§ 2 Батыс Түрік қағанаты 603-704

*1.Аумағы

-Оңтүстік шығысында -Іле, Шу өзендері, солтүстік-батысы- Еділ мен Кубань өзені төменгі ағысы, солтүстік-шығысы- Есіл мен Ертіс өзендері, оңтүстік- батысында- Тарым, Әмудария өзендері аралығы,

-Шығыс Түркістан, Орта Азияда отырықшы- егіншілік алқаптары болған

*Астанасы-Суяб қаласы

*Жазғы ордасы-Мыңбұлақ- Жамбыл облысы жері

*2.Этникалық құрамы

- «он тайпа» он-оқ бұдун тайпалары- Қаратаудан- Жоңғарияға дейінгі жерлер- бес нушеби бес дулу тайпалары-Шу,Іле өзендері бойында өмір сүрген

- Қытай деректерінде- дулу-дулаттар деп аталды.

*3.Саяси тарихы:

-Батыс түрік қағанаты күшейді.

-Шығыс Түрік қағанаты-қытай шапқыншылығынан әлсіреді.

*Тардуш Дато

-екі қағанатты біріктіруге ұмтылды, теле тайпасын басып алды, Шығыс Түрік қағанатының қағаны деп жариялағанмен, теле тайпасы қарсылық көрсетеді.

--Шегу (610-618)- Тон (618-630 . Саяси билік күшейген кезеңі

*Шегу (610-618)

-Қағанаттың-шығыстағы шекарасы- Алтайға дейін, батыста- Тарым өзені мен Памир тауына дейін созды.

*Тон (618-630)

–Орта Азиядағы басқару жүйесін қайта құрды салық жинауға жергілікті адамдарды бекітеді. Оларды «Селиф» деп атаған.

-Селифтер жасауылдарға есеп беріп отырған жергілікті билеушілерді орынбасарым деп тағайындаған.

*Тон-Батыстағы ықпалын нығайту мақсаты болған Иран мен Византия қақтығысын пайдаланып, 627 жылы Византияға қалың қолын көмекке аттандырады.Халықаралық саяси беделі өсті.

630 жылы-билік үшін талас –тартыс басталды.

*Ешбар Елтеріс

-634 жылы –Нушеби тайпасының қолдауымен билікті қолына алды.

-Елді басқаруды қайта құрды.

«он тайпа»-«он бұдун» жүйесін енгізді-қағанның он-оқ, он түмен (10 мың қол)- тұратын әскери жасағы болған

-Іле мен Шу өзендері аралығындағы тайпалар, билікті әлсіретеді

-640-657 жылдары - тайпалар арасында соғыс болды.

-659 жылы – Қытайлар -Жетісуды басып алды, қағандық тәуелсіздігінен айырылды, басқыншыларға қарсы күрес нәтижесіз болды.

-VIIғ аяғы VIIIғ басы -Түркеш тайпасының қағаны Үшіліктің соғысы нәтижелі болып, 704 жылы Қытайларды жеңіп, билік Түркеш қағанатының құрылуына әкелді.

*4.Шығыс Түрік Қағанаты 682-744 жыл

-Қытаймен жүргізілген соғыстан кейін Монғолияда өз мемлекетін құрады.

*Алғашқы қағаны-Елтеріс- Құтылық

- Қапаған қаған тұсында- қуатты мемлекетке айналды.

*Аумағы-Орталық Азия, Қазақстан. Шығыс Түркістан, Оңтүстік Сібір жерлерін алып жатты.

*Білге қаған мен Күлтегін тұсында мемлекет өрлейді.

Қытаймен тиімді шарт жасайды.

- Даңқты қолбасшы Тоныкөктің жауынгерлік даңқы асқақтайды.

-Білге қағанан кейін 741 жылы ыдырайды.

*5.Қоғамдық құрлысы:

-Қаған-жоғарғы билеуші, әскебасы, билік шексіз мұрагерлікпен беріледі.

-Ұлықтар-билік қағаннан кейін осылардың қолында болды, қаған сайлайды.

-Ябғу.шад, елтебер- қаған руынан шыққан ақсүйектер, қағанаттағы жоғарғы лауазымдар

-Бұйрықтар мен тархандар- сот істерін атқарды

-Бектер- жергілікті қағанның тірегі

-«Қара бұдун»-қарапайым халық, қара халық, алым-салық төлейді.

*Салықтар мен міндеткерлік

-«Қара бұдун»-алым-салық төледі

-Салық- «қанмен өтейтін» әскери міндет атқарушы. майданда ең алдыңғы қатарда жүрді. Тәуелді тайпалар атқарды.

-Азық түлік салығы, аң терілерін- бағынышты тайпалар төледі.

«Тат»- құл деген сөз.» Татсыз түрік болмайды.

-Күлтегін жазулары Түрік жазуы «Бек ұлдарың құл болды, пәк қыздарың күң болды».

*6.Шаруашылығы

-Жартылай көшпелі мал шаруашылығы.

-Кедейлер жер өңдумен айналысқан-Оңтүстік, оңтүстік –шығыс аймақтар-Испиджаб, Тараз,Талхир, Алмалық-қалаларда отырықшылану мен қолөнер дами бастаған.

-Қалалардың дамуына -соғдылар әсер еткен.

-VII ғ басында түріктер отырықшылана бастады.

-Сауда-Кіші Азиядағы-Иран,Византиямен байланыс жасаған.

-Жетісу-Ұлы Жібек жолында қалалар еркін сауда жасаған.

-Сюань Цзянь жазбаларында кездеседі (жібек киім киген)

-Сауда айырбас түрінде болған.

-Жібек маталардың қалдықтары. Қытай, Византия көзелері табылған.