31. Сақтандыру негізгі экономикалық категориялардың бірі ретінде

Сақт/у – қоғамның экон/қ қатынастарының айрықша сферасын бейнелейтін көне категорялардың бірі. Сақтандыру сферасы адам өмірінің, өндірісітк ж/е әлеуметтік-эконо/қ қызметтің барлық жағын қамтиды. Сақт/ға түрткі болатын басты себеп – бұл өндіріс пен адам өмірінің қауіп-қатерлі сипаты. Сақт/ру – сақт/ру ұйымы өз активтері есебінен ж.ас/тын сақт/ру төлемдері арқылы сақтандыру шартында белгіленген сақтандыру жағдайы не өзге де оқиғалар туындаған кезде жеке ж/е заңды тұлғалардың заңды мүдделерін қорғауға б/сты қатынастар кешенін айтамыз. Экон/қ категория ретінде сақт/у бұл әртүрлі тәуекелдер кезіндегі сондай-ақ азаматтарға олардың өмірінде белгілі бір жағдайларда көмек көрсету кезіндегі шығындарын өтеу үшін ақша қаража/ын/ң мақсатты қор/рын құру ж/е пайдалану әдістері мен формаларының жиынтығын қамтитын экон/қ қатынастар жүйесі б.т. Сақтандыру, бір жағынан, адамдардың бизнесі мен әл-ауқатын қорғау құралы, ал екінші жағынан, табыс әкелетін іс-әрекет түрі ретінде көрініс табады. Экон/қ категория ретіндегі сақт/ң қажеттілігі келісідей белгілерімен анықталады:

• табиғи апаттардың н/е басқа да қиратушы күштерінің кездейсоқ сипаты;

• залалдың (зиянның, шығынның) натуралды немесе ақшалай формадағы көрінісі;

• шығындарды өтеудің объективтік қажеттігі;

• нақты оқиғалардың салдарларын алдын алу және өзгерту бойынша шара-ларды іске асыру.

Сақт/удың рыноктық эконо/қ қажеттіліктерін анықтайтын себептер:

1. Кез-келген өндірістік қызметтің немесе қызмет түрінің тәуекелді (қауіп-қатерді) сипаты

2. Шығындардың орнын толтыру қажеттілігі

3. Бюджеттердің қаражаттар есебінен азаматтар мен шаруашылық субъектілердің материалдық шығындардың орнын толтырудан бас тарту.

4. Бірқатар әлеуметтік бағдарламалардың бюджеттік қаржыландырудан мемлекеттің бас тартуы

5. Сақтандыру резервтерінің уақытша бос қаражаттарын экономикаға инвестициялауға мүмкіндігі

32.Әлеуметтік сақтандыру жүйесі

Бүгiнгi күнi әл-к с/у жүйесi Қаз-ғы әлеум/к-экон/қ қатынас/дың маңызды және қажеттi элемент/iнiң бiрi болып отыр. Респ-ғы мiндеттi әлеум/к с/у жүйесiнiң негiзiн айқындайтын заңнамалық база жасалған. Сақт/ң басқа түр/нен (мүлiктi, көлiктi және т.б. сақтандыру) оның принциптi айырмашылығы, ол еңбек қызметiне араласа алмауы себептi материалдық қамтамасыз етiлмеуден азаматтарды қорғауды қамтамасыз етедi. Сон/тан, әлеу/к сақт/умен ең бiрiншi өмiр сүрудiң негiзгi көзi еңбек ақысы немесе табысы болып табылатын өз еңбегi арқасында өмiр сүрiп жүрген жалдамалы жұмысшылар қамтылған. Мiндеттi әлеуметтiк сақтандырудың негiзгi принциптерi: 1) мiндеттi әлеуметтiк сақтандыру туралы ҚРның заңнамасын сақтаудың және орындаудың жалпылығы; 2) әлеуметтiк төлемдермен қамтамасыз ету үшiн қолданылатын мемлекет кепiлдiк берген шаралар; 3) әлеуметтiк сақтандыру жүйесiне мiндеттi қатысу; 4) әлеуметтiк қатер туған жағдайда әлеуметтiк төлемдер төлеу үшiн әлеуметтiк аударымдарды пайдалану; 5) мiндеттi әлеуметтiк сақтандыру жүйесiне қатысушыларға әлеуметтiк қатер туған жағдайда әлеуметтiк төлем төлеу мiндеттiлiгi; 6) мiндеттi әлеуметтiк сақтандыруды қамтамасыз етушi мемлекеттiк органдар қызметiнiң жариялылығы. Осылайша, мiндеттi әлеум/к с/у жүйесi деп мемлекет белгiлейтiн және кепiлдiк беретiн мiндеттi әлеум/к с/у жүйесiне қатысушылар арасындағы қатынас/ды реттейтiн нормалар мен ережелер жиынтығын айт/з. Қаз-ғы мiнд. әлеум-к сақтандыру жүйесi жүйеге қатысушыларды, яғни респ/ғы жұмыспен қамтылған халықты әл/к қорғаудың қосымша түрi болып табылады.  Әл/к аударымдар жүргiзiлген және әлеуметтiк қатер туған жағдайда әлеуметтiк төлемдер алуға құқы бар заңды т. мiндеттi әл/к с/у жүйесiне қатысушылар б. т.  Әл/к аударым/ды есептеудi және төлеудi ж. а/тын жұмыс берушiлер н/е өзiн-өзi жұмыспен қамтыған тұлғалар (өзiн өзi жұмыспен қамтыған оларға табыс әкелетiн жеке кәсiпкер, жеке нотариус, адвокат) әл/к аударымдарды төлеушiлер болып табылады.