83.Мемлекет, саясат, кукык жане экономика. Олардын озара байланыстары мен арекеттесулери.

Экономика дегенимиз когамдык катынастардын жиынтыгы, накты когамнын ондирис тасили.

Саясат дегенимиз когамды баскару онери. Мунын ози билик жайында, таптар мен партиялар, улттар мен мемлекет араларында болатын катынастарды (бир жагынан) жане халыкпен болатын катынастарды (екинши жагынан) сипаттайды.

Кукык дегенимиз мемлекеттин ози белгилеген, ари камтамасыз ететин жане де когамдык катынастарды реттеуге багытталган, когамдык, таптык ерик-ыктиярды (когамнын таптык накты мудделерин) билдиретин жалпыга бирдей миндетти, формалды турде аныкталган кукык нормаларынын жуйеси.

Мемлекет дегенимиз букара копшиликтин саяси билиги немесе биликтин саяси уйымы. Осы уйым аркылы когамнын омир болмысы уйымдастырылады, когамды баскару (ягни саясат) жузеге асырылады, жалпыга бирдей миндетти кукыктык нормалар шыгарылады. Мемлекет озинин билигин тасилдер мен амалдар аркылы жургизеди.

Нарык (рынок) дегенимиз сатушылар мен сатып алушылар араларындагы экономикалык катынастар. Онын негизги элементтери сураныс (сураным) усыныс (усыным) жане бага болып табылады. Нарык жане нарыктык катынастар жагдайында кукык пен мемлекет экономикага оз ыкпалын бир магыналы емес турде тигизеди. Бир жагынан алганда экономиканын даму заны объективтик зандылык ретинде болады. Кукык пен мемлекет оларга жанамалай ыкпал етеди. Баска жагынан алганда осы зандылыктарды мемлекет кукык нормалары туринде баянды етеди. Осынын ози аркылы экономикага шешуши ыкпал тигизеди. Экономиканын басым багыттары мемлекетти тикелей колдайды, ал мемлекет болса онын басым багыттарын дамытуга жагдайлар жасап ынталандырады, олардын стратегиялык багыт-багдарын айкындап береди. Мемлекеттин колдауынсыз экономика тиисти турде дами алмайды. Экономика аясын мемлекеттин бакылауы тикелей жане жанама турде жургизиледи.

Тикелей мемлекеттик бакылауга жататындар:

- каржылык бакылау;

- экологиялык бакылау;

- санитарлык бакылау;

- орт болгызбауды бакылау;

- салмак олшеми мен акша бирлигин бакылау;

- оним сапасын бакылау.

Осы жане баскалай да бакылау шаралары кукыктык жане уйымдык турде жургизиледи. Мунын ози кукык шыгармашылыгы исинде жане кукыкты жузеге асырудын барысында аткарылады.

Нарыктык экономикада сураным мен усынымды жане баганы алдын-ала ардайым жане барин де болжалдауга кукыктык ыкпал жасаудын тиимдилиги жонинде соз ету типти де артык. Мундагы коптеген процесстерди реттеу кукыктын билигинде емес.

84. Кукык жане тулга. Тулганын кукыктык мартебеси. Адам жане азамат кукыктары мен бостандыктарын камтамасыз етуде мемлекеттин аткаратын роли. "Тулга" - алеуметтик-азаматтык касиеттери когам талабына сай дарежеге жеткен адам.

Адам кукыгы - адам мудделерин канагаттандыруга багытталган, ози зан аркылы коргалатын болуы мумкин журис-турыстын (минез-кулыктын) олшем (шамасы). Мунын ози адамнын жаратылыстык табигатынан туындайтын, карапайым да ен манызды игиликтерди, тулганын осы когамда еркин де кауипсиз тиршилик ету жагдайында, оп-онай жузеге асырып пайдалануынын мумкин екендигин билдиретин амбебап категория болып табылады.

Тулга бостандыгы - азамат кукыгы, мунын ози кандай да бир кедергинин немесе бир нарседен кысылудын жок екендигин гана билдиреди.

Азаматтардын негизги кукыктары мен бостандыктарыннегиздегенде оларды адетте уш буынга боледи:

Биринши буын —жеке (азаматтык) кукык, бостандык, миндеттер. (жеке адам кукыгына кол сукпаушылык, хат-хабар купиялыгы, оз еркимен конил билдиру бостандыгы, зандарды сактау миндети).

Екинши буын - экономикалык, алеуметтик жане мадени (мысалы, буларга енбек ету, енбекти еркин тандау, демалыс, тыныгу кукыктары, ана мен баланы коргау, билим беру, денсаулык сактау, алеуметтик камсыздандыру, когамдагы мадени болмыска катысу жане т.б. кукыктар жатады).

Ушинши буын - саяси. Мысалы: сайлау кукыгы, жиналыс еркиндиги, отанды коргау миндети.

Кукык пен тулганын сан-алуан байланыстары ен толык турде кукыктык мартебе угымы аркылы гана сипатталуы мумкин. Кукыктык мартебе тулга кукыктарынын, бостандыктарынын, миндеттери мен мудделеринин мемлекет таныган жане оган мемлекеттин кепилдиктери берилген жиынтыгы болып табылады. Тулганын кукыктык мартебесинин киндигин, ягни тугырлык негизин Конституция жане баскалай да манызды зан актилери мен Адам жане азамат кукыктары Декларациясында жарияланган кукыктар, бостандыктар мен миндеттер курайды.

Адамнын кукыктары мен бостандыктары табиги жане оган тумысынан берилген. Ажырамайтын, ен жогары кундылык деп танылады. Адамнын кукыктарын сактау жане коргау - мемлекеттин миндети.

Кепилдиктер дегенимиз адамнын занды мудделерин канагаттандыруды камтамасыз ететин жагдайлар (шарттар) жуйеси. Булардын негизги кызмети мемлекеттин жоне баска да субъектилердин тулга кукыгын жузеге асыру аясындагы миндеттерин орындату болып табылады. Кепилдиктердин объектисине адам кукыктарын сактау мен коргауга байланысты болып келетин когамдык катынастар, азаматтардын муликтик жане муликтик емес мудделерин канагаттандырулар жатады.

Адам жане азамат кукыктары мен бостандыктарын камтамасыз етуде мемлекеттин аткаратын роли ерекше. Тауелсиз Казакстан мемлекетинин басты миндеттеринин бири азаматтардын кукыктары мен бостандыктарын барынша коргау болып табылады. Конституциянын 1-бабында: “Ен кымбат казына - адам жане онын омири, кукыктары мен бостандыктары”,- деп корсетилген. Республиканын кез келген азаматынын насилине, ултына, лауазымдык жане муликтик жагдайына, тургылыкты жерине, динге деген козкарасына, билимине т.б. белгилерине карамастан кукыктары мен бостандыктарына кепилдик бериледи. Адам кукыктары мен бостандыктары мемлекет аркылы коргалады.

85. Мемлекет, кукык жане адамзаттын алемдик проблемалары (экология, халык санынын осуи, халыкаралык кауипсиздик жане халыкаралык терроризммен курес жане т.б.). XXI гасырга аяк баскан осы замангы алемнин ерекшелиги онын букил жалпылык гылыми-техникалык тонкерис пен гылыми-техникалык прогрестин аясында болып отырганы.

Сондыктан да казирги танда кашама турли маселелер мен проблемалар алемдик сипат алуда, олар ари кун санап туындау устинде туындауда.

Галамдык саналган проблемалар букил жер шарынын халкын камтып отыр. Сойтип олар букил жалпылык, ягни аркимге жане орбир мемлекетке катысты жагдайга жетти. Сондыктан да жекелей алынган бир мемлекеттин кушимен олардын шешилуи мумкин емес.Галамдык проблемаларга мыналар жатады:

- халыкаралык ынтымактастык жане бейбитшиликти ныгайту;

- адам кукыктары мен бостандыктарын камтамасыз ету;

- улттык жане халыкаралык кауипсиздик;

- экология;

- гылыми-техникалык тонкерис (революция) жане олардын натижелерин мешеуликти женуге пайдалану;

- ланкестик (терроризм) пен есиртки бизнеси, кылмыстар мен баска да когамга карсы кубылыстарга куресте халыкаралык ынтымактастыкты кушейту;

- адамдар аурулары, аштык-жаланаштык, кайыршылык пен кедейшилик жане баскалай да алеуметтик болмыстагы жат кубылыстармен куресу проблемалары.

Аталган проблемалар топтамасы озара тыгыз байланысты, сондыктан олардын шешиминин табылуы да озара байланысты жоне де ол кешенди турде болуы тиис. Олардын мазмунын мынадай турде нактылауга болады:

1. Алемдик ядролык апатты болдырмау, кару-жаракты жаппай шыгаруды, атом куруын сынауды токтату;

2. Экономикалык, саяси, экологиялык, рухани жане мадени жане де баска салаларда халыкаралык ынтымактастык пен ариптестикти камтамасыз ету;

3. Дамыган жане даму кезенин бастан кеширип отырган мемлекеттер араларындагы экономикалык алшактыкты жою;

4. Энергия-шикизат, азык-тулик, ондирудеги демографиялык дагдарыстарды жою немесе азайту, экология талаптарын бузбау, сактау, гарыш кенистигин бирлесип игеру жане т.б. Баскаша айтканда адамдардын тиршилик етуине, калыпты омир суруине жане колайсыз табиги ортада тири калуына жагдайлар жасау (мунын ози адаммен онын тиршилик ету ортасына катысты озара катынастар болып табылады);

5. Денсаулык сактау жоне билим беруде, тулганын алеуметтик жане рухани дамуына гылыми-техникалык прогрестин жетистиктерин пайдалану жане т.б.;

6. Ланкестик, есиртки бизнеси, ушактарды жару, кылмыскерлердин шет елдерге кашып адил соттан бой тасалауга жасаган талпыныстары, урлыкы дуниелерди откизу немесе шекарадан тыскары аумактарда кылмыстык жолмен алынган табыстарды "жуып-шаю", ягни "тазарту", есирткилерди зансыз айналымга салу, мадени кундылыктарды "тазарту" жане кару-жарак саудасын зансыз жолмен жургизу жане тагы баскалай да кылмыстармен куресуде халыкаралык ынтымактастыктар жасауга дейин бару;

7. Адамдардын аса катерли аурулары болып табылатын СПИД, туберкулез, катерли исик, сонымен бирге аш-жаланаштык пен куресуде халыкаралык ынтымактастыкка суйену. Казакстан Республикасы ушин бугинги танда ерекше аландаушылык тудырып отырган ел ишинде СПИД пен туберкулез ауруымен ауыргандар санынын кобеюи болып отыр. Галамдык проблемалардын бирсыпырасын карастырайык: