw rolnych. W związku z powyższym, stanowi ona organ realizujący system kategoryzacji wiejskiej bazy noclegowej, prowadząc jednocześnie rejestr gospodarstw agroturystycznych.

Federacja podejmuje również działania w zakresie promowania szeroko rozumianej turystyki wiejskiej, w tym i agrotyrystyki. W tym celu organizuje i uczestniczy w różnego typu targach turystycznych, jest cyklicznym wydawcą atlasów i map agroturystycznych. Zainicjowała również stworzenia komputerowej bazy danych o obiektach zrzeszonych, pełni także funkcję administratora serwisu internetowego pt.: „Wieś polska zaprasza” (Strzembicki 2003).

Rozwój działalności agroturystycznej, to nie tylko właściwa organizacja samego gospodarstwa, czy przynależność do odpowiedniego stowarzyszenia, ważną role w stymulowaniu agroturystyki odgrywają instytucje i organizacje rządowe i samorządowe (Drąg 2003).

Prochorowicz (2003) do głównych instytucji rządowych odpowiedzialnych za realizowania zadań turystyki na szczeblu centralnym zalicza Departament Turystyki, obecnie będący w strukturze Ministerstwa Sporty i Turystyki. Natomiast za najważniejszy organ państwowy wspierający agroturystykę, autorka uważa Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, oraz Krajowe Centrum Doradztwa Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich z jego oddziałami wojewódzkimi

i ośrodkami terenowymi. Zdaniem Strzembickiego (2003), udział MRiRW w rozwoju agroturystyki musi polegać przede wszystkim na stworzeniu odpowiednich warunków do bezpośredniego zaangażowania się ośrodków doradczych w kształtowaniu się tej formy turystyki na polskiej wsi. Ponadto uważa on, że priorytetowym zadaniem wszystkich instytucji wykonawczych MRiRW, jest zainicjowanie i umożliwienie podejmowania przedsięwzięć w sferze turystyki wiejskiej finansowanych ze środków Unii Europejskiej.

Na szczeblu lokalnym ważną rolę w rozwijaniu przedsięwzięć z zakresu turystyki wiejskiej i agroturystyki odgrywają samorządy terytorialne (Kożuch 2003; Sikorska-Wolak 2007). Podstawowym zadaniem władz lokalnych jest kształtowanie wśród mieszkańców wsi pozytywnego nastawienia do turystyki, oraz tworzenie dobrego klimatu do podejmowania inicjatyw związanych z agroturystyką (Gralak 2002; Gralak, Karbownik 2004). Jalinik (2002), do tego typu wsparcia zaliczył:

•organizację kursów, szkoleń, pokazów z zakresu prowadzenia usług agroturystycznych,

•udzielanie porad z zakresy sporządzania biznesplanów, przepisów BHP, przeciwpożarowych, Kodeksu Pracy,

•pomoc w podejmowaniu skutecznej promocji swoich usług,

•wspieranie współpracy z Wojewódzkimi Ośrodkami Doradztwa

Rolniczego.

Sikorska-Wolak (2007), przedstawiony powyżej katalog zadań samorządowych w odniesieniu do turystyki wiejskiej uzupełnia jeszcze o takie elementy jak:

•realizację inwestycji dotyczących poprawy infrastruktury technicznej (drogi, kanalizacja, wodociąg, oczyszczalnia ścieków) i społecznej, z której będą korzystali zarówno mieszkańcy gminy, jak i turyści,

•dbałość o czystość i estetykę miejsc publicznych,

•konserwacja zabytków,

•wspieranie inwestycji na rzecz infrastruktury turystycznej (wytyczanie i urządzanie szlaków turystycznych, ścieżek edukacyjnych, boisk sportowych, placów gier i zabaw, wypożyczalni sprzętu turystycznego),

•organizowanie imprez regionalnych z udziałem zespołów

ludowych, wystaw, targów, kiermaszu i innych imprez

o zasięgu regionalnym i lokalnym,

•pozyskiwanie środków wsparcia finansowego z takich źródeł jak fundusze Unijne, sponsoring, środki budżetowe.

Istotnym zadaniem władz lokalnych, jest również prowadzenie właściwej działalności informacyjnej, przyczyniającej się do wzrostu świadomości turystów o atrakcyjności np. gminy. Skuteczną metodą rozpowszechniania tego typu wiedzy jest Internet, a ściślej oficjalne strony urzędów powiatowych i gminnych (Kożuch 2003; Bogucka, Ziółkowski 2005; Stepaniuk 2005).

Obok instytucji rządowych w wspieraniu turystyki wiejskiej ważną rolę odgrywają także organizacje pozarządowe różnego typu. Według Dzięgielewskiego (2000) znaczącą rolę w tym zakresie odgrywały także takie instytucje jak Fundacja na Rzecz Rozwoju Rolnictwa, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska, Fundacja „Agroturystyka” i sekcja polska Europejskiego Ruchu Odnowy Wsi i Małych Miast.

2.4. Ekonomiczne aspekty prowadzenia działalności agroturystycznej

Prowadzenie gospodarstwa agroturystycznego jest najprostszą i najwygodniejszą dla rolnika formą przedsiębiorczości, bowiem uzyskane z niej dochody nie podlegają opodatkowaniu (Przychodzka 2000). Należy jednak pamiętać, że przy podejmowaniu działalności agroturystycznej, wskazane jest dokładne zapoznanie z istotą tego biznesu oraz określenie swojej specjalności w zakresie świadczonych usług. Nakłady finansowe, poniesione na uruchomienie agrobiznesu, należą do jednej z najtańszych form inwestycji kapitałowych. W przypadku agroturystyki odnoszą się one jedynie do przedsięwzięć adaptacyjno-remontowych istniejących budynków, wykonywanych najczęściej przez rolnika i jego rodzinę.

W każdym przedsiębiorstwie, a więc i w gospodarstwie rolnym, świadczącym usługi turystyczne, miernikiem kondycji finansowej i efektywności ekonomicznej prowadzonej działalności, jest wynik finansowy. Prawidłowo funkcjonujące i zarządzane gospodarstwo powinno odznaczać się dodatnim

wynikiem finansowym czyli zyskiem. Zysk, jak podaje Sikora (1999) można obliczyć według następującego wzoru:

Z = Ps - Kw

Z – zysk,

Ps – przychody ze sprzedaży wyrobów i usług,

Kw – koszty własne zrealizowanych usług i wyrobów.

Do podstawowych czynników wpływających na efekt finansowy

w działalności agroturystycznej Dębniewska i Tkaczuk (1997) zaliczyli zysk i straty nadzwyczajne, zmianę struktury usług ze względu na opłacalność, koszty własne i przychody ze sprzedaży wyrobów i usług. Strukturę ostatnich dwóch czynników szerzej ilustruje rysunek 1.

Pod pojęciem koszty stałe należy rozumieć część nakładów, która nie ulegają zmianie i są niezależne od rozmiarów wytwarzanych produktów i usług.

Są to więc koszty dotyczące wyposażenia gospodarstwa w środki techniczne, podatków, amortyzacji budynków i urządzeń, ubezpieczeń, nakładów na reklamę czy opłat dzierżawnych. Natomiast wysokość kosztów zmiennych ściśle zależy od wysokości świadczonych usług, do nich zaliczamy wydatki poniesione na zakup np.: środków czystości, opłat za energie elektryczną, pranie itp. (Sikora 1999).

W celu szacunkowego określenia wyniku finansowego należy dokonać kalkulacji kosztów oraz obliczyć wskaźniki charakteryzujące poziom naszej działalności i stopień wykorzystania istniejącej bazy noclegowej (Klepacki 2003).

Przedsiębiorca przeprowadzając kalkulację kosztów powinien dokonać rejestracji nakładów rzeczowych i finansowych, a także zapisów związanych z wydatkami zakupu środków rzeczowych w różnym okresie użytkowania. Każdy wydatek finansowy należy odnotować, ponieważ właściwa ewidencja zakupów w rozbiciu na poszczególne grupy środków może mięć ważny wpływ na ogólną strukturę kosztów usług. Właściwe planowanie wydatków i określenie konkretnego stylu działania gospodarstwa będzie decydować o poszczególnych pozycjach dochodów i kosztów oraz stopniu ich zmienności (Łeba 1997). Chcąc określić stopień wykorzystania bazy noclegowej gospodarstwa można posłużyć się następującymi wskaźnikami (Turystyka rekreacyjna i specjalna 2003):

Koszt przeciętny usługi