Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
мкт.doc
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

73.Кукык бузушылык турлери. Кукык бузушылыктардын себептери, оларды болдырмау жолдары.

Кукык бузушылыктар алеуметтик кауиптилигине байланысты жане зиян келтиру дарежелерине карай кылмыстар жане терис кылыктар деп жиктеледи.

Кылмыстар когамга кауиптилиги (зияндылыгы) жагынан барынша жогары дарежеде болатындыгымен ерекшеленеди. Олар когамнын ен манызды, едауир манди мудделерине нуксан келтиреди. Мундай ен манызды, едауир манди мудделерге нуксан келтирулер мен кол сугулардан кылмыстык зандар коргайды. Жасалган кылмыстар ушин зан аса катал жазалау шараларын белгилейди,

Формалды турде кылмыстын барлык белгилери бар болса да кайсы бир кылмыстар кылмыс болып саналмайды. Олай болатын себеби кейбир жагдайларда алги кылмыстардын когамдык кауиптилиги мен зияндылыгынын манызы мардымсыз болып келеди.

Терис кукыктар - алеуметтик зияндылыгы мен когамдык кауиптилиги томен дарежеде болатындыгымен ерекшеленетин кукык бузушылыктар.

Булардын нуксан келтиретин объектилери мен зандык салдары да турли-турли болып келеди жоне де олар когам болмысынын ар турли салаларында болып жатады.

Терис кылыктардын когамдык кауиптилик дарежесин аныктауда томендегидей айырымдык белгилери ескериледи:

а) нуксан келтирилген когамдык катынастардын объект туриндеги маныздылыгынын дарежеси;

а) келтирилген зияннын молшери;

б) кукыкка карсы (кайшы) арекеттин жасалу тасили, уакыты мен орны;

г) кукык бузушынын оз басы.

Терис кылыктардын жиктелуи:

1. Муликтик жане кейбир жекелик муликтик емес катынастар аясындагы кукык нормаларын бузу азаматтык-кукыктык нормаларды бузушылыктар деп аталады;

2. Зан белгилеген когамдык тартипке, мемлекет органдарынын аткару-орындау саласындагы катынастарга нуксан келтируин акимшилик кукык бузушылыктар деп аталады;

3. Енбек катынастары аясындагы касипорындар, мекемелер, уйымдардын ишки енбек уйымдастыру тартибине нуксан келтируин тартиптик кукык бузушылыктар деп аталады;

4. Зан аркылы белгиленген расимдерди адилсоттын жузеге асыруына (куалардын сотка келмей калуы) нуксан келтируин жургизу катынастарындагы кукык бузушылыктар деп аталады.

74.Зан алдындагы жауаптылык: тусиниги, белгилери жане турлери.

Зан алдындагы жауаптылык - кукык бузушылыкка барган жагдайда оны жасаган адамнын мемлекеттик мажбурлеу шараларына тартуынын кажеттилиги.

Зан алдындагы жауаптылык белгилери:

а) кукыктык уйгарымдар туринде мемлекет белгилейди;

а) кукык нормасынын санкциясын жузеге асыру туринде коринеди;

б) мемлекеттин мажбурлеуине негизделеди;

в) кукык бузушылыктын жасалуын натижесинде гана туындайды;

г) кукык бузушылык жасаган адамга колайсыз салдар – жаза туринде колданылады;

д) миндет жуктеумен байланысты болады;

е) ис жургизу нысанында (туринде) жузеге асырылады;

ж) мемлекеттин кузырлы органдары аркылы гана колданылады.

5. Зан алдындагы жауаптылык кай салага жататындыгына байланысты мынадай турлерге болинеди.

- акимшилик – акимшилик сипаттагы терис кылык жасалган жагдайда туындайды жане шара колдану (жаза колдану) немесе айыппул салу туринде болады;

- азаматтык — зан алдындагы жауаптылык миндеттеме шарттарынын бузылу натижесинде туындайды;

- кылмыстык – зан алдындагы жауаптылык кылмыс жасалуынын натижесинде гана колданылады;

- материалдык (дуниемен байланысты) – кандай бир мемлекеттик касипорындар, мекемелер уйымдарга зиян немесе залал келтирилген жагдайда зан алдындагы жауаптылык туындайды;

- тартиптик — зан алдындагы жауаптылык аскери, енбек, оку орнындагы тартиптер бузылган жагдайда туындайды, булар шара колдану, согис жариялау, ескерту жасау турлеринде болады.

Зан алдындагы жауаптылыкты, оны аныктап жуктейтин органдарга байланысты мынадай турлерге болуге болады:

- сот аркылы аныкталып жуктелетиндери;

- мемлекеттик баскару органдары аркылы аныкталып жуктелетиндери;

- баска курылымдар аркылы жуктелетиндери.

Зандык жауапкершилик жуктеудин максатын, кызметтери (функциялары) мен кагидаттарын карастырайык.

Занды жауапкершиликтин максаты осы кукыктык амал, тасил аркылы кайсындай натижелерге кол жеткизуге болатынын корсетеди, аныктайды. Жане де осы натижелердин кандай болатынын аныктайды. Сойтип олардын манин терен угынуга мумкиндик береди. Зандык жауапкершиликтин негизги максаты субъектилердин кукыктарымен бостандыктарын камтамасыз ету жане когамдык тартипти сактау ари коргау болып табылады. Атап айтканда осы зандык жауапкершилик аспабы кукык субъектилеринин мудделерин канагаттандыру жане алеуметтик байланыстардын адилетти турде реттелинуине бола белгиленеди.

Занды жауаптылыктын кызметтерин онын алдына койылган максаттар аныктайды, ари содан туындайды.

Жазалау кызмети (функциясы) - орын алып отырган кукык бузушылыкка мемлекеттик жаза колдану туриндеги жауабы. Бул жаза туриндеги жауап кинали адамга, онын жеке басына муликтик немесе уйымдык таукымет тарткызу немесе муктаждыкка ушырату, сойтип колайсыз зардаптар шектиру аркылы сазайын беру туринде билдириледи.

Кукыкты калпына келтиру кызмети (функциясы) - кукыкка окилетти субъектинин муддесин камтамасыз етудин барысында киналиден келтирилген зиянды ондирип алуга, шыккан шыгынды, шеккен залалды откизуге, жогалган муликтин орнын толтырткызуга мумкиндик береди.

Тарбиелик кызмети (функциясын) – занга терис журис-турыстардын, кукык бузушылыктардын алдын алудын, ондайларды болдырмаудын кажеттилиги далелдерин субъектилердин саналарында калыптастыру, кунделикти болмыстагы кызметтеринде адетке айналуын камтамасыз етуге куш салу болып табылады.

Осы кызметтер зандык жауапкершилик белгилеген максаттарга жетуге колгабыс етип комектеседи.

Зандык жауапкершилик кагидаттары (принциптери) - осы институттын иргетасын курайтын ен басты негиздери, идеялары, тезистери болып табылады.

Зандык жауапкершиликтин кагидаттарын томендегидей етип болип корсетуге болады.

а) адилеттилик - мунын ози тагайындалатын жазанын болган кукык бузушылыкка молшерлестиги аркылы, терис кылык ушин кылмыстык санкциянын белгиленуин болдырмау аркылы, жауапкершиликти бекитетин немесе оны кушейте тусетин заннын кери кушин жокка шыгару аркылы, киналыга бир бузыкшылыгы ушин тек бир гана жаза туринин жуктелип (колданылуы) аркылы билдириледи.

а) зандылык — зандык жауаптылык киналы адамга катал турде зан бойынша жоне занда козделген арекеттери немесе арекетсиздиктери) ушин жуктеледи (колданылады).

б) далелдилик - истин накты жагдайын жан-жакты жане адилдикпен карап, ари тек жинакталган далелдемелер байынша шешудин кажеттилигин, адамнын кукык бузушылык жасаудагы айгактарын, кукык бузушылыгынын накты турин, соган сайкес келетин кукык нормасын аныктау бойынша билдириледи.

в) жазадан кутылмайтындык - кукык бузушылык ушин зан алдындагы жауаптылыктын болмай коймайтындыгы; кукык бузушылыктын ашылуынын утымдылыгы, сапалылыгы жане толыктыгы, киналы адамдарга мемлекет тарапынан жазалау туриндеги жауаптылыктын миндетти жане утымды турде жуктелетиндигинин созсиз болатындыгы.

г) максатка лайыктылык - жазанын зандык жауаптылык максаттарына сайкестиги, санкцияларды даярлау; жасалган арекеттердин (арекетсиздиктердин) турли жагдайларын есепке алуда оны жумсартатын да, ауырлататын да жактарын ескеру