- •5В050600 «Экономика»
- •Астана 2012 ж.
- •Астана 2012 ж.
- •Оқу уақытының таралымы
- •Сандық эквивалент ( Иц) Қс., %-дық көрсеткіш бойынша қорытынды бағаға ауыстырылады, қорытынды баға шкаласы көрсетіледі
- •Глоссарий
- •6. Дәріс кешені Лекция 1. Стратегиялық менеджмент стратегиялық жоспарлаудың бастапқы позициясы ретінде
- •Лекция 2. Стратегиялық жоспарлаудың ғылыми –теориялық негіздері
- •1. Стратегиялық жоспарлаудың анықтамасы және процедуралары.
- •2.Экономиканы басқаруда стратегиялық көзқарастың артықшылықтары.
- •3. Стратегиялық жоспарлау оны жүзеге асырудың маңызды құралы ретінде.
- •2. Стратегиялық жоспарлаудың ғылыми – теориялық негіздері.
- •3. Стратегиялық жоспарлау теориясының зерттеу затты және оның экономикалық ғылымдар жүйесіндегі орны
- •1. Стратегиялық жоспарлау логикасы.
- •2. Стратегиялық жоспарлау методологиясының принциптері.
- •3. Стратегиялық жоспарлаудың қағидалары.
- •4. Эксперттік және эвристикалық әдістер.
- •5. Әлеуметтік – экономикалық әдістері.
- •6. Тікелей инженерлік – экономикалық есептеу әдістері.
- •7. Баланстық әдіс.
- •7. Экономикалық – математикалық әдістер.
- •2. Стратегиялық жоспарларды жүзеге асыруды қр Үкіметі қызметінің негізгі бағыттары:
- •3. Экономиканы және бюджетті жоспарлау Министрлігі
- •1. Стратегиялық жоспарлардын құрылымы және әзірлеу кезеңдері.
- •2. Ағымдағы жағдайға баға беру.
- •3. Жоспарлау обьектісінің басым және осал тұстарын талдау.
- •5.Орындалу кезеңдері және мақсаттар.
- •6. Стратегиялык жоспар көрсеткіштерінің жүйесі және ерекшеліктері.
- •1. Макроэкономикалық және құрылымдық көрсеткіштердің мәні мен құрамы.
- •2. Макрожоспарлаудың мақсаты және қағидалары.
- •Тақырып: Стратегиялық жоспарлауды «Қазақстан-2030» бағдарламасының маңызы.
- •Жоспары:
- •1.Стратегиялық шешімдерді әзірлеу.
- •2.Стратегиялық жоспарлаудың жүзеге асырылатын шаралар.
- •Тақырып:Стратегиялық жоспарлаудың объективтік тарихы.
- •Жоспары:
- •1.Стратегиялық жоспарлаудың басқару объектісі.
- •2.Стратегиялық бағдарламалар.
- •Тақырып: Қазақстан Республикасының 1997 жылғы Қазақстан халқына жолдауы және «Қазақстан -2030» стратегиясы.
- •Жоспары:
- •1.Қр Үкіметінің негізгі міндеті.
- •2.Қр Үкіметінің белгілейтін негізгі бағыттар.
- •Тақырып.Қазақстан экономикасының 1991 - 2003 жылдар арасында дамуы және проблемалары.
- •Жоспары.
- •1.Қр экономикасы мен демократиялық процестердің дамуы.
- •2.Стратегиялық мақсат.
- •1.Әлеуметтік-стратегиялық жоспарлау пәні
- •2.Әлеуметтік экономикалық процестерді мемлекеттік реттеу
- •Тақырып:Стратегиялық жоспарлау пәнінің негізгі бөлімдері.
- •Жоспары:
- •1.Әлеуметтік-экономикалық даму.
- •2.Ғылыми негіздеу менеджменті.
- •Тақырып:Мемлекет – сыртқы бақылаушы.
- •Жоспары:
- •1.Мемлекеттің белсенді іс-шаралары.
- •2.Қосымша шаралар.
- •Тақырыпы:қр Үкіметі қызметінің негізгі принциптері.
- •Жоспары:
- •2.Үкіметтің іс-қимылы.
- •Шартты түрде экономикалық саясатты басқару схемасы төмендегідей:
- •Тақырып:Ішкі саяси тұрақтылық және қоғамның топтасуы.
- •Жоспары:
- •2.Үкіеттің іс-қимылы.
- •Тақырып:Макроэкономикалық тұрақтандыру.
- •Жоспары:
- •1.Мемлекеттік экономикалық саясат.
- •2.Ақша эмиссиясы.
- •Жоспары:
- •1.Нормативті құқықтық базасы.
- •2.Салық реформасы.
- •Қазақстан Республикасының экономикасының дамуының негізгі
- •Тақырып:Зерттеу процесін жүргізу үш формасы.
- •Жоспары:
- •1.Гипотеза.
- •2.Болжам.
- •3.Жоспар.
- •Қарапайым материалдық баланс
- •Тақырып:Халықты әлеуметтік қорғау мен қамтамасыз ету.
- •Жоспары:
- •1.Мемлекеттік реттеудің бъективті қажеттілігі.
- •2.Макро және микроэкономикалық көрсеткіштері
- •ТақырыпАдамның тіршілік әрекетінің табиғи ортасын зерттеу.
- •Жоспары.
- •1.Ерікті кәсіпкерлікке қатысушылардың өндірістік қызметінің сыртқы нәтижесін төмендету.
- •2.Экологияның кең ауқымды мәселелерін шешу.
- •Жоспары.
- •1.Стратегиялық жоспарлау.
- •2.Болжау мен жоспарлаудың ғылыми-методикалық ролі.
- •Тақырып:Жоспарлаудың ғылыми негіздері.
- •Жоспары:
- •1.Жоспарлау қағидалары.
- •2.Әлеуметтік сипаттағы нақтылы мәселелердің тиімді шешімі.
- •Жоспары:
- •1.Мароэкономикалық тұрақтылықтың мағынасы.
- •Тақырып: Әлеуметтік саясат.
- •Жоспары:
- •1.Адамдардың сұранысы мен қажеттіліктері.
- •2.Жұмыс орындары жасақтау.
- •Жоспары:
- •1.Халықаралық жауапкершілік.
- •2.Табиғатты қорғау проблемасы.
- •3.Энергетикалық қауіпсіздік.
- •Жоспары:
- •1.Стратегиялық жоспарлау жөніндегі агенттік.
- •2.Болжамды зерттеп дайындау процесі.
- •Тақырып:Қазақстанның жаңа өңірлік және геосаяси жауапкершілігі
- •Тақырып: Стратегиялық жоспарлаудың ғылыми-теориялық негіздер.
- •Жоспары:
- •1.Ғылыми-методикалық ролі.
- •2.Ғылыми-практикалық негіздер.
- •Тақырып:Стратегиялық жоспарлау негізгі мемлекеттік реттеу.
- •Жоспары.
- •1.Қр экономикасының нарықтық моделі.
- •2.Мемлекеттік реттеудің ролі.
- •Тақырып: Макроэкономикалық реттеу барысында менеджмент.
- •Жоспары:
- •1.Макроэкономикалық құрылымдық.
- •2.Экономикалық заңдар жүйесі.
- •Тақырып:Қазақстан тұрақтылық және жаңару жолдары.
- •Жоспары:
- •1.Экономиканың даму стратегиясы.
- •2.Қазақстандағы мемлекеттік саясат.
- •Тақырып:Қазақстан Республикасының Прездентінің 2007 жылғы жолдауына шешімін табу керек мәселелер мен ұсыныстар.
- •Жоспары:
- •1.Әлеуметтік-экономикалық қатынастардың жаңаруы.
- •2.Ішкі және сыртқы саясаттың бағыттары.
- •Тақырып:Әлеуметтік саладағы мәселелерді орындау мен дамудың негізгі бағыттары.
- •Жоспары:
- •1.Әлеуметтік мәселелер.
- •2.Әлеуметтік мәселелердің даму бағыттары.
- •Тақырып:Болжау мен жоспарлау-шаруашылықты жүргізу механизмінің басты құрамдас бөлігі
- •Жоспары:
- •1.Экономиканы жоспарлы дамыту
- •2.Жоспарлау мен болжаудың алғы шарттары
- •Тақырып: Жоспарлау мен болжау – қоғамық өндірістің дамуы.
- •Жоспары:
- •1.Мақсатқа жету жолындағы іс-әрекеттер.
- •2.Жоспарлау мен болжаудың бағыттары.
- •Жоспары.
- •1.Жоспар жүйесі
- •2.Болжау жүйесі
- •Тақырып: Жобалаудың және болжаудың принциптері мен әдістері
- •Жоспары:
- •1.Жобалаудың принциптері
- •2.Болжаудың әдістері
- •Тақырып:Индикативті жоспарлау
- •Жоспары:
- •1.Жоспарлаудың мақсаты
- •2.Стратегиялық жоспар
- •Тақырып:Бизнес-жоспар және оны жасау әдістемесі
- •Жоспары:
- •1.Бизнес ұғымы
- •2.Бизнес жоспардың тараулары
- •Тақырып.Ауыл шаруашылығында бизнес-жоспар жасаудың кейбір ерекшеліктері
- •Жоспары:
- •1.Бизнес-жоспардың ерекшеліктері
- •2.Кәсіпорынның негізгі көрсеткіштері
- •Жоспары:
- •1.Жоспарлаудың Солтүстік Америкалық жүйесі
- •2.Азиялық жоспарлау жүйесі
- •Тақырып:Жоспарлау- басқарудың негізгі функциясы
- •1.Билікті және жауапкершілікті бөлу
- •2.Басқарудағы ақпараттар
- •Тақырып:Кәсіпорынды жоспарлау
- •1.Нарықтық қатынастарға өту кезеңінде жоспарлаудың мазмұны
- •2.Стратегия мазмұны
- •Тақырып: Жоспарды жасаудың нормативті базасы
- •1. Жоспарды жасаудың нормативті базасы
- •2.Жоспардың бөлімдерінің көрсеткіштері
- •Жоспарлаудың басты мағынасы ол жұмыстың тиімділігі мен бөлімділігін артырудан тұрады, ал олар өз кезегінде мыналар арқылы жүзеге асырылады:
- •Тақырып:Оперативті- өндірістік жоспарлау және өндірісті реттеу
- •Жоспары:
- •1.Оперативті жоспарлаудың мазмұны және міндеттері
- •2.Өндірісті оперативті реттеуді ұйымдатыру
- •Тақырып:Мамандар мен еңбекті жоспарлау әдістемесі
- •Жоспары:
- •1. Мамандар мен еңбекті жоспарлау әдістемесі
- •2.Еңбек өнімділігінің өлщемдері мен көрсеткіштері
- •Тақырып:Өндіріс шығындарын, пайда және рентабельділікті жоспарлау
- •Жоспары:
- •1.Кәсіпорынды қаржымен қамтамасыз ету
- •2.Өндіріс шығындарын жоспарлау
- •3.Өндіріс шығындарын азайту жолдары
- •Жоспары:
- •1.Қызметкерлер мансабының түсінігі
- •2.Мансапты дамыту
- •Жоспары:
- •1.Жоспарлы бюджеттеу.
- •2.Бюджеттеу процесі.
- •Жоспары:
- •1.Бюджеттер жүйесінің құрылымы.
- •2.Жоспарлаудың әдістемесі.
- •Тақырып:Қаржылық жоспарын жасау.
- •Жоспары:
- •1.Қаржылық жоспардың көрсеткіштері.
- •2.Бюджеттердің түрлері.
5.Орындалу кезеңдері және мақсаттар.
Ұйымның мақсаттары экономикалық және экономикалық емес болып екіге бөлінеді.
Экономикалық емес мақсаттарға, мысалы, еңбек жағдайларын жақсарту сияқты әлеумеітік мақсаттарды жатқызуға болады.
Ал шаруашылық әрекетінің көрсеткіштері аркылы бейнеленетін ұйымның экономикалық мақсаттарын өз кезегінде сандық (фирманың нарықтағы үлесін арттыру) және сапалык фирманың өз саласында технологиялық артыкшылыктарға ие болуы) деп бөлеміз.
6. Стратегиялык жоспар көрсеткіштерінің жүйесі және ерекшеліктері.
1. Нарықтағы жағдайы. Мұнда фирма бәсекелестерге қатысты өз позициясын анықтайды, өзінін жетістігін бәсеке қабілеттілік көрсеткіштерімен бейнелейді.
2. Инновациялар. Бизнесті жүргізудің жаңа әдістерін анықтау: жаңа тауар шығару;
жаңа нарықтарға ену;
жаңа технологияларды пайдалану;
өндірісті ұйымдастырудың жаңа әдістерін пайдалану.
3. Өнімділік. Ұйым өз мақсаттарын шаруашылық нәтижелерін ресурстармен байланыстыра отырып анықтайды.
4. Ресурстар. Фирма өзінің қолында бар барлық экономикалық ресурстарын бағалайды.
5. Пайдалылық
6. басқару аспектілері.
7. Персонал: еңбек функцияларының анықталуы және жұмыска қарым-қатынасы.
8. Әлеуметтік жауапкершілік.
11-лекция. Макраэкономиканы стратегиялық жоспарлау және оның методологиясы
Макроэкономикалық және құрылымдық көрсеткіштердің мәні мен құрамы
Макро жоспарлаудың мақсаты және қағидалары
Макроэкономиканы стратегиялық жоспарлау методикасы
Экономиканың макро құрылымын оңтайландыру мәселелері
Макрокөрсеткіштер деңгейін ғылыми негіздеу әдістері
Макроэкономиканың стратегиялық жоспарымен мемлекеттік бюджетті әзірлеу бірлігі
1. Макроэкономикалық және құрылымдық көрсеткіштердің мәні мен құрамы.
Макроэкономиканы стратегиялық жоспарлау қажеттілігі келесі шарттармен түсіндіріледі:
Біріншіден, бүгінде экономика дамуына ғылыми - техникалық прогрестің ықпалы күшеюде, неғұрлым жетілген және күрделі технологияға еңбек пен өндірісті ұйымдастырудың рационалды нысандарына көшу жоспарлауды, салаларды алдын ала болжауды талап етеді.
Екіншіден, басқарудың қажетті функциясы ретінде жоспарлау мемлекетке экономикалық дамудың циклділігін алдын ала болжау, пайда болған деформацияларды баланстап, түзетіп отыру үшін экономикалық және әлеуметтік нәтижелер арасында байланыс орнату, тұрғындардың аз қамтамасыздандырылған топтарының мүддесін қорғау үшін қажет.
Үшіншіден, нарықтық экономика жағдайында кез келген фирма, меншік пен шаруашылық жүргізу нысандарына қарамастан ақырғы мақсаттарына жету үшін өзінің даму стратегиясын жасауы тиіс. Сол сияқты ел экономикасы да ғылыми негізделген жоспарлау негізінде өзінің даму бағытын дұрыс таңдай алса ғана өсіп өркендей алады.
Нарықтық экономика жағдайында макродеңгейдегі жоспарлау директивалық емес, рекоментациялық сипатқа ие. Мемлекет экономиканы реттеу мақсатында макроэкономикалық көрсеткіштер түріндегі индикаторларды пайдаланады.
Экономикалық өсу – адамзат қоғамының үдемелі дамуын бейнелейтін ең маңызды үдерістерінің бірі. Соның негізінде адамзаттың «Мәңгі» проблемалары: қажеттіліктерді қанағаттандырудың жолдары мен түрерін іздестіру, ғылымды дамыту, табиғатты сақтау мәселелері шешіледі. Экономикалық өсу ұғымы өндірістің нақты көлемінің қысқа мерзімдік шарықтаулары мен құлдырауларын емес , ал ұзақ мерзімді уақыт аралығында өндіргіш күштердің дамуымен байланысты өндірістің нақты көлемінің ұзақ мерзімді өзгерістерін білдіреді.
«Экономикалық өсу» термині елдің жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) немесе жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) нақты көлемінің ұлғаюын көрсетеді. Яғни экономикалық өсу пайыздық тұрғыда есептеледі және өткен жылғымен немесе қайсыбір базалық жылмен салыстырғанда ЖІӨ не ЖҰӨ көрсеткіштерінің өсімін сипаттайды. Экономикалық өсуді анықтау кезеңінде ЖІӨ көрсеткіші салыстырмалы бағалар мен шарттар бойынша немесе осы көрсеткішті есептеуде баға факторын және өзге де құрылымдық өзгерістерді есепке алусыз есептеледі.
Дүниежүзілік банктің ресми анықтамасына сәйкес жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) – нақты елдің аумағында бір жылдың ішінде өндірілген барлық тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің жиынтық құндылығы. ЖҰӨ -нің ЖІӨ -нен айырмасы (өзгешелігі), жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) сондай-ақ ел азаматтарының шет елдерден алған табыстарын да қосып, шетелдіктердің елден әкеткен табыстарын шегеріп тастайды. ЖІӨ мөлшері құндық көріністе есептен шығарылады, қағида бойынша, ол мемлекеттің ұлттық валютасымен және ағымдағы бағам бойынша АҚШ долларымен есептеледі (халықаралық салыстырулар жүргізу үшін). БҰҰ халықаралық салыстыру Бағдарламасына сәйкес ЖІӨ мөлшері сондай-ақ валюталардың сатып алу қабілеті паритетін (СҚП) есепке алу арқылы АҚШ долларымен есептен шығарылады. Экономикалық өсу факторларының 3 тобы бар: ұсыныс; сұраныс; бөлу. Ұсыныс факторлары болып табылатындар: елдегі табиғи ресурстардың саны мен сапасы; елдегі еңбек ресурстарының саны мен сапасы; негізгі капиталдың көлемі; технология.
Нақ осы факторлар өндірістің өсуін нақты түрде мүмкін етеді. Ұсыныс факторлары түпкілікті бір сипатқа ие: олар өте сирек немесе мөлшері шектеулі. Ал адам қажеттіліктерінің іс жүзінде ұшы-қиыры жоқ. Сондықтан әлеуметтік-экономикалық дамудың белгілі бір деңгейінде елдердің әйтеуір біреуінде азық-түліктік, экономикалық, демографиялық проблемалары туындайды. Өндірістік ресурстардың сиректік немесе шектеулік салдарынан экономика соған бейімделуі, қайта жаңғыруы (өзгеруі), өсудің жаңа үлгілерін таңдауы тиіс, үдерістерді ынталандырып немесе, керісінше, керексіздерін тежеп отырады.
Экономиканың нақты өсуі сондай-ақ сұраныс факторларына да байланысты болады. Олар өндірістің өскелең көлемін іске асырудың мүмкіндігін анықтайды.
Олардың ең маңыздыларының қатарында тұтынушылық, инвестициялық, мемлекеттік шығындарды, өткізудің жаңа рыноктарын игерудің есебінен экспортты ұлғайтуды немесе елде шығарылатын өнімнің әлемдік рыноктағы бәсеке қабілетін арттыруды атауға болады.
Жоғарыда көрсетілген факторлармен қатар экономиканың өсуіне бөлу факторлары да ықпал етеді. Экономикалық өсуге ықпал жасайтын осындай факторларға жататындар:
өндіріс ресурстарын салалар, кәсіпорындар, елдегі аймақтар бойынша нақты бөлу;
шаруашылық қызмет субъектілердің арасында табыстарды бөлудің қоғамда қолданылатын тәртібі.
Экономикалық өсуді сипаттайтын индикаторлар болып табылатындар: ЖІӨ нақты өсуі, халық табыстарының нақты өсуі, инфляция деңгейі, валютаның айырбас бағамы, мемлекеттік бюджеттік тапшылығы және ЖІӨ қатысты үкіметтің сыртқы борышының деңгейі, елдің сауда балансы (экспорт, импорт және сауда сальдосы), экономикаға тартылатын инвестициялардың нақты өсуі, сондай-ақ экономика салалары мен экономикалық қызмет түрлері бойынша тауарлар және көрсетілген қызметтер өндірісінің өсу қарқындары.
Дамыған елдерде макроэкономикалық жоспарлау статистикалық мәліметтерге негізделген халық шаруашылығындағы негізгі өзара байланыстардың сызбасына сүйенеді. Бұл сызба ұлттық шоттар жүйесі (ҰШЖ) деп аталады.
ҰШЖ баланстық әдіске негізделеді және экономикалық әрекет нәтижелерін, экономиканың құрылымын сипаттайтын макрокөрсеткіштерді, шаруашылық әрекеті барысында жасалатын операцияларды, елдегі ресурстар мен олардың қолданылуын ұлттық деңгейде есепке алуды білдіреді.Жоғарыда аталған ЖҰӨ және ЖІӨ-мен қатар ҰШЖ-нің негізгі көрсеткіштері:
таза ішкі өнім-ЖІӨ-нен негізгі қорлардың тұтынылуын шегереміз;
таза ұлттық табыс - ЖҰӨ-нен негізгі қорлардың тұтынылуын шегереміз;
нақты ұлттық табыс – таза ұлттық табысқа шетелден түскен сыйлықтар,гуманитарлық көмек сомаларын қосып,керісінше, елдің шетелге берген гуманитарлық көмегін, сыйлықтарын шегергенге тең болады.
ақырғы тұтыну шығындары – үй шаруашылықтарының тауарлар мен қызметтерді сатып алуға жұмсалатын шығындары, мемлекеттік басқару органдары мен жеке коммерциялық ұйымдардың ақырғы тұтыну шығындары.