3 Тақырып. Салық саясаты және оның мемлекетіміздің экономикалық саясатындағы алатын орны. Cалық механизмі.

Мақсаты: Салық саясатының экономикалық мазмұнын, салық саясатының мақсаттары мен міндеттерін, салық саясаты мемлекеттің экономикалық қаржылық және фискалдық саясатының құрамдас бөлігін, «Салық механизмі» ұғымының экономикалық мәні.салық механизімінің құрылымын, салықтық бақылауды қарастыру.

Қаралатын сұрақтар:

1 Салық саясатының экономикалық мазмұны.

2 Салық саясатының мақсаттары мен міндеттері.

3 Салық саясаты мемлекеттің экономикалық қаржылық және фискалдық саясатының құрамдас бөлігі.

4 «Салық механизмі» ұғымының экономикалық мәні.салық механизімінің құрылымы.

5 Салықтық бақылау.

Салықтар - мемлекеттік егемендіктің ықылас білдіруінің бірі. Осынысымен олар мемлекеттік мүліктер мен қарыздардан алынатын табыстардан ерекшеленеді. Мемлекеттің егемен құқығы болып әрқашанда салықты өндіріп алудың құқығы тиынды шығару және әділ сотты жөнелту сияқты, соған орай, салықтар біржақты тәртіпте белгіленген. Салықтар және олардың қызметтері нақты базисті көрсетеді, яғни салықтық саясатты мемлекетпен қолданылатын салықтық қатынастардың жылжуының обьективті заңдылықтары

Салықтық заң шығарудың мақсатты бағытталуы қолданылуды анықтайтын үкімет органдарының және басқарудың құқықтық қызметтердің кешенінің үсынушысы болып есептеледі. Бұл көзқарастан, халық аймағындағы саясат - бұл сонымен қоса мемелекеттік табысты реттеу, жоспарлау және бақылау кезінде салықтық техниканы жүзеге асырудағы құқықтық нормалар.

Қазіргі экономистердің анықтауы бойынша, салықтық саясат қаржылық саясаттың бөлігі болып табылады. Салықтық саясаттың мазмұны мен мақсаты қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылым мен үкімет басындағы тұрған әлеуметтік топтармен шарттасылған. Экономикалық негізделген салықтық саясат салықтық жүйе арқылы орталықтанған құралдарды оптимизациялаудың мақсатының ізіне түсуде. Батыс экономистерінің салықтық саясатты бөлек бөлмейді және мемлекеттің өзінің қызметтері мен міндеттерін орындауын салықтар арқылы жүзеге асырудың қаржыландыруын түсіндіруімен, мемлекеттік шығындардың жағдайларын зерттеуінсіз салықтың әсерін қарастырмайды.

Жұмыспен қамтылу, өндіру көлемдерінің және инфляция қарқынының өзгеру деңгейіне бағытталған үкіметтің арнайы шешімдерінің нәтижесінде мемлекеттік шығындардың, мемлекеттік бюджеттің, салықтарының және сальдо мөлшерінің «мақсатты бағытталған өзгертулері» ретінде анықталатын бұндай саясатты дискрециялы фискалды деп атайды.

Дискрециялық емес фискалдық саясат - бұл сондай-ақ жалпы табыстың циклдік ауытқудың нәтижесінде айтылған мөлшерінің автоматикалық өзгеруі. Мұндай саясат тұрақтандырылған ықпал көрсететін ЖҰӨ өсу (кему) мерзіміндегі мемлекеттік бюджетке таза салықтық түсімдердің автоматикалық көбеюін (азаюды) болжайды.

Нақты жағдайда таза салықтық түсімдер бюджетке салықтық түсімдердің мөлшерінің және үкіметтің төленген трансферттер сомасының арасындағы айырымын айтады.

Мысалы, Юткина Т.Ф. салық саясаты «салықтық заңдардың мақсатты бағытталуын айқындайтын үкімет органдарының және басқарманың құқықтық қызметінің кешені» деп анықтайды.

Салықтық саясатты жүргізудегі бастапқы нұсқама болып тек қана құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, салық төлеушілерден салықтық төлемдерді төлету емес, сонымен қоса салық салудың ықпалының астында жиналған шаруашылық-экономикалық қатынастарды бүкілжақты бағалауды жүргізу. Сондықтан, салық саясатs - бұл салықтық заңдардың ұйғарымның автоматикалық орындалуы тиіс, оларды жетілдіру.

Салықтық саясат келешекке есептеумен жүргізілген салықтық стратегия, ал нақты мерзімді - салықтық тактика. Тактика және стратегия айырылмас, егер мемлекет қоғамдық, корпоративтік және жеке экономикалық ынталарды келістіруге ұмтылады. Жиі, мемлекеттің басқарушысымен әрекет қылған нақты кезеңде салық салудың координациясы бойынша тактикалық қадамдар экономикалық дәлелденбеген. Бұл тек қана салықтық стратегияның өткізуіне кері әсер келтірмей ғана қоймай, сонымен қоса мемлекеттің экономикалық бағытын деформациялайды. Салық саласындағы Ресейдің әйгілі экономисі Черник Д.Г. «салықтық саясатты экономикалық мемлекеттік реттеудің негізгі құрамы болып табылады және жеке кәсіпкерліктің дамуына қаржылық ықпалын көрсетеді» деп ойлайды.

«Салықтық саясаттың қаржы құралдарының алымының формалары мен әдістерінің жиынтығы - қиын жағдай». Онда терең қарама-қайшылық шалғындық салынаған: бір жағынан, экономика субъектілерінен жеткілікті қаржы ресурстарын айыруды қамтамасыз ету, екінші жағынан - бүл жағдайда олардың іскерлік активтілігінің төмендеуін ұйғармау. Бұл парадоксты шешу орынды компромисс есебінен қамтамасыз етіледі - деп, өз жүмыстарында Соколинский В.М. белгіледі.

Экономикалық сөздіктерде берілген анықтама келесі түрде жинақталған: «салықтық саясат - салық салуда тікелей немесе жанама қатынасқа ие, қандай да бір мемлкеттің конституциясымен салықтық заңдардың жиынтығы жэне басқа заңды актілерді анықталған салықтық қатынастардың қатысушылардың өздерңінің қүқықтары мен міндеттерінің орындалуындағы стратегиялық бағыт және тактикалық іс-әрекет».

2. Мемлекет өзінің салық қарекетін жүзеге асыру барысында белгілі бір ұсыныстар мен идеяларды жетекшілікке алады. Демек, әрбір мемлекеттің салық салуға қатысты қалыптасқан көз қарастар жүйесі болады. Оны жетекшілікке ала отырып салық саясатын жүзеге асырады. Ғалым А. В. Брызгалин салық саясатына мынадай анықтама берген:

Салық саясаты дегеніміз бұл қоғам алдынғы қандай да болмасын міндеттерді жүзеге асыруға бағытталған мемлекеттің салық саласында жүргізетін шаралар мен актілер жүйесі. В. Г. Пансковтың айтуы бойынша, салық саясаты -бұл мемлекеттің қаржылық қажеттіліктерін қамтамасыз ету мақсатында, сондай-ақ қаржы ресурстарын қайта бөлу есебінен экономиканың дамуын қамтамасыз ету үшін, салық жүйесін қалыптастыруға байланысты экономикалық-қаржылық және хұқықтық шаралардың жиынтығы.

Демек, салық саясаты дегеніміз мемлекеттің алдында тұрған міндеттерді жүзеге асыруға бағытталған салық саласында жүргізетін шаралар жиынтығы. Салық саясаты өзіндік мазмұнды иеленіп белгілі хұқықтық нысандарда жүзеге асырылады. Салық саясатының мазмұны мемлекет өзіне жүктейтін міндеттер мен функциялар арқылы анықталады. Салық саясатының мақсаты мен міндеттемелер нақты экономикалық және саяси коньюктура байланысты анықталады. Мемлекеттің салық саясатын оның сипатына байланысты салық мәселелерімен айналусышы Л.Окунев келесідей типтерге бөледі:

1. Алуға болатынның барлығынан салық алу принципіне негізделген максималды салықтар саясаты.

2. Кәсіпкерліктің дамуын жағымды салықтық ахуал қамтамасыз ететін саналы салықтар саясаты.

3. Елеулі әлеуметтік қорғауды қарастыратын салық салу деңгейі біршама жоғары салықтар саясаты

Салықтық саясат екі өзара байланысты әдістермен өткізіледі:

• салықтық жоспарлау және болжау;

• салықтық есептеме.

Салықтық жоспарлау мен болжаудың негізгі міндеттері - бюджеттік тапсырмалардың сапалы және санды параметрлерін экономикалық негізделумен қамтамасыз ету және салықтық концепциясының заңды тәртіппен өңделген және қабылданған шығатын елдің әлеуметтік-экономикалық дамудың болашақты бағдарламасы. Берілген міндет бір қаржылық жылға (ағымдық салықтық жоспарлау), сондай-ақ тым алыс болашаққа (салықтық болжау) есеп айырысу болып орындалады. Соған орай салықтық жоспарлаудың тактикасын және оның стратегиясын бөледі.

Салықтық жоспар мен болжауды қаржы мемлекеттерінің базистік элементтерінің бірі ретінде қарастыру толығымен заңдылықты. Берілген жағдайда қаржы менеджменті елдің дамуының әлеуметтік-экономикалық басқару позициясынан жалпы мағынада қарастырылады

Жоғарыда айтылғандай, салықтық саясат болашаққа есеп айырысумен өткізілетін, бұл салықтық стратегия, ал ағымды мемлкетте салықтық тактика. Бұдан, экономикалық дамудың тенденциясына жанаса ғылымдардың болжамын есепке ала отырудан объективті шындылығынан, қоғамдағы әлеуметтік жағдайының жайы, мемлкетпен жетілдірілетін салықтық стратегия келесі міндеттерді құрайды:

• экономикалық - экономикалық өсуді қамтамасыз ету, өндірістің циклдігін әлсіретуін, дамудағы сәйкестенбеулерді жою, инфляциялық процестерді жою;

• әлеуметтік - пайданың өсімін ынталандыруды және халықтың табысының түсуін жаратпау жолдарымен белгілі әлеуметтік топтардың ықыласында ұлттық табиғатты қайта бөлу;

• қазыналық - мемлекеттің табыстарын көбейту;

• халықаралық - басқа жағдайларды жеңу үшін. Басқармалық құрылымдардың тактикалық іс-әрекетері мен мемлекеттің конституциялы құқық актілерімен бекітілген салық салудың жалпы стратегиясының арасындағы қарама-қайшылықтары бюджеттің қайта теңгеруге, шаруашылық механизмдегі қауызға, қайта өндіру процессінің тежелуіне және жалпы экономикалық кризиске әкеледі.

Салықтық тактика бюджеттік сыныпталу тілігінде табыстылық бюджеттік статьяда жалпы кұрылымдардың жасалуында, салықтық реттеу және бақылауды өткізудің тұсында үкімет және басқару органдарының тәжірибелік іс-әрекеттерінің кешенін көрсетеді. Тактикалық қадамдардың сапалы мазмұны барлық бюджеттердің деңгейлерінің орындалуының толықтығын және уақыттылығын алдын-ала анықтайды.

Салықтық саясаттың өткізілу тұсында тактикалық іс-әрекеттердің негізделуі бюджет табыстарының құрылуында үлкен рөлін ойнайды. Нақты нүктелі тапсырмалардың орындалуы бойынша салықтардың сәйкес жоспар кезеңі тұтас қатар өзара аралас іс-әрекеттерден құрылады:

• өткен кезеңде экономикадағы пайда болған тенденцияны есепке ала отырып салықтық шаралар жүйесінің нұсқауларын іздеу;

• оңтайлы салық салудың нұсқауларын бағалау, олардың салықтық сынып қаржы-шаруашылық қызмет тұрпаттарын, салық төлеушілер сыныбын, бөлек территориялар және басқа факторлар тілігінде олардың ранжированиесі;

• болашақ салықтық тәртіптердің артық көрінетін варианттарды негіздеу;

• өткен жылдық бюджеттің орындалуының сараптаманың жүргізілуінің нәтижесін есепке ала отырып салықтық табыстардың жобаларын есептеу;

• бюджеттік сыныпталудың сәйкес баптары бойынша үкіметпен және парламентпен қабылдаңған салықтық міндеттемелерді талқылау, сәйкес заңдардың бюджеттік табыстарының ақырғы ұйғару негізінде нақтылау және қабылдау.

Салық салуды ұйымдастыру салық қатынастары нысандарының элементтерiн, яғни салық түрлерiнiң нақты аттарын, сондай-ақ оларды қолданудың тәртiбi мен әдiстерiн, iс-қимылының тәсiлдерiн қамтитын салық механизмiн құруға және оның жұмыс iстеуiне саяды. Салық механизмiнде өзара байланысты элементтерден түратын арнаулы нұсқаулық қолданылады. Қазақстан Республикасының қазiргi салық жүйесi салықтарды құру мен алудың нақтылы әдiстерiн анықтайды, салықтың тиiстi элементтерi арқылы салық салудың тәртiбiн белгiлейдi.

Негiзгi салық элементтерiне мыналар жатады: салық субъектiсi, салық салынушы, объектiсi, салық базасы, салық салудың өлшемi (еденицасы), салық мөлшерлемесi, үлес (квота), салықпұл, салық жеңiлдiктерi, салық төлеудiң мерзiмi мен тәртiбi, салық төлеушiлерi мен салық органдарының мiндеттiлiктерi мен құқықтары, салықтарды төлеудi бақылау, салық заңнамасын бұзғаны үшiн санкциялар және басқалары.

Салық субъектiсi немесе салық төлеушi. Ол – салықты және бюджетке басқа төлемдердi төлеушi тұлға, алайда нарық механизмi арқылы салық ауыртпалығы басқа тұлғаға – салық салынушыға аударылуы мүмкiн.

Салық салынушылар – нақты салық ауыртпалығы түсетiн жеке тұлғалар, түпкiлiктi салық төлеушiлер, яғни мемлекет азаматтары.

Салық объектiсi. Мүлiк пен iс-әрекеттер салық объектiлерi және салық салуға байланысты объектiлер болып табылады, олардың болуына байланысты салық төлеушiнiң салықтық мiндеттемесi туындайды.

Салық базасы – салық салу объектiсi мен салық салуға байланысты объектiнiң құндық, заттық немесе өзге де сипаттамалары, олардың негiзiнде бюджетке төленуге тиiс салықтар және басқа да мiндеттi төлемдердiң сомасы анықталады.

Салық механизмiнiң элементтерi

Салық салу Салықтар түрлерiнiң Салықты болжамдау

қағидаттары жиынтығы мен жоспарлау

С алық Салық құқығы мен

элементтерi заңдылығы

Салық

механизмi

А қпараттық Салықтарды басқару қамтамасыз ету жүйесi

Салықтарды Салықтық Салықтардың

алудың әдiстерi бақылау есеп құралдары

Салықтың негiзгi базасы мыналар болып табылады:

табысқа салынатын салық, бұған корпорациялық табыс салығы мен жеке табыс салығы жатады;

тауарларға салынатын салықтар. Олар қосылған құнға салынатын салықтарды, кеден баждарын қамтиды;

капиталға салынатын салық. Оған жер салығы, мүлiкке салынатын салық және басқалары жатады;

Салық мөлшерлемесi. Салық мөлшерлемесi – салық базасының өлшем бiрлiгiне салық есептеулерiнiң шамасын бiлдiредi. Ол салық базасының өлшем бiрлiгiне пайызбен немесе абсолюттiк сомамен белгiленедi.

Салық салу практикасында мөлшерлемелердiң мынадай түрлерiн ажыратады:

түрақты (берiк) салық мөлшерлемесi. Олар табыс көзiне қарамастан салық салу бiрлiгiне абсолюттiк сомада белгiленедi (мысалы, мұнайдың 1 тоннасына, газдың 1 текше метрiне);

үйлесiмдi салық мөлшерлемесi. Олар салық объектiсiне (оның мөлшерiн саралауды есепке алмай) бiрдей пайыздық қатынаста iс-әрекет етедi;

прогрессивтi салық мөлшерлемесi. Бұл жағдайда прогрессивтi салық мөлшерлемесi табыстың артуына қарай өсiп отырады. Нәтижесiнде салық төлеушi салықтың үлкен абсолюттiк сомасын ғана емес, сонымен бiрге оның үлесiн төлейдi. Прогрессивтi мөлшермелер ең алдымен табысы көп тұлғаларға ауыртпалық түсiредi;

регрессивтi салық мөлшерлемесi. Олар табыстың өсуiне қарай төмендейдi, және табысы көп тұлғаларға тиiмдi болып келедi, ал табысы аз адамдардың иығына ауыртпалық түсiредi;

Салық кезеңi. Жекелеген салықтар және басқа да мiндеттi төлемдерге қатысты белгiленген уақыт кезеңi салық кезеңi деп түсiнiледi, ол аяқталған соң салық базасы анықталады және бюджетке төленуге тиiстi салықтар мен басқа да мiндеттi төлемдердiң сомасы есептеледi.

Салықпұл – субъектiнiң бiр объектiден төлейтiн салық сомасы.

Салық жеңiлдiктерi – заңнамаға сәйкес төлеушiлердi салықтан толық немесе iшiнара босату. Салық жеңiлдiктерiне мыналар жатады:

салық салынбайтын минимум-салық салудан толық босатылатын салық объектiсiнiң ең аз бөлiгi,

табыстың есептелген сомасынан шегерiлетiн шегерiмдер (асыраудағы жандарға, мүгедектерге – халықтан алынатын табыс салығы бойынша; күрделi қаржыларға, әлеуметтiк объектiлердi ұстауға, табиғат қорғау шараларына жұмсалатын шығындардың сомасынан – пайдаға салынатын салық бойынша және т.т.);

салық салынатын табыстың құрамына кiрiктiрiлмейтiн сома (мысалы, босату кезiндегi ұйғарымды жәрдемақы, халықтан алынатын табыс салығы бойынша өтемақы төлемдерiнiң сомасы);

салық салудың жеке субъектiлерi мен төлеушiлердiң санаттары үшiн салық мөлшерлемесiн төмендету.

Салық жеңiлдiктерiне сонымен бiрге төлеу мерзiмiн ұзарту және салық бойынша бересiнi есептеп шығару да жатады.

Жеңiлдiк кезеңi – салықтар бойынша заңмен белгiленген жеңiлдiктердiң iс-әрекет ететiн уақыты.

Салық төлеушiлерi мен салық органдарының құқықтары мен мiндеттiлiктерi – билiк пен басқару органдарының салық заңнамасымен реттеледi.

Салықтық бақылау – салық службасы органдарының салық заңнамасының орындалуын, жинақтаушы зейнетақы қорларына мiндеттi зейнетақы жарналарының толық және уақтылы аударылуын бақылауы.

Салықтық бақылау мынадай нысандарда жүзеге асырылады:

• салық төлеушiлердi тiркеу есебi;

• салық салу объектiлерi мен салық салумен байланысты объектiлердi есепке алу;

• бюджетке түсетiн түсiмдердi есепке алу;

• қосылған құнға салынатын салықты төлеушiлердi есепке алу;

• салық тексерiстерi;

• камералдық бақылау;

• салық төлеушiлердiң қаржы-шаруашылық қызметiнiң мониторингi;

• фискалдық жады бар бақылау-касса машиналарын қолдану ережелерi;

• акцизделетiн тауарлардың кейбiр түрлерiн таңбалау және акциздiк постыларды белгiлеу;

• мемлекет меншiгiне айналдырылған мүлiктi есепке алу, бағалау және сату тәртiбiн сақтауды тексеру;

• уәкiлеттi органдарға бақылау жасау.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Баймуратов У.Б. «Национальная экономическая система» Алматы: Ғылым 200г.

2. Қаржының жалпы курсы. Мельников Б.В. Алматы 2001ж.

3. Методы налоговой оптимизации, или как избежать опасных ошибок- учебное пособие под.ред. Брызгалина А.В. – М.: Аналитика ПРЕСС,1999г.

4. Налоги и налооблажение- учебник под ред. Юткиной Т.Ф. – М.: ЮНИТИ 2001г.

5. Налоги и налооблажение.- Гурина А.С. оқу құралы Санк Петербург 2001г.

6. Налоги: Оқулық. под ред. д.э.н., профессора Черника Д.Г. М.: Финансы и статистика, 2000г.

7. Налоги и налооблажения. Оқу құралы: Ильясов К.К., Зейнельгабдин А.Б., Ермекбаева Б.Ж. –Алматы, 1995г.

8. Налогооблажение доходов юридических лиц в Казахстане. С Ержанова: Алматы, 1997 г.

9. «Налоги и налогообложение в Казахстане». Оқу құралы. Идирисова Э.К. Алматы: Фонд «Формирование налоговой культуры» 2003г.

10. Худяков А.И. «Налоговое право в РК» Оқу құралы, Алматы: «Жеті жарғы»,1998-304с.

11. Налоги и налооблажение. Оқу құралы/ под ред. И.Г. Русаковой, В.А. Кашина – М: ЮНИТИ, 2000-160с.

12. Сейдахметова Ф.С. «Налоги в Казахстане». Оқу құралы, Алматы: ЛЕМ, 2002г.

13. Киперман Г.Я., Тимофеева О.А. «Налоги в рыночной экономике», М: Финансы и статистика,2 басылым,2001ж.

14. Худяков А.И., Бродский Б.М. Теория налогоообложения: Учебное пособие. Алматы. 2002г.

15. Нурхалиева Д.М., Омирбаев С.М., Омарова Ш.А. Налоги и налогообложение в Республике Казахстан: Учебник. Астана. 2007г. 400с

16. Нурумов А.А. Налоги Республики Казахстан и развитых стран Учеб.пос. -Алматы,2005. -216с.

17. Қаржы. Құлпыбаев С. Оқу құралы. Алматы. «Мерей». 2000ж. 154бет

18. Аяпова Ж. М., Арынов Е.М. Экономикалық түсіндірме сөздік., Алматы:,1993ж. -320б.

19. А. Д. Үмбетәлиев. Ғ. Е. Керімбек Салық және салық салу: Оқулық. Алматы . Экономика, 2006ж. 864б.

20. Финансы. Учеб.пос. Под ред. А.М. Ковалевой М: Финансы и статистика, 1998г.

21. А.А. Нұрымов, С.А. Шоймбаева. «Салық және салық салу» Астана 2009 ж.

22. Смит А. Исследование о природе и причинах богатств народов. (Книга1-з).М: Наука,1992г.

23. Рикардо Д. Начало классической экономики и налогового облажения. Сочинение. Т.1-2.М: Госиздатполет, 1995 г.