14. Пахвала Вітаўту як узор сярэднявечай публіцыстыкі.

Арыгінальны помнік беларускай старажытнай літара-туры ранняга перыяду — «Пахвала вялікаму князю Вітауту». Яна вылучаецца сярод іншых частак Белару-ска-літоўскага летапісу 1446 г. характарам зместу і вы-кладу, жанравай формай і стылем. Гэта не звычайнае апавяданне пра пэўныя гістарычныя падзеі, а ўсхваля-ванае лірычнае слова пра вялікага князя, урачысты апафеоз велічяых вынікаў яго дзяржаўнай дзейнасці. Аўтар «Пахвалы Вітаўту» ўслаўляе князя як мудрага і ўсемагутнага валадара, даносіць да чытача сваё ўяўленне пра яго веліч і славу. «Яко ж бы моіцно кому нспытатн высота небесная н глубнна морская, то ж бы моіцно нсповедатн снлу н храбрость того славного господаря», — красамоўна сцвярджае ён. Аўтар гаворыць пра агромністы палітычны ўплыў Вітаўта ў Еўропе, пра яго вялікі міжнародны аўтарытэт. Кіраўнікі шмат якіх дзяржаў і княстваў «во веллцей любвн жнвуіце» з ім, «крепко служахуть ему», а таксама «честь велнку н дары многн н данн прнношаху ему». Усемагутны Вітаўт, сцвярджае аўтар, узводзіў на трон і пазбаўляў улады татарскіх ханаў у грознай Залатой Ардзе і фактычна валодаў «усёй Рускай зямлёю».\\«Пахвала Вітаўту» — вельмі цікавы і каштоўны пом-нік літаратуры і грамадска-палітычнай думкі Беларусі першай паловы XV ст. У ёй у сціслай, скандэнсаванай форме выказана гістарычная канцэпцыя ўсяго Белару-ска-літоўскага летапісу 1446 г., яго асноўная ідэя. У гэ-тым летапісным зводзе сцвярджаецца погляд на Вялікае княства Літоўскае як на літоўска-славянскую дзяржаву, якая прызнаецца галоўным цэнтрам палітычнага аб'яд-нання ўсходнеславянскіх зямель. Гэтая канцэпцыя была ідэалагічным абагульненнем і абгрунтаваннем цэнтралі-затарскай палітыкі літоўска-беларускіх князёў Альгерда і Вітаўта на Русі.\\ Была напісана напрыканцы жыцця Вітаўта кім-та з яго паплечнікаў(1429-1430). Пазіціаніруется як князь літвы і РУСІ.

15. Трансфармацыя жанру рыцарскага рамана. Трышчан.

Беларусізацыя пры перакладзе: ТрыстанТрышчан і інш.\\\

РЫЦАРСКИЙ роман - эпический жанр средневековой куртуазной литературы, сменивший героический эпос (12-14 вв.). В центре индивидуализированный образ героя-рыцаря, его подвиги во имя собственной славы, любви, религиозно-нравственного совершенства (роман "Тристан и Изольда").

У сваей сучаснай якасцi жанру мастацкай лiтаратуры аповесць з’яуляецца толькi у XVIII ст. Таму Biдавочна, што ужыванне тэрмiна «аповесць» у назвах творау дауняе лiтаратуры — безумоуна, жанравая дэфiнiцыя, але яна значна шырэйшая за сённяшняе разумение аповесi. Адрозна ад сучаснай, старажытная аповесць вар’iравалася ад малых жанравых формау (тыпу апавядання) да больш аб’ёмных (накшталт сучасных aповесцi i рамана). Разам з тым, асобныя повести паводле ix iдэaлaгiчнaй скiраванасi могуць быць аднесены да рыцарскага рамана, жанрава-вiвдавая дэфiнiцыя якога, зноу жа, не зyciм адпавядае сучаснаму разумению рамана. Да падобных творау у дауняй беларускай лиаратуры адносяццадва перакладныя рыцарсюя раманы XVI ст. — «Аповесць пра Трышчана» i «Гiсторыя пра князя Гвiдона»

». У аповесци, як не раз зауважалi даследчыки, выразна прасочваецца неадназначнасць кампазицыйнай арганизацыи так званых першай i другой частак. I што характэрна — чым меншую ролю адыгрывае у творы рыцарская авантура, тым больш свабодны ён у кампазицыйным плане. Словам, рыцарская авантура прама уплывала на иншыя кампазицыйныя адзинки. Любоуная авантура, якая раней з’яулялася неад’емнаю часткаю рыцарскай авантуры, набывае самастойнае значэнне. На наш погляд, звязана гэта з тым, што, адрозна ад заходнееурапейскай верси «Трыстана», у беларуским пе-ракладзе на першае месца выходзщь дзеянне, якое у дачыненни да рыцара выражаецца у авантуры. Аутара цикавиць менавита дзеянне, паслядоунасць дзеянняу, ix аписанне i пераличэнне, а не ацэнка. Дзеянне звязаназ самым папулярным героем — Трышчанам, таму учынки астатних персанажау асвятляюцца настольки, накольки яны суадносяцца з уынками Трышчана. Дзеянне разглядаецца як акт выражэння моцы або вяршэнства над суперникам ци ворагам, што легка пацвярджаецца наступным энизодам. Да-ведаушыся, што Паламидаж кахае 1жоту Трышчан таксама упершыню звяртае на яе увагу як на годную кахання жанчыну Але дзеянне гэтае выкликана не любоуным пачуццём, а жаданнем Трышчана пераузысци, апярэдзиць Паламидажа у каханни, як хацелася яму, зрэшты, пераузысци яго i у рыцарским майстэрстве. Дасягненне адной мэты павинна было заканчвацца пастаноукай чарговай мэты. Рыцарская авантура, якая з’яуляецца выражэннем працэсу дасягнення мэты,аказваецца, таким чынам, перманентнай.

Любоуная авантура была у рыцарским рамане важнай кампазицыйнай адзинкай да таго часу пакуль рыцарскае каханне падзяляла «душу i цела». Як толью каханне начало разумецца як цялеснае, а у выпадку з творами пра Трыстана яно амаль заусёды таким i было, любоуная авантура становицца або другаснай, або вядучай. У першым выпадку любоуная авантура падпарадкоуваецца рыцарскай (што вызначае авантурны раман), у другим — падпарадкоувае сабе рыцарскую авантуру i разбурае структуру рыцарскага рамана (што вызначае любоуны раман). Аднак у абодвух выпадках падобныя творы у тэматычным i идэйным планах яшчэ могуць быць зaлiчaны да рыцарскай литаратуры. Выразнае вылучэнне рыцарскай авантуры на першы план дае нам падставы назваць «Аповесць пра Трышчана» адзиным ваусход-неславянских литаратурах i наогул.

Тэрмин «раман» у сярэднявечнай заходнееурапейскай культуры меу героика-эстэтычны характар, ён адлюстроувау светауспрыманне рыцарс­кага саслоуя. Беларуская шляхта з’яуляецца на гистарычнай арэне у той час, кали раман ужо страчвау патэнцыял свайго станаулення i идэалагичную

аснову для далейшага развицця у выглядзе рыцарскага (куртуазнага) рамана (мяжа XIII–XIV стст.). Аднак паводле идэйна-эстэтычных i кампазицыйных асабливасцяу «Аповесць пра Трышчана» i «Аповесць пра Баву» без сумнення павинны быць заличаны да рыцарскага рамана. Таму выкарыстанне тэрмина «раман» у дачыненни да творау старабеларускай литаратуры будзе апрауданым, кали яго ужываць з канкрэтна-гистарычнага гледзишча — гледзишча сярэднявечнага чалавека — як комплексную литаратурна-мастацкую катэгорыю.