Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
эконом теория МО-31.docx
Скачиваний:
2
Добавлен:
01.03.2025
Размер:
205 Кб
Скачать
☆

28. Ұлттық байлық және оның құрылымы

Ұлттық байлық - бұл қоғамның бүкіл ғұмырында жинаған тұтыну құралдарының жиынтығы. Ұлттық байлық: мүлік( негізгі ж/е айнымалы қорлар, үй шаруашылық мүлік), табиғи байлықтарды (жер, минералды қорлар ж/е орман ресурстары), заттық емес байлықтарды (ұлттық денсаулық потенциалы, оның жеке ойды қалыптастыратын рухани байлықтары, білім алатын ж/е ғылыми потенциалы) қамтиды.

Шаруашылық қызметтің негізгі жалпылаушы көрсеткіші бір жылдық қоғамдық өнім б.т. оны бірнеше анықтауыштар көмегімен көрсетеді: жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ), ұлттық табыс (ҰТ), таза ұлттық өнім (ТҰӨ), жалпы ішкі өнім (ЖІӨ).

ЖҰӨ-ді елдің бір жыл ішінде өндірген барлық дайын тауар ж/е қызметтердің жиынтық рыноктық құны ретінде анықтайды.

Ұлттық табыс – бір жыл ішінде жаңа жасалған құны бар өндіріс нәтижесі. Ол ЖҰӨ мен жылдың ішінде оны құруға кеткен материалдық шығындар (амортизация, шикізат, материалдар ж/е т.б.) арасындағы айырмашылық. Шетелдік статистикада оны барлық табыстар сомасы ретінде анықтайды: жалақы; пайда; рента; процент.

Таза ұлттық өнім – бұл ұлттық табыс плюс жанама салықтар, олар ұлттық табысты рыноктық баға бойынша анықтау үшін қосылады.

ЖІӨ-ді фирманың ұлттық құрамында болуына байланыссыз, сол мемлекеттің территориясында орналасқан қызмет өрісінің ж/е материалдық өндіріс саласының ақтық өнімінің жиынтық құны ретінде есептелінеді. ЖІӨ-нің құрамына тек елдің ішінде өзінің меншік өндіріс факторларын қолдану арқ. өндірген қызметтер мен өнімдер жатады. М, ҚР-ның мұнайы Өзбекстанда қолданылса, онда бұл мұнайдың құны Өзбекстанның ЖІӨ-не кірмейді. ЖІӨ-ге халықаралық операциялардан түскен түсімдер кірмегендіктен, ол әр түрлі елдердің экономикалық даму деңгейін салыстыру үшін қолданылады.

Халықтың өмірлік деңгейін сипаттау үшін үш көрсеткіш қолданылады: жеке табыс, қолда бар табыс, таза экономикалық тұрмыс.

Жеке табыс – салықты төлегенге дейінгі жеке тұлғалар мен жанұялардың алатын барлық табысы. Оған алынған табыс, жанұялар мен жеке тұлғалардың мемлекеттен алатын зейнетақы, стипендия, жұмыссыздыққа жәрдемақы ж/е т.б. төлемдер жатады.

Қолда бар табыс – салықты төлегеннен кейін қалатын табыс.

Таза экономикалық табыс – бұл көрсеткіш, қоғамның экономикалық тұрмысын тек бар табыс емес, сонымен бірге өмірлік сапасын есепке алып өлшейді.

ЖҰӨ мен экон/қ тұмыс арасында тікелей байланыс бар; ЖҰӨ көп болған сайын, экон/қ тұрмыс жоғары

29.Ақшаның пайда болуы,мәні және негізгі атқаратын қызметтері

Ақшаның пайда болуын маркстік және неоклассикалық мектептер айырбас,сауданың даму процестерімен ,шаруашылықтың нарықтық формасының нығаюымен байланыстырады.Айырмашылықтары ең алдымен тауар табиғатын түсіндіруде жатыр.

К.Маркстің теориясында ақша бұл ерекше тауар.Ол ақшаның шығуын құн формасының , яғни ауыспалы құн формасының дамуымен байланыстырады.Ол форма төртеу-жай немесе кездейсоқ;кездейсоқ немесе жан-жақты;жалпылама;ақшалай.

Құнның ақшалай формасында барлық тауардың эквивалентті алтын болды.Ақша сөйтіп, айырбас пен құн формасының ұзақ даму процесінің нәтижесінде пайда болды.Тауар әлемі

екі полюске бөлінді: бірінде тауардың жалпы массасы , екіншісінде бір ғана тауар –ақшаның рөлін атқарған алтын.Маркс бағаны құнның ақшалай формасы деген.Маркстің теориясында ақша рөлін металдар –алтын мен күміс атқарған .Бұл 19 ғ.аяғы мен 20 ғ.басындағы алтын стандарт жүйесінің болуымен дәлелденеді.Алтынның ақшаның рөлін атқаруға 3 себебі боды:

1.Сақталымдылығы; 2.Портативтілігі(шамалы көлемінде жоғарғы құндылықтыңболуы)

3.Экономикалық бөлінуі(алтын құймасы,яғни салмағы жағынан екіге бірдей бөлінген бөліктер құймасының құны дәл есеге азаяды.)Бұндай қасиет мал да,бағалы терілерде,інжу-маржандарда ,алмастарда және тс.с жоқ. 4.Алтынның салыстырмалы түрде табиғаттағы сиректігі. Қазір алтын ақшаның рөлін атқармайды. Осы арада К.Маркстің ақшаның қызметтерін жіктеуін қарастыруға болады.Ақша негізгі бес қызметті атқарады:

1.Тауарлар құнының өлшемі; 2.Айналыс құралы; 3.қор жинау құралы; 4.Төлем құралы

5.Әлемдік ақшалар

Ақшаның айналысқа қажетті сандық формуласы.

АС=БС-Н+НТ-ӨТ/АЖ

АС-айналысқа қажетті ақшалар мөлшері

БС-сатуға арналған тауарлар бағасының сомасы

Н-несиеге сатылған тауарлар бағасының сомасы

НТ-мерзімі жеткен несиелерді төлеу сомасы.

ӨТ-өзара өтелінетін төлемдер сомасы

АЖ-ақаша айналысының жылдамдығы

20ғ.ақша қызметтері және ақшаның жалпыға ортақ эквивалент ретіндегі рөлі өзгерістерге ұшырады.Барлық жерде алтын ақша жоғарыда аталған бес қызметті атқаруын қойды.Еш жерде тауар құны алтын арқылы өлшенбейді; ешбір елде алтын ақша ретінде айналыста болмайды; алтын төлем құрамы қызметін де атқармайды.Халықаралық экономикалық қатынастарда есеп айырысу валюталар-доллар,евро,иена және т.б. арқылы жүзеге асады.Сонымен,алтынның айналыстан шығуы және оның ақша қызметін атқармайтын болуы демонетизациялау деп аталады.Демонетизация дегеніміз алтнның ақша рөлін және жалпыға ортақ эквивалент рөлін атқаруы доғаруы.Осы жерле мынадай өте қиын сұраққа тап болып боламыз.Қазіргі ақшалардың мәні,жалпы табиғаты қандай?Өйткені кімге де болса да анығы қазіргі уақытта асыл металл –ақша емес, қағаз ақша-ақша .Ақшаның бар болуы немен анықталады,оның тұрақтылығы неге байланысты?

Батыстық экономикалық теорияда бұл сұрақ бойынша пікірталас жүріп жатқанына кемінде екі ғасыр болды.Егер қағаз ақша малыстырмалы сиректік қасиетінен айырылатын болса, онда оның бағалылығы төмендейді.Сондықтан қағаз ақшаның құны туралы мәселе айналысқа қажет қағаз ақшаның саны туралы мәселемен тығыз байланысты.Ақшаның мәніоның қызметтерінен шығады(ең алдымен төлем құралы және айналыс құралы ретіндегі).