29) Қылмыстық іс жүргізу құқығының түсінігі мен сатылары. Қылмыстық процесске қатысушылар.

Қылмыстық іс жүргізу – бұл анықтау органдарының қызметі, прокурордың алдын ала тергеу, қарау, шешім шығару, сот төрелігінің міндетін тарату әрекеті болып саналады. Қылмыстық іс жүргізу құқығы жеке саласы болып табылатындықтан қоғам мен қылмыстық іс бойынша әділ сот ісін жүреге асырушылар арасындағы қатынасты реттеуші, арнайы нормалар жиынтығы болып саналады. Қ.і.ж. құқығы заң ғылымы ретінде жеке бас, қоғам, мемлекетті қылмыстан қорғау заң нормаларын, қылмыстық іс бойынша әділ сот тізімін айқындайды. Қылмыстық процесс негізінен орта және жоғары заң оқу орындарында оқытылатын негізі пән б\т. Қ.і.ж. пәнін оқу ж\е меңгеру мынадай құқық салаларымен тығыз байланысты. Мысалы, Қонституциялық құқық, қылмыстық құқық, прокурор кадағалауы, адвокатура, криминалистика, экспертология, сот медецинасы ж\е т.б.

Қ.і.ж. басқа процестерден айрықша белгісі мыныдай жағдайларда көрініс табады:

Тек жасалған қылмысқа байланысты

Қылмыстық істерді тергеу ж\е ашу үшін,

Мемлекеттік орган ж\е лауазымды тұлға атағына арнайы құқық алған жаңдайда;

Қ.і.ж. заңдық нормаларының қатаң тәртібінің сақталуы мен оны мүлтіксіз орындалу жағдайында.

Осы тұрғысынан алғанда қылмыстық процесс бұл Қ.і.ж.заңдарында қарастырылған, яғни қылмыс жасаудағы тұлғаның кінәсі бар жоғын белгілейтін сот төрелігі субъектілерінің атқаратын қызметтерінің жиынтығы.

Қылмыстық процесс — күрделі процесс, оған әр түрлі адамдар қатысады. Қылмысқа қатысушыларды үш топқа бөлуге болады.

1. Қылмыстық процеске қатысушы мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар. Оларға сот және мемлекеттік органдар мен қылмыстық қудалау қызметін жүзеге асыратын лауазымды тұлғалар жатады (прокурор, тергеу бөлімінің бастығы, тергеуші, анықтау органы, анықтау органының бастығы, анықтаушы).

2. Өз құқықтары мен мүдделерін немесе өздері білдіретін құқықтар мен мүдделерді қорғап процеске қатысушылар (күдікті, айыпталушы, қорғаушы, жәбірленуші, жеке айыпталушы, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер, кімелеттік жасқа толмаған айыпталушының (күдіктінің) заңды өкілдері, жәбірленушінің, азаматтық талапкер мен жеке айыптаушының өкілдері, азаматтық жауапкердің өкілдері).

3. Қылмыстық процеске қатысушылардың үшінші тобын шартты түрде үш шағын топқа бөлуге болады.

Бірінші топ — дәлелдемелер ұсыну бойынша міндеттерін орындайтын процеске қатысушылар. Оларға: куәгерлер мен сарапшылар жатады; Екінші топ — іс жүргізу әрекеттеріне жәрдемдесу үшін тартылатын процеске қатысушылар. Олар: куәгерлер, аудармашылар, мамандар, сот отырысының хатшылары, кепілшілер, тану жүргізетін статистер және т.б. Үшінші шағын топ — сот шешімдерін орындауға қатысатын мекемелер мен ұйымдар және соған орай үкімді орындау кезінде туындайтын іс жүргізу мәселелерін шешуі қатысатындар. Бұл топты: үкімдер мен қаулыларды нақтылы орындауды жүзеге асыратын әкімшілік өкілдері, сотталушының науқастануы, мүгедектігі немесе ауруханаға орналастыру бойынша комиссияның өкілдері және т.б. құрайды.Анықтау және алдын aлa тергеу — бұл анықтау органдары мен өкілетті органдардың сотқа дейінгі әрекеттері. Бұл әрекеттің негізі Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу кодексінде (ҚІЖК) белгіленген. Мұнда шектерде қылмыс жасаған адалдарды қылмыстық жауапкершілікке тартужәне істің мән-жайының жиынтығын анықтау, белгілеу және бекіту жөніндегі өкілеттіктерінің іс жүргізуі анықталған. Қылмыстық процеске қатысушылардың әрекеті толықтай заңмен реттеледі.