Мягкія зычныя ўплываюць на галосныя, але не наадварот

Асіміляцыя – гэта прыпадабненьне зычных да зычных або галосных да галосных

Віды асіміляцыі:

1. Прагрэсыўная, рэгрэсыўная

2. Кантактнай (гукі, што прыпадабняюцца знаходзяцца побач) і дэстантная (паміж гукамі, што прыпадабняюцца, знаходзяцца іншыя гукі)

3. Поўная й няпоўная – у выніку поўнай асіміляцыі ўтварыліся

НьЙ

ь – рэдукаваны галосны

Нй=н’н’ – поўная рэгрэсыўная асіміляцыя

Асіміляцыі:

Па звонкасьці й па глухасьці

Казка

зв+гл=гл+гл

гл+зв=зв +зв

Футбол [дб]

Асіміляцыя па мяккасьці

Калі сьвісьцячыя гукі знаходзяцца перад наступным мяккім за выключэньнем γ,К’,х’ сьвісьцячыя становяцца мяккімі

с’мех

Няпоўнай рэгрэсыўнай кантактнай

Прыпадабненьне шыпячых да сьвісьцячых

Ш+Сьв=Сьв+Сьв

Мыешся =мыесься – поўная рэгрэсыўная кантактная асыміляцыя

Св+Ш=Ш+Ш

Сшытак –[ ]

Прыпадабненьне выбухных да афрыкат або шчылінных гукаў

Малодшы дш. Д –выбухны, ш

дш=чш

тч=чч лётчык

Музукант

Дысыміляцыя – гэта распадабненьне гукаў па якой-небудзь прыкмеце

Corridor – калідор

Рэдукцыя – гэта скачэньне й зьмяненьне гучаньня ненаціскных складоў. Рэдукцыя бывае колькаснай і якаснай. Пры колькаснай рэдукцыі зьмяняецца час гучаньня, аднак, якасьць захоўваецца. Якасная рэдукцыя – гэта й скарачэньня гучаньня й зьмена якасьці гукаў. Для БМ хар-на толькі колькаснай рэдукцыі

Мэтатэза- гэта перастаноўка гукаў або складоў (запазычаныя словы або дзіцячае маўленьне)

Futteral – футляр

Taller – у расейскай адбыўся

Пратэза або прыстаўныя гукі – зьяўляюцца ў пачатку слова: іржаны, аржаны, білет ільготны

Г, В, γ, - узьнікае ў славянскіх словах перад І

Эпінтэза – гэта ўстаўныя зычныя або галосныя, узьнікаюць у выпадку зьбегу 2-х зычных або 2-х галосных у запазычаных словах Тадэвуш, стадыён

Дыярэза – гэта выпадзеньне асобных гукаў – калі адбываецца спрашчэньне сонца, міласэрны, абласны

Гаплялёгія – гэта выпадзеньне аднаго з аднолькавых складоў

Мінэралялёгія

Мінэралёгія

Кантракцыя або сьцяжэньне – гэта сьцяжэньне некалькіх гукаў у адзін, якое ўтвараецца пры словаўтварэньні

Палесьсе

с+ск – палескі – [ск’]

Каўказ з+ск – [ск’]

Таварыш ш+ск – [cк’]

Саветы – т-ск-[цк’]

д+ск - [цк’]

Баранавічы ч-ск -[цк’]

Пачытаць чаргаваньне гукаў

Адрозьніваюцца 2 пазыцыі гукаў у слове:

1. Пэрцэптыўная

2. Сэгныфікатыўная

Пэрцэптыўная пазыцыя. Для ўсіх зычных гукаў пэрцэптыўным будзе зьяўляцца становішча перад гукам [а]

Для галосных о, а, у – пэрцэптыўна-моцнай пазыцыяй будзе зьяўляцца перад ці пасьля цьвёрдых зычных

Для гукаў і, э п-м-й п-яй будзе зьяўляцца пазыцыя пасьля мяккіх зычных перад цьвёрдымі.

Сэгныфікатыўная пазыцыя

Сэгныфікатыўна моцная: для ўсіх галосных гукаў пазыцыя пад націскам.

Для ўсіх зычных становішча перад усімі галоснымі й санорнымі

Сёньня добрае надвор’е

[с^о’о ’а д^о обраjэ надв ^оор; э]

ПП --+- -+-+ --+ ++--+--+

СП +++- +++++-+- +-+++++-

ПЗ паўтарыць усё, прачытаць чаргаваньне, артыкуляцыю, працэсы.

Чаргаваньне – гэта зьмены гукавых адзінак у залежнасьці ад фанэтычных пазыцый або зьмены гукаў, якія адбыліся ў старажытны пэрыяд. У залежнасьці ад гэтага чаргаваньні бываюць 2-х відаў: пазыцыйныя й гістарычныя

Пазыцыйныя чаргаваньні – гэта заканамерны абмен гукаў, які адбываецца ў пэўнай фанэтычнай пазыцыі, адпавядае фанэтычным законам мовы й ня ведае выключэньняў у пэўнай моўнай сыстэме. Пазыцыйныя чаргаваньні могуць быць 2-х тыпаў: - 1.Паралельнымі Радамі. Зь перасякальнымі радамі

1. У Кожнай пазыцыі адрозьніваецца аднолькавая колькасьць гукаў (паміж цьвёрдымі зычнымі [а, о, у, э, [ы],

^.а, ^.о, ^.у, ^.э, ^.і

а^., о^., у^., э^., і^.

^.а^., ^.о^., ^.у^., ^.э^., ^.і^. (мяць, сёлета, месяц, піць)

2. Зь перасякальнымі радамі колькасьць гукаў у розных пазыцыях розная

Няма грыба, грыпа

грыба

грыпа

Гістарычнае чаргаваньне – гэта чаргаваньне гукаў, якія ня зьвязаны з фанэтычнай пазыцыяй, яны адлюстроўваюць фанэтычныя зьмены, хар-ныя для старажытнай мовы, і таму не абумоўлены асаблівасьцямі сучаснай беларускай мовы

Пазыцыйнае чаргаваньне зычных гукаў

Зычныя гукі ў БМ падпарадкоўваюцца 4-м законам:

1. Закон звонкасьці-глухасьці – глухія не спалучаюцца з наступнымі звонкімі

Гл+Зв=Зв+Зв (футбол)

Зв+Гл=гл+гл (лодка)

Звонкі ня можа быць у канцы слова, адбываецца аглушэньне

2. Закон аб цьвёрдасьці-мяккасьці. Цьвёрдыя не спалучаюцца з наступнымі мяккімі:

1. З-с – не спалучаюцца з наступнымі мяккімі (За выключэньнем γ', к',х')

2. Цьвёрды гук «н» не спалучаецца зь з', с', дз', ц'. Гук н становіцца мяккім

3. Цьвёрдыя д, т у корані слова не спалучаюцца зь мяккімі в',м', (дзьверы, цьмяны,

Застаюцца цьвёрдымі:

- губныя перад мяккімі (мне)

- заднезычныя г,к,Х перад мяккімі (кветкі, хвіліна)

- зацьвярдзелыя (ж, ш, дж, ч, р, ц)

3. Не магчыма спалучэньне сьвісьцячых з шыпячымі

С+Ш=ШШ (Сшытак, зжаваць)

Ш+С=С+С (на досцы, сьмяесься, купаесься, мыесься)

4. Выбухныя д,т не спалучаюцца з афрыкатамі і фрыкатыўнымі таго ж месца ўтварэньня

Д, т +Ж,Ш= , ч

Адшумець [чш], аджаць [ ]

Выбухныя д, т перад фрыкатыщнымі з, с

д,т+з,с=z,ц

Пазыцыйнае чаргаваньне галосных:

Моцная пазыцыя для галосных

У слабых пазыцыях галосныя а, і, у становяцца больш кароткімі

О, Э не пад націскам мяняюць сваю якасьць

о,э --> а (у фанэтыцы толькі аканьне)

Дом- дамы, голас – галасаваць, рэчка – рачны. Вёдры – вядро, вёска – вясковы, лес – лясы.!

Уплыў мяккіх зычных на галосныя

Галосныя э, і

Гэтыя галосныя маюць найбольш незалежнае становішча пасьля мяккага перад цьвёрдым (лес, зіма, кіно.

Ро,рэ, ло  Ры, лы

Гэтае чаргаваньне сумяшчае й пазыцыйнае й гістарычнае