Теңіз суынан алғаш тұз алған – египеттіктер мен қытайлар.
Ауыр су – Дейтерий (атом реакторында отын)
Ең көп ластанған мұхит – Атлант мұхиты (жылына 6-16 млн т мұнай).
Ең көп транспорт жолы – Атлант мұхиты.
Ең көп балық ауланатын – Тынық мұхиты.
Ең көп балық ауланатын – мұхиттардың қоңыржай белдеуі.
Дүние жүзілік мұхитта 150 мыңға жуық жануар, 15 мыңға жуық өсімдік тіршілік етеді. Дүние жүзілік мұхитта 200 м-ге дейін тіршілік өте мол.
Планктон (қалқыма) – еркін қозғалатын бір жасушалы ағзалар.
Нектон (кезбе) – еркін қозғалатын көп жасушалы ағзалар.
Бентос (тереңдік) – теңіз, мұхит түбінде бекініп тіршілік ететіндер.
Негізгі тұщы су көздері – өзендер.
Бастау – өзеннің басталатын жері, еңіске қарай ағады.
Саға – көлге, теңізге, мұхитқа құятын жері.
Арна – өзен табанындағы су ағатын бөлігі.
Аңғар – бастаудан сағаға дейінгі ұзынша ойыс.
Атырау – сағалардың тармақтарға бөлінуі.
Жайылма – тасығанда су басатын өзен жағасы.
Өзен жүйесі – барлық салаларымен біріккен аймағы.
Өзен алабы – салаларымен бірге су жинайтын жерлер.
Суайрық – өзен алаптарын бөлетін жерлер.
Өзен алабы – өзендердің құятын аймағы.
Шатқал – тау өзені ағатын тар аңғар.
Шоңғал – өзен арнасындағы қатты жыныстар.
53. Сарқырама – өзен арнасындағы жартастан төмен құлап аққан су.
Ірі және танымал сарқырамалар:
Игуасу – сарқырамалар жүйесі, 175 сарқырама 72м. биіктен ағады, ені 2700м. Бразилия мен Аргентина шекарасында.
Өзен еңістігі – өзен бастауының сағасына метрмен алғандағы қатысы.
Өзен құламасы - өзеннің бастауы мен сағасының мұхит деңгейінен биіктігі
арасындағы айырмашылық.
Су тасуы – жылда бір мезгілде қайталанатын табиғи құбылыс.
Дыбыстың суда таралу жылдамдығы 1462м/сек.
Тасқын – кенеттен су деңгейінің көтерілуі, табиғи апат.
Су шығыны – су қимасынан 1 секунтта ағып өтетін су мөлшері.
Өзен режимі – өзен суының жыл ішіндегі өзгеруі.
Ішкі сулардың негізгі пайда болуы климат пен жер бедеріне байланысты.
Өзен режимі – өзен суының жыл ішінде өзгеруі
Атауы |
Ұзындығы, км |
Алабының ауданы, мың км2 |
Орташа су шығыны, м/сек |
Еуразия |
|||
Янцзы Обь /Ертіспен бірге/ Амур /Аргуньмен бірге/ Хуанхэ Меконг Лена Енисей Еділ /Волга/ Үнді Евфрат Брахмапутра Дунай Ганг Иравади |
5 800 5 410 4 440 4 845 4 500 4 400 4 102 3 531 3 180 3 065 2 900 2 850 2 700 2 150 |
1 808 2 990 1 855 771 810 2 490 2 580 1 360 980 673 935 817 1 120 430 |
34 000 12 700 10 900 2 000 11 200 17 000 19 800 7 710 3 850 3 850 12 000 6 430 13 000 13 000 |
Солтүстік Америка |
|||
Миссисипи /Миссуримен бірге/ Макензи Юкон Колорадо Колумбия |
6 420 4 250 3 700 2 740 2 250 |
3 268 1 804 855 635 670 |
19 000 11 000 6 500 508 8 470 |
Оңтүстік Америка |
|||
Амазонка /Мараньон өзені бастауынан бастап/ Парана Ориноко Сан-Франциску |
6 400
4 380 2 730 2 800 |
7 180
2 663 1 086 600 |
220 000
17 500 29 000 3 300 |
Африка |
|||
Ніл /Кагерамен бірге/ Конго/Луалабамен бірге/ Нигер Замбези |
6 671 4 320
4 160 2 660 |
2 870 3 691
2 092 1 330 |
2 660 46 000
9 300 16 000 |
Аустралия |
|||
Муррей |
2 570 |
1 057 |
330 |
Бифуркация – бір өзеннің екі бөлікке бөлініп кету құбылысы. Ориноко өзені
Атлант мұхит алабы, саласы Касикъяре өзені Амазонканың саласы Рио-Негруге құяды.
Өзендер қоректенуінің 4 түрі: * Қар, жаңбыр
* Мұздықтар
* Жер асты суы
* Аралас