23.Грамадскія звычаі беларусаў ( бонда, талака, вячоркі ).

Грамадская культура любога народу – гэта агромністы камунікатыўны досвед. Вывучэнне грамадскай культури беларускага народу з’яўляецца актуальним у сучасным грамадстве, дзе з- за прымянення ўсе больш і больш дасканалых електронних тэхналогіяў губляюцца традыцыі непасрэдных зносінаў. Досвед грамадскіх зносінаў беларускага сялянства з’яўляецца каштоўным унескам у працэс развіцця нацыянальнай свядомасці беларускага грамадства, стварэння грамадзянскай супольнасці, забеспячэння трывалай сістэмы сацыяльнай абароненасці насельніцтва. З умоваў сумеснага існавання калектыву людзей вынікаюць рознага кшталту форми ўзаемадачыненняў. Існуюць разнастайныя форми грамадскага суіснавання: бонда, сябрына, талака, здольніцтва, таварыства, што натуральна, улічваючы разнастайнасць жыццевых сітуацыяў. Гэтыя форми адрозніваюцца па скіраванасці дзеянняў, зместу й формі існавання, сацыяльнаму складу ўдзельнікаў.

Калі паспрабаваць раскрыць значэнне слова «бонда» ў грамадскім кантэксце, у першую чаргу, неабходна мець на ўвазе маральны абавязак падзяліцца з блізкім прадуктам харчавання. Гэты звычай травні глыбокія карані, з’яўляецца дастаткова трывалым, гэта тлумачыцца адноснай нескладанасцю яго выканання. Больш за ўсе звычай распаўсюдзіўся на пчалярства – старадаўні занятак беларусаў. На Случчыне яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя, паводле сведчанняў беларускага етнографа А.К. Сержпутоўскага, «бонду» давалі нават тым, хто выпадкова праходзіў у година падрэзкі меду розжарюючи пчольніка: «…існавала павер’е: калі хто не дась “бонди”, тієї сам ужо ніколі не будзе мець гэтага прадукту» [6, с.4].

Гэты прынцып традыцыйных узаемаадносінаў замацаваны ў народних уяўленнях і павер’ях, што ў пэўнай ступені садзейнічала кансервацыі грамадскіх адносінаў гэтага тыпу. «Бонда» таксама распаўсюджвалася й на іншыя пачастункі. «Так, напрыклад: калі хто-небудзь забівае кабана, дык звычай патрабуе даваць суседзям і ўвогуле аднавяскоўцам па кавалку свежага м’яса ці сала –“бонду”» [6, с.4]. «Звычай раздаваць суседзям “бонди” распаўсюджваецца ў роўнай заходу на злоўленую ў вялікай колькасці рибу, забітых на паляванні звяроў і г.буд.» [6, с.4].

Талака з’яўлялася формай узаемаадносінаў, заснаванай на сумеснай добраахвотнай бясплатнай працы ў дапамогу абшчынніку, які талаку склікае. За працу ўдзельнікаў талакі часцей за ўсе частавалі ежаю й гарэлкаю. «У беларусаў вельмі распаўсюджаны звычай склікаць дапамогу, ці “талаку”, у година збору хліба. На талаку склікаюць суседзяў з вечару, абяцаючы ім удосталь водкі, ці, як отут кажуць “гарэлкі”. Жанчынаў заклікаюць для жніва й выбару ільну, а мужчынаў – на касьбу, звозку з палеў хліба й вывазку гною. Для апошняй роботи сяляне з’язджаюцца так таго, хто іх паклікаў, з самага ранку, са сваімі сем’ямі й коньмі.

Спачатку іх частуюць гарэлкаю й закускаю, а затым пачынаецца дружна праца. Дарослыя мужчыны выграбаюць і накладаюць гній на драбіны, хлопчыкі й падлеткі адпраўляюцца з гэтымі драбінамі ў поле, там баби й дзяўчаты разметваюць па ніве прывезенае ўгнаенне. І ў полі, і ў хлявах, і на двары – тлум, рух, говар, сміх і песні» [9, с.12]. Як відно, талака була не толькі сумеснаю працаю, алі й сродкам кантактавання паміж абшчыннікамі. Такім чынам, талаку склікалі, калі праца була неадкладнаю, як жніво, напрыклад, ці калі адна сям’я фізічна не магла з нею справіцца, будаўніцтва хати, напрыклад, ці калі здаралася няшчасце.

Вячоркі ладзіліся , у асноўным на Каляды.Галоўным удзельнікам вячорак была моладзь.Чаму менавіта яна? Справа ў тым, што ў адпаведнасці з народнымі ўяўленнямі, гэта сувязь грунтавалась на прадуцыруюча-регенетыўнай магіі. Ігакш кажучы, чалавек шлюбнага ўзросту заканчваў фізіялагічнае фарміраванне і павінен быз выканаць закладзеную прыродай функцыю працягу рода. З другога боку меркавалася, што заляцанні на вячорках, гульні, ігрышчы моладзі, якая стаяла на парозе новага жыцця, рыхтавалася да пераходу ў іншую сацыяльную групу, маглі паспрыяць чарговаму абуджэнню зямлі ад працяглай зімовай спячкі, аднавіць энергію Сонца. Танцы, гульні , карагоды давалі магчымасць бліжэй прыгледзець адзін аднаго, паказаць свае здольнасці, выказаць свае пачуцці да дзяўчыны. Галоўнай фігурай на вячорках быў музыка, якому трэбы было іграць на працягу ўсёй ночы.