- •1. Бірінші дәріс Тіл білімі және оның зерттеу нысаны (объектісі)
- •1.1 Тіл білімі және оның салалары
- •1.2 Тіл білімінің ғылымдар жүйесінде алатын орны
- •1.3. Тіл білімінің басқа ғылымдармен байланысы
- •1.4. Тіл білімінің теориялық және практикалық мәні
- •2. Екінші дәріс Тілдердің шығуы мен дамуы және олардың өзара әсерлері
- •2. 2. Тілдің дамуы
- •2.3. Тілдердің өзара әсерлері
- •3.1. Тілдің табиғаты
- •3.2. Тілдің қоғамдық қызметі
- •3. Үшінші дәріс Тілдің табиғаты мен қоғамдық қызметі
- •3.3Тіл және ойлау
- •4. Төртінші дәріс Тілдің таңбалық, құрылымдық және жүйелілік сипаттары
- •4. 1. Тілдің таңбалық сипаты
- •4. 2. Тілдің құрылымдық және жүйелілік сипаты
- •4.3. Синхрония және диахрония
- •5. Бісінші дәріс Морфология
- •5.1 Морфологияның жалпы мәселелері
- •5.2 Сөздің морфологиялық құрылымы
- •6. Алтыншы дәріс Грамматика. Грамматикалық тәсілдер мен формалар және олардың мағыналары
- •6.1. Грамматикалық тәсілдер
- •6.2. Грамматикалық формалар мен грамматикалық мағыналар
- •6.3. Грамматикалық категориялар
- •7. Жетінші дәріс Сөз тіркесі мен сөйлемнің құрылымы
- •7.1. Сөз тіркесінің құрылымы
- •7. 2. Сөйлемнің құрылымы
- •8. Сегізінші дәріс. Сөз таптарының шығуы мен дамуы және олардың топтастырылуы
- •9. Тоғызыншы дәріс. Дүние жүзі тілдері және олардың топтастырылуы (классификациясы)
- •II.Семит-Хамит (афразия-афро-азият) тілдері семьясы:
- •IX. Палеоазиат тілдері семьясы. Бұл үш топқа бөлінеді:
- •9.2 Тілдердің құрылымдық (типологиялық) ерекшеліктері жағынан топтастырылуы
- •10.3. Буын жазуы
- •11. Он бірінші дәріс Лексикография
- •11.2 Диалектологиялық сөздік
- •11.3 Этимологиялық сөздік
- •11.4 Фразеологиялық сөздіктер
- •11.5 Терминологиялық сөздіктер
- •Энциклопедиялық сөздіктер
- •Он екінші дәріс Қазақстан Республикасындағы Тіл саясаты
- •Жергілікті өзін - өзі басқару органдарында
- •(Визуальная) ақпаратта
- •Қатынастарда пайдалану
- •Әдебиеттер
- •Мазмүны
11.4 Фразеологиялық сөздіктер
Фразеологиялық сөздік белгілі бір тілдегі әр түрлі фразеологиялық оралымдарды қамтиды, олардың мағыналарын түсіндіреді.
«Орыс тілінің фразеологиялық сөздігі» (ред. бас. А. И. Молотков) 1967жылы жарық көрді. Бұл сөздікте орыс тіліндегі төрт мыңнан астам фразеологиялық оралымдар қамтылып, олардың мағыналары талданған және айқындайтындай әдебиеттен мысал берілген. Мақала былайша құрастырылған:
Воспрянуть (восстать) ото сна. Выйти из состояния апатии, подавленности, застоя, оживиться, пробудиться. Товарищ, верь: взайдет она, Звезда пленительного счастья; Россия вспрянет ото сна, И на обломках самовластья Напишут наши имена. Пушкин, К. Чаадаеву.
Фразеологиялық сөздік бір тілдік түсіндірме сөздік түрінде де, екі тілдік аударма сөздік түрінде де жасалады.
Фразеологиялық сөз тіркестері белгілі дәрежеде түсіндірме сөздіктерде де қамтылады. Фразеологиялық сөз тіркестерін, мақал мен мәтелдерді өте - мөте қамтыған сөздік - В. И. Даль құрастырған орыс тілінің түсіндірме сөздігі.
Орыс тілі мен қазақ тілінде және т. б. Тілдерде қанатты сөздердің жинақтары бар. «Қазақтың қанатты сөздерді» атты жинақта (авторы - Н. Төреқұлов) фразеологиялық оралымдарды бір түрі - қанатты сөздерге талдау жасалып, төмендегі түрде түсіндіріледі:
«Шықбермес Шығайбай.
Қазақ ертерек, аңыздарында Шықбермес Шығайтай аты аталады. Бұл - өз құлқынынан басқаны ойламайтын, ешкімге еш нәрсесін бермейтін, ауысып - түйіспейтін нағыз барып тұрған сараңдардың бейнесін көрсететін жинақты ат.
Ел арасында кездесетін осы сияқты сараңдарды қазақ «нағыз Шықбермес екен» деп Шығайбай атына байланыстыра айтады.»
Сонымен, әр түрлі фразеологиялық сөздіктер мен жинақтарда фразеологиялық оралымдар мен олардың түрлері талданып түсіндіріледі.
11.5 Терминологиялық сөздіктер
Терминологиялық сөздіктер ғылым мен техниканың т. б. Сан алуан салаларына қетысты терминдерді қамтып, олардың білдіретін ұғымдарын түсіндіріп беруді мақсат етеді.
Кеңес дәуірінде түркі тілдерінің барлығында да ғылым мен техниканың түрлі салаларынан көптеген терминологиялық сөздіктер жасалды.
Қазақ тілінде қоғамдық ғылымдардың, физика, математика, биология, медицина, география, геология және ауыл шаруашылығы ғылымдарының әрқайсысының терминдерін қамтыған өз алдына бөлек - бөлек бірнеше терминологиялық сөздіктер жасалды.
Терминологиялық сөздіктер бір тілдік түсіндірме сөздік түрінде де, екі тілдік аударма сөздік түрінде де жасалады. Бір тілде жасалған терминологиялық сөздіктерде терминнің білдіретін ұғымына талдау жасалып, түсінік беріледі. Осындай сөздіктің бірі - О. С. Ахманованың «Лингвистикалық терминдер сөздігі» (М., 1966) деп аталатын еңбегі.
Түркі тілдеріндегі терминологиялық сөздіктердің көпшілігі екі тілді аударма терминологиялық сөздік түрінде жасалып жүр. Оларда орыс тілінде қолданылып жүрген терминдердің аударылып отырған тілде баламасы барлары аударылып берілген де, баламасы жоқтары және интернационалдық терминдер орыс тіліндегі қалпына аударылмай берілген.