§ 4 Қарлұқ қағанаты 756-940жж

*Аумағы: Алтай тауларынан-Балқаш көліне дейін

Алтай тауларынан -Сырдарияның ортаңғы ағысына дейін, Жетісу жері.

*Астанасы-Суяб

*Деректер:

*Этникалық құрамы:

-Vғ тирек тайпалар құрамында болған

-қытай деректерінде Бұлақ-Алтай тауының баурайында мекендеген.

-VII «Таншу» хроникасы түрік тілдес тайпалардың тармағы-

бұлақ, жікіл, ташлық бар екендігі жазған

Түрік қағанатының құрамында болып, Орта Азияға қарай жылжыған.

- араб-парсы жазбаларында қарлұқтарды- түріктер деп жазды.

-Араб тарихшысы әл-Марвазидің, қарлұқтар құрамында тоғыз тайпа: үш жікіл, үш бескіл, бұлақ , көкеркін, тухси болған, Лазана мен фаракия

-Алтай тауынан -Балхаш көліне дейін, Қарлұқтар Түркеш қағанатына бағынышты болған.

-Құрылғанға дейін Орта Азияда өмір сүрген

-«Күлтегін» жазуында Қарлұқтарды қырып басып алған.Шығыс Түрік қағанатының құрамында болған

-Ұйғыр қағанатынан жеңіліп Жетісуға келеді.

-Түргеш қағанатының әлсіреуінен, билікті қолына алды.

2.Саяси тарихы:

-Қытай қауіпінен құтылу үшін, 766-775 жылдары Қашқарияны жаулап алып, шығыстағы шекарасын кеңейтеді.

-Әл Марвази «Тулис тауларында тұрған, тоғыз- оғыздарға құл болды.Түргештерді жеңіп, мұсылман еліне жылжыды»-деп жазды.

-VIIIғ –күшейіп, мемлекет құрды.

-840 ж -20 жыл соғысып, қарлұқтар қырғыздармен бірігіп 840 ж Ұйғыр қағанатын жеңеді.

-Білге Күл Қадырхан- Испиджаб қаласының билеушісі өзін қаған деп жарияланды.

-Самани әулеті мұсылман дінінің шекарасын кеңейту «ғазауат соғыс» жариялайды.

-Испиджабты басып алып, қала Саманилерге алым –салық төлейді.

-Тараз қаласын басып алып, мешіт салдырады,жартылай вассалдық тәуелділікте болды.Тараз қаласының билеушісі Оғылшақ ,Қашқар қаласына кетеді

- Баласағұн қаласында екінші астана-ақсүек шонжарлар тұрады.

-Саманилер дінінің ықпалы болғанымен билік қарлұқтардың қолында болды.

Білге Күл Қадырханның балалары-Базар Арслан мен Оғұлшақ саманилерге қарсы күрес жүргізеді.

Қарлұқтар мен арабтар арасындағы соғыс 200 жылға созылады.

*1-кезеңі -712-713жж Соғды , Шаш, Ферғаналықтармен бірге қарлұқтар мен арабтар соғысы 756 ж дейін созылады. Атлах шайқасында қарлұқтар арабтарды қолдадаы –Қытай билігі әлсіреді

*2-кезеңі –VIIIғ. екінші жартысы-IХғ аяғы- Қарлұқтар жеңіліске ұшырап отырады. Арабтар ислам дінін қару ретінде пайдаланды

*940 ж ішкі сыртқы талас әсерінен Қарлұқтарды- Қашқардың түрік билеушілері талқандайды, Баласағұнды басып алады.

-200 жыл билік құрған қарлұқтар өмір сүруін тоқтатады.

-Арслан ханның баласы Сатұқ-Боғра хан 942 жылы билікке келеді. -Қарлұқтар арасында ислам дінін қабылдай бастайды.

*Шаруашылығы:

-Бірінші ьағыты -жартылай көшпелі , жартылай отырықшы мал шаруашылығы.

-Екінші бағыты-отырықшы егін шаруашылығы.

-Мал шаруашылығы аймақтары-Алтай Жоңғар Алатауы,Үлкен, Кіші Қаратау бөктерлері (жайлау, күзеу, көкте)

-Қыстаулары –Балқаш,Шу,Іле ,Талас,Сырдария т.б өзендері,Хантау, Аңырақай, Малайсары, Бұғыты таулары

-Төрт түлік мал өсірген.

-Қосалқы шаруашылығы аң аулау.

-«Диуани лұғат ат- түрік» мен «Араб-қыпшақ» сөздіктерінде балық аулау құралдары кездеседі.

-Соғдылардың келуімен бірге қалалар үлкейе берген.

-Тараз қаласы-Қарлұқтардың екінші астанасы болған, қала маңында түрік-қарлұқтардың тұрақты мекен жайлары болғанын араб жазба деректері растайды.

-«Худуд әл- алам» қол жазбасында қарлұқтар жиі халық қоныстанған 25 қала болған-Құлан, Мерке, Атлах, Балық,Барсхан, Талғар қалалары.

-Әл-Идриси –«Халқы көп, бекінісі мықты әскері және қару- жарағы мол» болды.

Мал өсіру, егін салу-қала тіршілігімен байланыста болған.

*Мәдениеті:

*Материалдық мәдениет

-Киім-кешек, үй-жай, тамақ, қару-жарақ, құрал- сайман, мал өнімдері, тұрмысқа қажетті бұйымдар, еті, сусыны болған.

-Қыстауларда тұрақты үйлері- жерден қазылған, тастан, ағаштан, қамыстан баспаналары болған

-Орта Азияның отырықшы халқымен жақындасуы

-Ұлы Жібек жолының бойына орналасуының маңызы зор болған

*Рухани мәдениеті.

-Ата-баба аруағына сыйыну

-Зират басына балбал мүсіндер қойған,Түрік жазуларында «Батыр ерлерін балбал етіп қойды».

-VII-VIIIғғ құлыптас орнату, жазып қою дамыды

-Орхон, Енисей, Шу, Талас бойындағы түрік жазулары

-VIII-IХ ғғ –Түрік жазуы дами бастады-«Күлтегін», «Тоныкөк»

-Түріктердің жазуы Ү ғ.-Жетісу жерінен табылған күміс зереннің түбіндегі жазу- философиялық ой жүйелерінің, аспан дүниесін тануы, жұлдыз әлемі арқылы оң мен сол , шығысы мен батысын ажырата білген

«Иолыг- тегін» мен Тоныкөк-ауыз әдебиетінің алғашқы үлгілері.