I. Текстәр көдллһн.

Цаһан Сар – хальмгин улсин хәәртә сән өдр. Эн өдрин өмн ик белдвр кегднә. Герән ахулад, хувцан һарһад, саҗад сергәнә. Хө алад, мах һарһна. Цаһан сарин өмн өдр боорцг шарад, күңшү һарһна.

Өрүн эрт герин эзн күүкд күн зулан өргәд, Цаһана чансн цәәһәр, боорцгар, шикр-балтаһар дееҗ бәрнә. Цаһанла хальмгуд нег-негндән гиичд одад, Цаһан Сарла йөрәнә. “Үвләс менд һарвт?” – гиҗ нег-негнләрн мендлнә. “Һарувидн”, - гиҗ байрлҗ хәрүһинь өгдмн. Цаһан Сар – хаврин байр. Киитн үвл чиләд, хаврин цаг эклҗәх байр. Цаһана боорцгуд болһн эврә чинртә. Шовуна бәәдлтә боорцг - хавр темдглҗәх боорцг. Хавтха (целвг) – нарна өңгтә. Хорха боорцг – мал олар өстхә гиҗәх боорцг. Хальмг улс кезәнәс авн дөрвн зүсн мал өскдг, тегәд эднд нерәдгдсн боорцгуд: хуц, темән, кит, өвртә тоһш. Цаһан Сар – ик гидг байр, тегәд эн өдр байрлҗ, нәр-наад һарһдмн. Гиичд одхларн, белгән, келкәтә боорцган авад оддмн. Цаһан Сарин сәәхн авъясмуд олн.

1.1. Текстиг айслулҗ умштн. текстд хальмг авьясин тускар келгдҗәнә.Хальмг улс яhҗ Цаһан Сар темдглдг ин тускар келгднә.

1.2. Цаһан Сар – хальмгин улсин хәәртә сән өдр

1.3. Хадмнллһн – кезәнк авъяс. Ирсн бер хадмнҗ келх зөвтә билә. Эн хадм эк-эцкин нер келх зөв уга бәәсмн. Тегәд, үлгүрнь, залуһиннь эцкин нерн Церн болхла, эн нер келх зөв уга бәәсмн. Теднә хотнд иим нертә улс дәкәд бәәхлә, тегәд тедниг Ерн гиҗ келх кергтә билә. Булһн гисн нериг Юлһн гиҗ келх зөвтә билә. Цаһан гихләрн Гилән гиҗ келдг бәәсмн. Урднь хальмг шин һарсн күүкдиг эрлг бичә автха гиһәд, һанцхн нерд чигн биш, талдан чигн үгмүдиг хадмнҗ келдг бәәсмн. Үлгүрнь – хөн, хурһн –мәәлмхә, чон-уульмха гиһәд этүдәр келдг бәәсмн

1.4. Цаһан Сар –хәәртә сән өдр. Ик белдвр кегднә. Герән ахулна, хувцан сергәнә. Хө ална, мах һарһна. боорцг шарад, күңшү һарһна. Зулан өргнә, дееҗ бәрнә. гиичд одна, Цаһан Сарла йөрәнә. “Үвләс менд һарвт?” – гиҗ мендлнә. “Һарувидн”, - гиҗ байрлҗ хәрүһинь өгдмн. Цаһан Сар – хаврин байр. Хаврин цаг эклҗәх байр. Цаһана боорцгуд болһн эврә чинртә. Шовуна бәәдлтә боорцг - хавр темдглҗәх боорцг. Хавтха (целвг) – нарна өңгтә. Хорха боорцг – мал олар өстхә гиҗәх боорцг. Дөрвн зүсн мал өскдг, тегәд эднд нерәдгдсн боорцгуд: хуц, темән, кит, өвртә тоһш. Цаһан Сар – ик гидг байр,

1. Күүндвр тогталһн. Сурһульч болн эмч хойрин күр.

2. Мендв

Мендвт

Ямаран кергәр ирвт?

Гемнв.

Юн өвднә?

Толhа өвднә, халу дүрчәнәв.

Тер градусник тәвтн

Судцитн хәләхмн.

Гем уга,Цусна судцн сән.

Ода та икәр царцҗт. Эм бичҗ әгнәв. Хулдҗ авад уутн.

Кедү өдр уухмб?

Долан хонгт

Сән.ханҗанав.

III. Келвр тогталһн.

Эн үлгүрлә ирлцҗәх җирһлиннь нег йовдлын тускар келҗ өгтн.

Дала усар хандго,

Мергн эрдмәр хандго гидг үлгүр бәәнә. Эн үлгүр чик.

Күн болhн эрдмтә болх зөвтә. Ямаран чигн эрдм күүнд кергтә. Эрдмтә күн өрк-бүлән асрҗ чадх. Эрдм күүнд кергтә.

IV. Деформированн зәңгс чиклтн.

1) Шовуд дулан һазрур нисчәнә.

2) Сурһульчнр хальмг келән сәәнәр медцхәнә.

3) Нимгр хальмгар сәәнәр умшна.

4) Нуурин усн киитнд көрчәнә.

5) Һолын эрг деер мана школ зогсчана.

V. Билгин көдлмш. Тууль чиләҗ бичтн“ Ухан зөөр хойр” гидг тууль.

Кезәнә эмгн өвгн хойр бәәҗ. Эдн һурвн көвүтә бәәҗ.Нег дәкҗ өвгн көвүдтән келнә:”Би ода көгшрҗәнәв,тадна негнтн өрк-бүлән толhалх зөвтә.Таднас кен ухата болчкад,зөөртә болна, тернь өрк-бүлән толhалх.Тадн ода ухан-зөөр хойан үзүлтн.Ууhн көвүн алтн билцгтә hаран үзүләд”Мини зөөр эн. Зөөртә күн ухата” гинә. Хойрдгч көвүн алтн мисхл хатхмрта бүшмүдән өмсәд “Намаг эн бүшмүдән өмсхлә, цуг әмтн зөөртәhим медх. Зөөртә күн ухата гинә. Эцкнь толhаhан зәәләд , кесгтән дун угаhар бәәҗәhәд” Нә, ода чи зөөрән үзүл гиҗ бичкн көвүндән келнә..”Нанд мини ахд бәәснлә әдл алтн билцг уга, наадк ахдм бәәсн алтар хатхсн бүшмүдлә өдл бүшмүд уга. Нанд көдлмш кеҗ чаддг хойр hар бәәнә, зөргтә халун зүркн бәәнә”гиҗ бичкн көвүн келнә.

“Көдлмш кеҗ чаддг хойр hарас, зөргтә халун зүркнәс талдан байн зөөр уга,Тиим күүнд ухан чигн бәәдмн.Өрк-бүлин толhач чи болхмч.”гиҗ эцкнь көвүдтән закв.

.

Январь 2013

9-гч класст хальмг келнә шүүврин даалһврмуд

4 - вариант