16. Артэкуляцыйная клясыфікацыя галосных гукаў

Паводле артэкуляцыі гукі галосныя падзяляюцца на лабіязаваныя й не лабіязаваныя (лабіязаваныя о, у, і; нелабіязаваныя э,ы, а

Паводле артыкуляцыі языка: пад’ём або спосаб утварэньня й рад (або месца ўтварэньня). Спосаб утварэньня або пад’ём – гэта ступень пад’ёму языка па вертыкалі. Адрозьніваюць верхні пад’ём, калі язык займае верхняе становішча ў роце (і, ы,у). Сярэдні пад’ём (э; о); ніжні пад’ём (а). Месца ўтварэньня або рад (рухі языка па гарызанталі) .Адрозьніваюцца пярэдні рад – гэта значыць, што ў артыкуляцыі прымае ўдзел пры ўтварэньні гуку (і, э). Сярэдні рад – актыўны ўдзел прымае сярэдняя частка языка (ы, а), задні рад (у, о)

18. Фанэтычныя працэсы ў сучаснай беларускай мове

Прачытаць самастойна склад і націск (22 – 25)

Склад – мінімальная вымоўная адзінка

Ма

Мя

Прымета склада – складаўтваральны элемент – галосны гук.

Склад ня зьвязаны з сэнсам. У лінгвістыцы ёсьць 3 тэёрыі склада:

1. Артыкуляцыйная, экспэраторная – вымаўляюцца адным штуршком выдыхальнага паветра. У БМ ёсьць словы, у якіх колькасьць складоў не адпавядае колькасьці штуршкой выдыхальнага паветра. (кпіць – 2 штуршкі, ау – 1 штуршок)

2. Тэёрыя мускульнага напружаньня – склад вымаўляецца адным імпульсам мускульнага напружаньня (сонца)

3. Санорная тэёрыя – склад – гэта хваля гучнасьці або санорнасьці

галосны – 4

санорны – 3

шумны звонкі – 2

шумны глухі – 1

Будуюцца графікі гучнасьць

Мяжа паміж складамі праходзіць паміж самым гучным і наступным элементам.

У БМ пераважае тып: зычны+галосны, калі гэты склад знаходзіцца ў сярэдзіне слова (барабан)

Фанэтычны складападзел:

Абцяжарвае або ўскладняецца, калі побач знаходзіцца 2 зычных

Прынцып складападзелу:

1. Узрастаньне гучнасьці пачатковых элементаў у складзе

2. Складападзел на месцы найбольшага спаду гучнасьці: шумны+санорны

4134

Акно

134

а-кно

с+ш

14314

Санкі

Сан-кі

Шумны+шумны

34334

Норма

но-рма

j, ў –адносяцца да папярэдняга складу

Санорны+санорны

Марфемны падзел слова – прыстаўка, корань, суфікс, канчатак

Графічны падзел слова

Паводле структуры склады могуць быць : адкрытыя: ба

Склады, каторыя канчаюцца на зычны – закрытыя: лас

Паводле пачатковага элемента:

1. Прыкрытыя (склады, што пачынаюцца з зычнага. Працэс пратэзы: вуліца, гэта, вокны

2. Непрыкрыты склад – склад, што пачынаецца з галоснага эра – э –склад

У слове можа сустрэцца ётавая галосная

Яблык – jaблык

Націск

Націск бывае слоўным: 1. выдзяляецца фанэтычным спосабам адзін са складоў у слове

2.тактавы Выдзяленьне цэлага слова ў складзе сынтагмы Лес наступа’’ў і раступа’’ўся, лужком зялёным разрыва’’ўся

3. Фразавы націск – выдзяленьне цэлага такта ў складзе фразы

Лес наступа’’ў і раступа’’ўся, лужком зялёным разрыва’’ўся

4.Лягічны націск- выдзяленьне ў фразе найбольш важнага слова

Клясыфікацыя націска ў залежнасьці ад спосаба выдзяленьня націскнога склада: 1. Сілавы або дынамічны – націскны склад вымаўляецца з большай сілай голасу, у ім большая гучнасьць і ён вымаўляецца з большай напружанасьцю маўленчых ворганаў

2.Колькасны або квантатыўны – націскны склад хар-ца большай працягласьцю гучаньня й больш працяглая галосная будзе ўспрымацца як націскны гук. Для БМ хар-ны й першы й другі тып націску.

3. Музычны або танічны – націскны склад хар-ца зьменай вышыні асноўнага тону (сербская, літоўская, ўетнамская, швэдзкая…)

Кляс-цыя ў залежнасьці ад месца ў слове:

1. Можа быць фіксаваным або аднамясцовым – склад будзе знаходзіцца на адным складзе

2. Свабодны або рознамясцовы націск – націск можа займаць у слове абсалютна любое становішча

Можа быць рухомым і нерухомым: стол – на стале

Нерухомы: твор.

Калі пры формаўтварэньні застаецца на адным складзе

Аднаскладовыя слухбовыя словы прымыкаюць да самастойных часьцін мовы

Н кне – праклітыка, прымыканьне да наступнага самастойнага слова. Аднаскладовыя прыназоўнікі, злучнікі, часьціцы.

Сказа а – энклітыкі. Зьяўляюцца формаўтваральныя часьціцы: бы, жа.

Кожнае слова мае асноўны націск, які пазначаецца акутэ ‘

Значок Гравіса

Пабочны націск узьнікае ў складаных словах: вагонарамонтны

Пабочны націск маюць шматслужбовыя часьціны мовы вакол унівэрсытэта.

Ён мае 3’ рублі – пабочны націск

Інтанацыя мае наступныя кампанэнты:

1. Мэлёдыка – гэта павышэньне ці паніжэньне тону голаса

Павышэньне пазначаецца стрэлачка ўверх↑ і ўніз↓

2. Сіла, інтэнсыўнасьць голасу

3. Тэмбр або афарбоўка голасу

4. Тэмп маўленьне

5. Паўзы

Інтанацыйны малюнак цалкам праэцуецца ў фразе

Інтанацыйная канструкцыя

Прапанавала Бразгунова (рас. дасьледчыца)

Першая частка: перадцэнтравая частка

Другая – цэнтр інтанацыйнай канструкцыі

Цэнтрам называюць націскны склад у сэнсава больш важным слове

Трэцяя частка – пасьляцэнтравая

У залежнасьці ад таго як мэлёдыка сябе паводзіць вылучаюцца 7 тыпаў інтанацыйных канструкцый.

Першая інтанацыйная канструкцыя

_ _ - колькасьць складоў у перадцэнтравай частцы

ІК1_ _

↘ _ _

Такая інтанацыйная канструкцыя хар-на для апавядальных сказаў

ІК2 _ _

↘ _ _

Агульны тон у ІК2 вышэйшы, чым у ІК1

З ІК2 вымаўляюцца пытальныя сказы з пытальным словам, таксама гэта ІК хар-на для прывітаньня, загаду, патрабаваньня: Зачыні дзьверы. Госьці прыехалі. Калі госьці прыехалі?

ІК3 _ _↗ - -На цэнтры тон павышаецца, у канцы крыху паніжаецца. Гэта пытальныя сказы без пытальнага слова. Вы любіце чытаць?

Таксама ІК3 ужываецца ў апавядальных сказах і паказвае незавершанасьць выказваньня

ІК3 хар-на для бяззлучнікавых сказаў. Хочаш быць шчасьлівым, будзь ім

ІК4 – -

↘

Уперадцэнтравай частцы сярэдні

_ _

ІК5 _ _↗ ↘ - эмоцыі захапленьня, нецярпеньня, незадавальненьня

_ _

ІК6 _ _↗ пры высокай ступені якасьці

_

ІК7 - - ↗

_ _

Выражае экспрэсыўнае адмаўленьне, адценьне незадаволенасьці

Сёньня сьвеціць сонца

↘_ _ _ _ _ ІК1

Паўтарыць артыкуляцыю, склад, складападзел, націск да Практычных заняткаў

17. Зьмены гукаў у моўнай плыні

Сынамантычныя адносіны- спалучальныя ўласьцівасьці гукаў – гэта заканамернасьці іх лінейнага разьмяшчэньня

2.Парадыгматычныя адносіны – заканамернасьці чаргаваньня або зьмяненьня гукаў.

Гукі мовы падпарадкоўваюцца законам

Сынамантычны закон мае на мэце аналіз гукавой спалучальнасьці гукаў. Гэты закон рэгулюе магчымасьці суседства гукаў. (Лыжка – ж не спалучаецца з к)

Парадыгматычны закон зьвязаны з заканамерным чаргаваньнем гукаў

Націскные галосные о, э не пад націскам чаргуюцца з гукам а.

Адрозьніваюць фанэтычныя або пазыцыйныя зьмены й камбінаторныя фанэтычныя зьмены. Фанэтычныя зьмены зьвязаны з уплывам фанэтычнай пазыцыі (пазыцыя адносна месца націску) і камбінаторныя зьмены ўзьнікаюць пад уплывам суседняга гука. Зьвязаныя такія зьмены з работай маўленчага воргана.

Фанэтычныя працэсы – гэта зьмены гукаў у межах фанэтычнага слова пад узьдзеяньнем суседніх гукаў або фанэтычных пазыцый

Фанэтычныя працэсы:

1. Акамадацыя – гэта прыстасаваньне артыкуляцыі зычных і галосных гукаў. Акамадацыя можа быць прагрэсыўнай і рэгрэсыўнай уплыў папярэдняга гука на наступны

Рэгрэсыўная – уплыў наступнага гука на папярэдні

Зычны перад О, У становіцца агубленым

Мох

[м^о]

Эм-Вм-Рм

↓

Эо

Уплыў мяккіх зычных на суседнія галосныя

1. Калі мяккі зычны знаходзіцца перад галоснай – галосны набывае больш пярэднюю артыкуляцыю ў фазе экскурсыі

з’а

Эз’-Вз’-Рз’

↓

Эа

аз’ – галосны набывае больш пярэднюю артыкуляцыю ў фазе рэкурсыі

Эа –Ва-Ра

↓

Эз’

а^.з’

Галосны набывае больш пярэднюю артыкуляцыю на працягу ўсяго свайго ўтварэньня з’^.а^.з’