Қостанай облысының оңтүстік қара топырағының түзілу жағдайы және жай-күйі

Топырақтың түзілуіне және оның эволюциясына әсер ететін негізгі жағдай климат пен өсімдіктер. Қостанай облысының климатының ерекшелігі шұғыл континенталдығы және жиі қайталанып отыратын құрғақшылығымен ерекшеленеді. Құрғақ және ыстық жазы салқын әрі қар мөлшері аз қыспен алмасады. Ауа температурасының амплитудасы орташа есеппен 75^оС, кей жылдары 88^оС-қа жетеді.(2 кесте) Қостанай облысының ауыл шаруашылығын жүргізуге қолайсыз климаттық факторы ретінде ылғалдың жетіспеушілігін атауға болады. Солтүстік аудандарда жауынсыз мерзімдердің ұзақтығы 30 күнді құраса, оңтүстікте 70 күн. Жалпы алғанда Солтүстік Қазақстанда қара топырақты зонада құрғақшылықтың қайталану жиілігі 10-30 % жыл, ал қызғылт топырақты зонада 30-50%.

Қостанай облысы заволжско-казахстанских типчаково-ковыльных степей. Зона өсімдіктерінің жалпы ерекшелігі флора құрамының бііркелкілігі, айқын сипатталған ксерофиттер ылғалдың жетіспеушілігінің көрсеткіші. Оңтүстік қара топырағы зонашығында әртүрлі шөптектілер мен қызыл селеулі далаларда, шөптекті ксерофильді типті дәнді дақылдар (бетеге, селеу т.б.) бұршақтұқымдастардан ( сары бас жоңышқа, таспашөп), сол сияқты әр түрлі шөптесіндерді құрайтын тырнашөп, әрем, сәлбен, гүлкекіре, жусан көп орын алады.

Онтүстік қара топырақ аз гумусты қара топырақтардың арасында ең жақсы жыртуға қолайлы топырақ болып табылады. Бұл топырақтар қажетті қоректік заттар қорымен және қанағаттанарлық мөлшерде сулы-физикалық қасиеттерге ие. Отүстік қара топырақта фосфордың мөлшері аз. Соңғы жылдары мәдени өсімдік ретінде тек қана бидай өсіру топыраққа кері әсерін тигізді. Бұл гумус пен азот мөлшерінің азайып табиғи құрылымының жоғалуына әкелді. Отүстік қара топырақ жоғары агрегирлілігімен және гумус қабатындағы суға тұрақты агрегаттарымен ерекшеленеді (40-60%).

Онтүстік қара топырақ бізідң облысымыздың 11 әкімшілік аудандарында кездеседі. Берілген топырақтардың агроөнімділік топтастырылуы 3 кестеде берілген. Барлық жыртылған жерлердің 71,5 % жағымсыз әсері жоқ мелиоративті топырақтарға жатады.

2- кесте Қостанай облысының оңтүстік қара топырақ аймақшаларының климаттық көрсеткіштері

Топырақ зонасы әкімшілік аудандары	Мерзім ұзақтығы, күн						Жауын шаын мөлшері, мм			Гидрометриялық коэффициент
	Аязсыз	Тұрақты қар жамылғысымен	Ауа Т-сы 00 жоғары		Ауа Т-сы 10 0 ғары		Жыл бойы	Көктемде	Жазда
Қарасу ауданы	119	155		198		138	319	60	140	0,9
Қостанайауданы	117	150		196		139	288	53	119	0,8
Жетіқара аудан ы	116	145		195		138	262	65	110	0,8

3- кесте Әкімшілік аудандары бойынша Қостанай облысының оңтүстік қара топырақтарындағы жыртылған жерлер сипаттамасы, мың га.

Аудан аттары	Жалпы көлемі	Механикалық құрамы			Мелиоративті топтары
		Ауыр	Орташа	Жеңіл	І.жағымсыз белгілері жоқ	ІІ. тасты	ІІІ. Тұздыланған	ІҮ. Сортаң	Ү.Шайылған	ҮІ. Ыдыраған
Алтынсарин	198,1	117,1	38,9	42,1	120,8	-	19,4	53,9	1,3	0,4
Әулиекөл	26,5	20,8	3,3	2,4	15	-	1,3	8,4	1,5	-
Денисов	341,7	291,9	41	8,8	262,4	-	19,7	57,2	0,8	0,6
Жетіқара	118,2	101,4	16,5	0,3	92,2	9	2,7	14,2	-	-
Қарабалық	19,1	11,2	7,9	-	9,1	-	-	9,8	0,1	-
Қарасу	472,8	427,	5,1	40,5	403,3	-	21,4	23,8	12,6	-
Қостанай	309	2232,1	19,8	57,1	214,4	-	21,9	62,6	44	0,7
Меңдіқара	4,9	4	-	0,9	4,1	-	-	0,5	-	0,3
Сарыкөл	7,1	7	-	0,1	2,8	3,4	0,2	3,8	0,1	-
Таран	165,1	5,1	33,5	36,5	75,5	-	0,9	66,5	14,2	0,6
Федоров	91,5	77,5	11,8	2,2	56,2	-	14,2	18,4	0,3	1,3
Барлығы	1758,4	1386,3	179,3	192,8	1257,9	12,4	102,4	320,4	34,9	4

Тәжірибе жұмысының нәтижелері

Қостанай облысының оңтүстік қара топырақ қабатының қуатының өзеруі

Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру халықтың нан өнімдеріне сұранысын және дүниежүзілік нарықта жоғары бағаланатын астық экспортын қанағаттандыратын еліміздің мықты астық қорын құруда маңызды рөл атқарды. Жаппай жыртылуға ұшыраған жерлер негізінен Республиканың солтүстікаудандары еді, атап айтқанда: кәдімгі қара топырақты зонашықтар (11,8 млн.га), оңтүстік қара топырақ зонашықтары (13,8 млн.га).

Ауылшаруашылық өндірісінде көбінесе қара топырақты жерлер 50-60 жыл бойы пайдаланылып келеді. Топырақты ұзақ уақыт бойы жер өңдеудің технолгияларын сақтамай пайдалану, Солтүстік Қазақстанның, әсіресе біздің облысытң топырағының құнарлылығының күрт төмендеп, эрозия процестерінің интенсивті дамуына, сол сияқты топырақ пен топырақ жамылғысының деградациялануына әкеліп соқтырды.

Гумус қабатының қуаты (А+В) игерілген қара топырақты жерлерде бірінші өңделе бастаған жылдан бастап жоғарлайды. Оңтүстік қара топырақты жерлерде 10-25 жылда ол 58-66 см болып 9 см –ға артқан , немесе 16%. 59 жыл бойы жыртылған жерлерде гумус қабаты 65-69 см-ға жетеді, бұл 14-21 артқан. (4-кесте).

4-кесте - Оңтүстік қара топырақты пайдалану ұзақтығына байланысты генетикалық қабаттардың қуатының өзгеру динамикасы (Ж.Ошақбаева, 2013; У.Успанова атындағы ҚазНИИПА )

Пайдалану ұзақтығы	Генетикалық қабаттары	Қабаттың қуаттылығы, см	Тың жерлерде айырмашылығы % (+,-)
Тың	А	17
	В1	19
	В2	21
	А+В	57
3-жылға дейін	А	25	+47
	В1	12	-37
	В2	21	0
	А+В	58	+1
25 жылға дейін	А	22	+29
	В1	21	+10
	В2	23	+9
	А+В	66	+16
50жылға дейін	А	23	+35
	В1	21	+10
	В2	21	0
	А+В	65	+14
55 жылға дейін	А	27	+59
	В1	19	0
	В2	23	+9
	А+В	69	+21
60 жылға дейін	А	27	+59
	В1	19	0
	В2	22	+5
	А+В	68	+19

Қазіргі уақытта жердің құрылымдық күиі оның физикалық параметірі ретінде қарастырылады.Осы көрсеткіштер анықтама ретінде қолданылады : қабатың қаттылығы,жыртылған жер қабатының құрылуы, ылғал беріктілігі, топырақтың эрозия шыдамдылығы. Сондықтан егіншіліктің зоналык жуиесінде агротехникалық әдістердің ролі өте зор, оллар топырақты құнарлығын сақтап жақсартуға бағытталған.Топрақты өңдеу гумустық қабаттың төмендеуіне әкеліп соғуы мүмкін.Органикалық құрлымның төмендеуі салдарынан топырақтың агрегаттық күиі бұзылуы мүмкін.Осының салдарынан жердің механикалық берік қабаты тозады.Құрғақ егілудің деректері мысал ретінде 8 кестеде көрсетілген.

Осы көрсетілген мәліметтер бойынша құрғақ егілу, тегіс жерден қарағанда тыңайған қара топырақта жақпарлы фракцияның шұғыл томендеуін бақылауға болады. Ол 0-10 см қабатта 40,2 % ден 20,1% деин төмендеиді. Мегақұрлымның бұзылуы механикалық өңдеулер арқылы жүзеге асырылады,оның бұзушы элементтер реттінде ұсақ фракиялар қолданылады.Осыған байланысты өңделген жерде макроструктураның құрамы 38,1 ден 61,9 дейн және 27,1 ден 57,1% қабат бойынша оседі.Осылайша топырақ агрегаттарының агрономиялық сапалы фракцияның проценттік көрсеткіштердің 1,4-2,5 есе артуын түсіндіруге болады. Мегақұрлымның бұзылуы механикалық өңдеулер арқылы жүзеге асырылады,оның бұзушы элементтер реттінде ұсақ фракиялар қолданылады. Осыған байланысты өңделген жерде макроструктураның құрамы 38,1 ден 61,9 дейн және 27,1 ден 57,1% қабат бойынша оседі. Осылайша топырақ агрегаттарының агрономиялық сапалы фракцияның проценттік көрсеткіштердің 1,4-2,5 есе артуын түсіндіруге болады.