Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
механика 30 вопрос полный.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
299 Кб
Скачать
☆

29.Жұмыс және кинетикалық энергия.Потенциялық емес күштердің жұмысы.

Жұмыс, физикада – күштің сан шамасы мен бағытына және оның түсу нүктесінің орын ауыстыруына тәуелді күш әсерінің өлшемі. Біз қоршаған ортада қандай да бір күшпен (тартылыс, серпімділік, тебіліс т.б.) біріне-бірі әсер етуші денелерді кездестіреміз. Сонда денелер тек күштердің әсерінен орынауыстырады. Олай болса, күштердің денелердің орын ауыстыруымен байланысты әсеріне сипаттама беру қажет болады. Механикада мұндай сипаттамаға физикалық шамаалынады және күштің орын ауыстыру бойымен бағытталған құраушысы неғұрлым көп, әрі күш түскен нүкте  алысырақ жылжыса, онда ол шама соғұрлым үлкен болады. Бұл шамафизикада жұмыс деп аталады.

 

 Түзу сызықты қозғалыс кезінде күш тұрақты және орын ауыстыру бойымен бағытталған жағдайда  (9-сурет) жұмыс   күші мен оның түскен нүктесінің   орынауыстыруының көбейтіндісіне пропорционал болады, яғни  A=k Fss

Мұндағы k - пропорционалдық  коэффициент,  бұдан Fs=F cos және k=1 десек, онда

                                                                                                Сонымен жұмыс шамасы сан жағынан F күшінің, күш түскен нүктенің s орын ауыстыруының және күш бағыты мен орын ауыстыру арасындағы α бұрышы  косинусыныңкөбейтіндісіне тең болады. Жұмыс күш пен орын ауыстыру векторларының  скалярлық көбейтіндісіне тең болғандықтан скаляр шама болып табылады.

Егер де күш бағыты мен дененің орын ауыстыруының арасындағы бұрыш сүйір [α <900)  болса, онда Fs cosα көбейтіндісі оң болады да , F күші оң жұмыс жасайды, яғни А>0,егер күш бағыты мен дененің орын  ауыстыруының  арасындағы бұрыш доғал [900< α <1800) болса, онда күштің жасаған  жұмысы теріс болады, яғни А<0.  Бұл кезде күш терісжұмыс жасамайды, керісінше жұмыс түсірілген күшке қарсы, істелінеді дейді. Егер күш пен орын ауыстырудың арасындағы бұрыш α =900 болса, онда cos α=0 де жұмысжасалмайды.

Енді жұмыстың өлшем бірліктерін қарастырайық. Бірліктердің халықаралық жүйесінде жұмыс өлшеміне 1 Джоуль алынады, яғни күш бағыты мен орын ауыстырудың бағытысәйкес келетін болса, онда  1Дж = 1Н /1м болады.

Жолдың едәуір бөлігіндегі (қозғалыс қисық сызықты) айнымалы күштің жұмысы, жолдың жеткілікті аз бөлігіндегі элементар жұмыстардың қосындысы болып табылатынынтүсіндіру керек, мұнда күш пен α бұрышы тұрақты деп алынады:

                                                  

Онда жолда шексіз аз элементтерге бөлгенде жұмыс интегралмен анықталады:

                                                                                

Жұмыстың графигі Fs (s)  10-суреттегі фигураның ауданымен сипатталады.

Кинетикалық энергия. Бұл ұғымды еркін денеге әсер етуші күштің жұмысын есептеу арқылы түсіндірген жөн. Яғни бір күштің әсерінен қозғалған  материалдық нүктенің немесе дененің жылдамдығы өзгеріп отырады.Түсірілген күштің істеген жұмысы дененің жылдамдығының өзгеруіне байланысты. Бұл байланыс материалдық нүктенің кинетикалық энергиясы деп аталатын физикалық шама арқылы өрнектеледі.

Материалдық дененің кинетикалық энергиясын анықтау керек болсын. Сонда массасы m , жылдамдығы v материалдық дене екінші  бір денемен әсерлесуінің салдарынан өзініңқозғалысын тоқтатады. Сол кездегі инерция күші Ньютонның екінші заңы бойынша мынаған тең:                                                     

мұндағы   - дененің уақытқа байланысты жылдамдығының өзгерісі, ал теріс таңба сол жылдамдықтың кемуін көрсетеді. Егер дене инерция күшінің нәтижесінде ds -ке орынауыстырса, онда істелген жұмысы  dA=Fds болады, сонда      

         

Енді қозғалыстағы дене толық тоқтауы кезінде істелген жұмысты табу үшін соңғы өрнекті интегралдаймыз, яғни

Сонымен F күшінің істелген жұмысы  кинетикалық энергия деп аталатын (mv2/2) шамаға тең болады, оны Ek әрпімен белгілейміз:

 Сонда, массасы m денеге v жылдамдық беру үшін түсірілген күш   -қа тең  оң жұмыс істеуі керек. Егер бірнеше материалдық нүктелер жүйесін қарастырсақ, онда (3.16.1)формуланы ескере отырып, жұмысты мына түрде өрнектеуге болады:    

   

Жүйенің Ek кинетикалық энергиясы деп, осы жүйені құрайтын барлық материалдық нүктелердің кинетикалық энергияларының қосындысын айтады.

Қорыта келгенде, жүйенің кинетикалық энергиясының өзгерісі жүйені құрайтын нүктелерге түсірілген барлық күштердің жұмысына тең болады.

30. Өшетін Тербелістер.Логарифмдік өшу декременті.Сапалылық

Өшетін Тербелістер– уақыт өтуімен бірге амплитудасы мен энергиясы азая беретін тербеліс.тербеліс теңдеуін Ньютонның екінші заңы бойынша жазайық: ma=F+Fk                                                                    мұндағы m - тербелістегі дененің массасы; а – оның үдеуі;  F - қайтарушы күш, ол сан жағынан F=-kx , мұндағы k - серпімділік коэффициенті.

Тербелістегі дененің v=dx/dt және a=d2x/dt2 деп, қайтарушы және кедергі күштерінің мәнін қойып (105) теңдеуді мына түрде жазамыз, яғни

                                                         (7.33.2)

Осы формула өшетін тербелістің дифференциал теңдеуі деп аталады.

Егер бұл теңдеуді шешетін болсақ, онда нүкте тербелісінің  ауытқу шамасының уақытқа байланысын былай көрсетуге болады, 2<2 болғанда

                        мұндағы e натурал логарифмнің негізі, А0 – тербелістің бастапқы (t=0) амплитудасы. Ал өшетін тербелістің дөңгелектің жиілігі ω  мына формуламен анықталады:  

                                                                                     (7. 32.4)

 

Бұдан, егер k/m=b2/4m2 болса, онда ω=0 сөйтіп Т→∞ ұмтылады. Бірақ көптеген практикалық жағдайларда   шамалас болады, яғни  . Мұндағы   - еркін тербелістің жиілігі.                                                         

 шамасы t уақыт өткенде, өшетін тербелістің амплитудасы. Сөйтіп, өшетін тербелістің ауытқуының уақытқа байланысты графигі 35 – суретте көрсетілген.

Енді бір t уақыт мезетінде тербеліс периоды Т-ға артады деп есептеп, амплитудасын салыстыратын болсақ, онда берілген тербеліс үшін   болатындығын байқаймыз. Сонда мына                                               (7. 33.5)

шамасы өшетін тербелістің логарифмдік декременті деп аталады да, ол тербелістің өшу тездігін сипаттайды.Өшетін тербелісті сипаттайтын тағы бір физикалық шама релаксация уақыты болып есептеледі. Релаксация уақыты дегеніміз тербеліс амплитудасының шамасы е есес азаюға кеткен уақыт, яғни     N-релаксация уақыт аралығындағы тербеліс саны.  Кедергі өскен сайын Т өседі. =0 болғанда  , >0  тербеліс болмайды.

Сапалылық — тербелмелі жүйедегі CO резонанстық жиілікте жинақталған толық энергияның W тербелістер периодындағы орташа шығындар қуатына Р қатынасына пропорционал өлшемсіз шама: Q — CO/Р. Сондай-ақ Сапалылықты еріксіз тербелістер амплитудасының 2 есе кему деңгейіндегі резонанстық қисық ені Дш-ға тең резонанстық жиіліктің қатынасы арқылы да береді, яғни Q = CO/Дш