5.4 Топырақ қалыптасу тығыздығы.

Жыртылған қабаттағы топырақ қалыптасу мүсінінің тығыздығы. Топырақ құнарлылығының негізгі көрсеткіші болып есептеледі. Борпылдақ топырақты дала зонасында, ылғалдың жылдам буланып, тез желденуіне себеп болатын ірі саңылаулар мол болады. Тығыздалған, жыртылған қабат саңылаулылығы жоғары капиллярлы және ауа жетіспкеушілігімен сипатталады. Өсімдіктердің өсіп, дамуы үшін қолайлы жағдай ауа мен ылғалдың ең жақсы үйлесім тығыздығы қамтамасыз етілгенде ғана пайда болады. Бұл көрсеткіш топырақ қалыптасу мүсінінің тығыздығы деп аталады. Қостанай облысының оңтүстік қара топырақтары үшін бұл шама 1,10-1,20 г/см³ құрайды. Мұндай жыртылған қабаттағы көлемді массаның көктемгі егіс алдындағы уақытта болғаны дұрыс. Көктемнен күзге дейін оның дамып ылғалды жұтуына байланысты топырақтың тығыздығы жоғарылайды. Бірақ топырақтың тығыздалуы бұл фактордың ғана әсерінен емес, гумус мөлшері мен құрылымдық жағдайға да байланысты. Бұл 11 кестедегі көрсеткіштерден жақсы көрінеді.

Таблица 11 - Динамика плотности сложения пахотного слоя чернозема южного на пашне и целине г/см³ (2010-2011 гг)

Тереңдігі, см	Даму фазасы бойынша алынған үлгілер
	Жаздық бидайды себу алдында		Фаза кущения		Ору алдында
	пашня	целина	пашня	целина	пашня	целина
0-10	1,10	1,16	1,15	1,18	1,26	1,17
10-20	1,16	1,19	1,22	1,21	1,35	1,22
20-30	1,20	1,22	1,28	1,25	1,43	1,27
0-30	1,15	1,19	1,22	1,21	1,35	1,22

Бұл мәліметтердің талдауы бойынша бидай егу уақытында қалыптасу тығыздығы 0-30 см жыртыу қабатында 1,15 оптималды мөлшерде болады. Дәл осы уақытта тыңдағы аналог барлық анықталатын қабаттарда 0,02-0,06 г/см³ тығыздау және ең жоғары тығыздық (1,16 г/см³) жоғарғы 0-10 см қабатта болады. Тереңдеген сайын бұд айырмашылық жоғала бастайды. Жалпы алғанда 0-30 см тың қабатта да оптималды көрсеткіш 1,19 г/см³ . Бірақ трубкаға шығу фазасында (маусым айының соңы- шілде айыынң басы) тығыздалу процесі кері бағытталады. Борпылдақ топырақты дала зонасында, ылғалдың жылдам буланып, тез желденуіне себеп болатын ірі саңылаулар мол болады. Тығыздалған, жыртылған қабат саңылаулылығы жоғары капиллярлы және ауа жетіспкеушілігімен сипатталады. Өсімдіктердің өсіп, дамуы үшін қолайлы жағдай ауа мен ылғалдың ең жақсы үйлесім тығыздығы қамтамасыз етілгенде ғана пайда болады. Бұл көрсеткіш топырақ қалыптасу мүсінінің тығыздығы деп аталады. Қостанай облысының оңтүстік қара топырақтары үшін бұл шама 1,10-1,20 г/см³ құрайды. Мұндай жыртылған қабаттағы көлемді массаның көктемгі егіс алдындағы уақытта болғаны дұрыс. Көктемнен күзге дейін оның дамып ылғалды сіңіруіне байланысты топырақтың тығыздығы жоғарылайды. Бірақ топырақтың тығыздалуы бұл фактордың ғана әсерінен емес, гумус мөлшері мен құрылымдық жағдайға да байланысты. Жыртылған топырақ бидайдың ылғалды қарқынды пайдалану нәтижесінде қатты тығыздалады. Әсіресе бұл 10- 20 және 20-30 см тереңдіктегі қабаттарға тән. Бастапқы қалыптан көлемдік масса 0,06-0,08 г/см³ –ға көбейген. Бұл периодта екі жағдайда да теңесіп, 0-30 см қабатта орташа көлемдік масса 1,22 және 1,21 г/см³. көрсеткішін құрайды. Бірақ жыртылған топырақтың тығыздануы барлық қабаттарда да егін жинау кезіне дейін жалғасып сәйкесінше 1,26; 1,35; 1,43 г/см³ құрайды. Осылайша вегитацияның соңында жыртылған қабат қатты тығыздалған көлемдік массасы 1,35 г/см³ болып сипатталады. Мұндай монолитті цементтелген қабаттың суөткізбеушілігін жоғарлату үшін күзгі өңдеу жұмыстары үшін қосымша шығын талап етеді. Тыңдағы аналог үшін 1,5 айдың ішінде қалыптасу тығыздығында іс жүзінде айтарлықтай айырмашылық байқалмайды. Сондықтан бұл көрсеткіштерді тың қара топырақтары үшін тепе-теңдіктегі шамалар деп есептеуге болады. 0-30 см қабатта және жеке қабаттарда көлемдік масса шамасы бидай жинау кезінде трубкаға шығу фазасындағы көрсеткіш деңгейінде болады. Сондықтан бұл көрсеткіштерді тың қара топырақтары үшін тепе-теңдіктегі шамалар деп есептеуге болады.