- •Ластанған атмосфералық ауаның адамның өмір сүру жағдайына және денсаулығына әсері.
- •2. Атмосфера - биосфера элементі және ауыстырылмайтын табиғи ресурс ретінде. Негізгі қасиеттері және оның экологиялық белгілері.
- •Гидросфера биосфера элементі және табиғи ресурс ретінде.
- •Судың негізгі қасиеттері. Экожүйелік және биосфералық үрдістер үшін оның маңызы.
- •Судың адамның шаруашлық іс әрекетіндегі маңызы. Гидросфераның негізгі экологиялық мөселелері.
- •Су тұтыну және су қолдану түрлері.
- •Ірі бөгендер жасаудың теріс салдары. Сулардың ластану түрлері: химиялық, биологиялық, жылулық, механикалық, радиобелсенділік.
- •Маңыздылығы жағынан бірінші орында тұрған ластаушылар. Өндірістік ауылшаруашлық, тұрмыстық және атмосфералық (жауын-шашын) ағынды сулардың сипаттамасы.
- •Су тұтыну. Гидросфера ластануының экологиялық салдары.
- •Әлемдік мүхиттардың экологиялық мәселелері.
- •Антропогендік эвтрофикациясы, себебі және салдары.
- •Қазақстанның су ресурстары. Әр-түрлі аймақтардағы сулардың таусылуы мен ластану мәселелері.
- •Арал дағдарысы: себебі және салдары. Солтүстік Каспий мен Балхаш көлінің экологиялық мәселелері.
- •Судың ластануының қауіптілік дәрежесінің бағалаудың әдістері мен критерийлері.
- •Топырақтың экологиялық қызметі.
- •Топырақ биосфера элементі және табиғи ресурс ретінде.
- •Топырақ өз алдына экожүйе ретінде және басқа эко-жүйелердің маңызды блогі.
- •Топырақтың желді және сулы эрозиясы.
- •Екінші реттік сулануы және батпақтануы.
- •Таусылуы және шөлденуі, жердің босауы.
- •Қазақстанның жердік ресурстары.
- •Қазақстанның кейбір аудандарындағы топырақ деградациясының себептері.
- •Топырақтың ластануының табиғи және антропогендік факторлары және олардың көздері.
- •Топырақтың пестицидтермен минералды тыңайтқыштар, ауыр металдар, мұнай және мұнай өнімдерінің ластануының экологиялық салдары.
- •Топырақтың биологиялық ластануы және оның эпидемиологиялық қауіптілігі.
- •Табиғи биогеохимиялық аймақ туралы және эндемиялық аурулар туралы тұсініктеме, және олардың сипаттамасы.
- •Қазақстан аймағындағы табиғи биогеохимиялық провинция және табиғи эндемия
- •Антропогенді биохимиялық провинцияны қалыптастыратын факторлар және сипаттамасы.
- •Қазақстандағы жасанды биогеохимялық провинция, көздері олардың қалыптасуы, тұрғындар денсаулығының жағдайы.
- •Таулы жыныстардың антропогенді әсерлері, олардың массивтері мен жер қойнауы.
- •Табиғи ресурстарды пайдалану кезіндегі кері зардаптары
- •Өсімдіктер мен жануарлар әлеміне антропогендік әсерлер.
- •Орман экологиялық жүйе ретінде.
- •Орманның негізгі экологиялық функциялары.
- •Орманның түрі мен масштабына адамның әсері.
- •Атмосфералық ластанудың орманға әсері. Химиялық байланыстардың жойып жіберу әсері.
- •Ормандар көбінесе токсиндердің әсерінен зақымдалады.
- •Адамның іс-әрекетінің орманға және басқа өсімдіктер қауымдастығына әсері.
- •Жануарлар әлемі биосфераның табиғат қорын қалпына келтіруші, реттеуші және тұрақтандырушы компоненті ретінде, жер шарының биологиялық көп түрлілігімен қоршаған табиғи ортаның ажырамас элементі.
- •Жануарлардың негізгі экологиялық функциясы - биотикалық зат және энергия айналымына қатысы.
- •Жануарлар әлеміне антропогендік әсерлері және олардың салдары. 12. Қазақстандағы фауна және флоралардың керінетін әр түрлілігі.
- •Дәрілік өсімдіктердің қоры. Қазақстандағы биоресурстардың экологиялық мәселелері.
Топырақтың экологиялық қызметі.
Топырақ биосфера элементі және табиғи ресурс ретінде.
Топырақ ресурстары жер бетіндегі тіршілікке қажетті ең маңызды алғы шарттардың бірі болып табылады. Алайда оның шын мәніндегі маңызы мен рөлін өз дәрежесінде бағалай алмай келеміз. Топырақ биосфераның компоненттерінің бірі ретінде адам, жануарлар мен өсімдіктер үшін биохимиялық орта болып саналады, ол энергетикалық симдылығы жоғары, топырақ биотасы мен адамдар арасындағы тікелей және жанама әсерлерді тепе – теңдікте сақтап түра алатын өздігінен тазару процестерінің механизмдерінің аса маңызды резерві болып табылады. Адамдарға азық – түлік пен жануарларға қоректі өндіру үшін қажетті жағыдай тек топырақ арқылы ғана жасалыныды. Топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі В.В.Докучаев ХХ ғ басында топырақты өзіне тән өзара байланыстары, тіршілік ету заңдылықтары мен өзін - өзі реттеуге қаблиетті табиғи – тарихи дене деп қарастырады, топырақтың планетаның тарихы мен тау жыныстармен, климатымен, өсімдіктерімен, тығыз байланысты болатындығын атап көрсеткен. Топырақ ешнәрсеге айрбастамайтын табиғи ресурс. Қазіргі таңда, ғылми әлі күнге дейін топырақтың орнын баса алатын жасанды материал таба алған жоқ. өсімдіктерді топырақсыз өсірудің кез келген әдісі топырақтың рөлін дәл өз мәнінде орындай алмайды . сондықтан адамзат қоғамы алдында тұрған және әлі де маңызды болып қала беретін аса маңыздаы проблема топырақтың топырақ түзілу процесіндегі өздігінен қалпына келу сақтап қалуға барынша жағыдай жасау.
Топырақ – барлық материалдық игіліктердің көзі. Ол азық-түлік, малға жем, ким үшін талшық, құрылыс материалдарын береді. Топырақтың ең маңызды байлық екенін айта отырып, К.Маркс, еңбек – байлықтың әкесі болса , топырақ – анасы деген. Топырақтың физикалық касиеттері су, ауа өткізгіштігі, су сақтағыштиғы, құрамы мен құрылым ерекшелігіне байланысты. Топырақтын негізгі бөлігін бастапқы Топырақ түзуші аналық жыныстан бастау алатын минералды құрамы анықтаса (85 — 99%), біршама бөлігін топырақ түзілу процесінде, негізінен осында өскен өсімдіктер қалдықтары (шіріген тамыр, түскен жапырақ, т.б.) ыдыраған кезде синтезделіп түзілетін органикалық. (қара-шірінді) заттар кұрайды (1 — 15%). Жануарлар дүниесі (негізінен омырткасыздар) тіршілігінің өрекетінен органик. заттардың ыдырауы жылдамдайды. Адамның шаруашылық әрекеті (орманды кесу, шеп егу, жер жырту, мелиорация, органик., мипералды тыңайт-кыштар қодцану) топырақ түзуші кейбір факторларға (мыс, өсімдікке) әсер етіп, топырақ түзілу процесінің бағытына тез өзгертеді[1].
Топырақ өз алдына экожүйе ретінде және басқа эко-жүйелердің маңызды блогі.
Топыраққа антропогендік әсерлер: топырақ қабатының бұзылуы және ластануы. Топырақты ластайтын факторлар физикалық,химиялық және биологиялық болады.Ластаушы заттар топыраққа әртүрлі жолдар арқылы түседі:табиғи және жасанды.Табиғи физикалық(радиациялық) фактор иондаушы сәулеленудің табиғи көздері (уран,радий,торий) арқылы сипатталады.Қоршаған ортаның нысандарының, әсіресе топырақтың радиациялық ластануының жиынтық дозасына негізінен алғанда(70пайызға дейін) табиғи көздер үлес қосады.Радий-228дің жоғары табиғи құрамы Шығыс Қаз.ң Ақсуат,Марқакөл,Күршім елді мекендердің топырағында байқалған.Топырақ құрамына:кремний,алюминий,магний,азот,темір,натрий,калий,фосфор,күкірт,молибден, мыс,йод,бор,фтор, қорғасын,алтын,күміс басқа да Менделеев кестесінің элементтері кездеседі.Топырақтағы химиялық элементтердің басым көпшілігі тотыққан түрде кездеседі.Сортаң топырақта кальций,магний,натрий,сульфаттар көп кездеседі.Қазақтанның бірқатар аудандарында микроэлементтердің табиғи құрамы фондық шоғырланудан 5-10 есе асып туседі.Металдардың табиғи жоғары шоғырлануы бойынша табиғи химиялық аймақтар ерекшеленеді.Мыс,Қаз,да 3 табиғи бор аймағының бар екендігі анықталды.Олар: 1Батыс Қаз,Атырау,Ақтөбе облысы; 2Орталық Қаз; 3Шығыс ҚазТопырақтың химиялық заттармен табиғи ластану көздеріне кейбір полиметал кен орындар жатады,ондағы топырақ құрамында металдардың(қорғасын,мыс,мырыш,кадмий)жоғары шоғыры болады.Мысалы,бұлар Өскемен,Лениногорск,Зырьяновск,Шымкент қалаларының аудандарында кездеседі.Топырақ құрамында жоғары мөлшерде кездесетін мыс кен орындары Балқаш,Жезқазған,Шемонайха қалаларының аудандарында болады.Топырақ құрамында жоғары мөлшерде темір кездесетін темір кен орындарында топырақ адсорбцияланған газдармен қаныққан жерлер Батыс Қаз,Атырау облыстарнда орн.Топырақтардағы табиғи химиялық заттардың мөлшері топырақ тузуші жыныстарға,кен орындарының туріне ғана емес,сонымен бірге топырақ типтеріне турлеріне,химиялық заттардың суда ерігіштігіне байланысты.Топырақтардағыхимиялық заттардың турлері жалпы және қозғалмалы болып ажыратылады. Топырақтағы заттардың жалпы мөлшері,металдар мен микроэлементтердің жалпы саны құрғақ топырақтың немесе тау жыныстарының гІкг немесе мгІг салмағында көрсетіледі.Қазақстан топырағының көпшілігінде ванадийдің жалпы мөлшері ТМД елдері топырақтарының орташа фондық деңгейлерінен жоғары болады.Мысалы,Еділ далаларында және таулы,орманды Алтайда ванадий мөлшері жоғары екі табиғи шет аймақ ерекшеленеді.Хромның жоғары мөлшері негізінен саздау топырақтар мен сортаңдарда байқалады,олар хромның мөлшері жоғары шет аймақтар ретінде сипатталады.(Каспий маңайының ойпаты,Ақтөбе облыс)Көкшетау,Солтустік Қаз,Ақтөбе облыстарының қара топырақты жерлерінде және Торғай облысының қызылтопырақты өңірлерінде никель өте көп.Адам топырақты мәпелеп күтумен қатар, оған орынсыз қиянат жасайды.Беткі жамылғысының куйіне табиғи факторлар секілді адамның әрекеттері әсер етеді.Жердің беткі қабатын судың,желдің,сел тасқындарының бүлдіру үрдістері табиғатта унемі болып жатады.Алайда,топырақтың куйінің жаһандық шеңберде елеулі турде бұзылуы,ауқымды шөлдердің пайда болуы ең алдымен адамның шаруашылық қызметіне байланысты орын алатыны сөзсіз.Мәселен,Сахара шөлінің пайда болуын көп ретте мал шаруашылығымен айналысқан көшпенділердің тіршілігінен байланыстырады,ал Греция мен Түркиядағы жерлердің жасыл желегінің –көп ғасырлық мал шаруашылығымен айналысудың нәтижесі болды.Кезінде ормандар мен жузіммен алқаптары тұнып тұрған жабылған Сирия қазір шөлді өңір мен жүзіммен алқаптары тұнып тұрған жабылған Сирия қазір шөлді өңір мен жалаңаш жаптасты аймаққа айналған.1933-1937 жылдардағы қатты құрғақшылықтан кейін техастың құнарлы прерияларының беткі қабатын қопарып жырту жер қыртыстары мен мал бағатын өрістерді шаң басқан құмдақ тауларға айналдырды.АҚШтың осы штаттындағы ормандардың жартысына жуығының құртылуын осы жағдаймен байлныстырады.XX ғ.жерді қарапайым тәсілмен өңдеу,жайылыстарды тиімді пайдаланбау және техниканы қолдану аридизацияга ұшыратты,яғни Африканың,Оңт.Шығ. және Оңт Азияның,ОРталық Азияның және Қаз.ң, Оңт.Американң орасан зор аумақтарындағы жерлердің құнарсыз дамуына әкеліп соқтырды.Топырақты дұрыс пайдаланбау олардың аса зор эрозияға ұшырауына себепкер болды.Тау кен қазатын орындар мен топырақтың ерекше бұзылуына және оның эрозияға ұшырауын тудырады.Шығыс, Оңт.Батыс және Солт.Қазда құрылыс тау кен қазатын орындардың салынуы ондаған мың гектар жерлердің жарамсыз боып қалуына әсер етті.Жерді жедел ирригатциялаудың(суарудың)және құрғай бастаған көлдерден немесе теңіздерден тұздың ауа арқылы ұшуының нәтижеснде қазіргі таңдағы егіншілік үшін елеулі проблемалар туындауда.Шетелдік сарапшылардың деректері бойынша суарылатын жерлердің 50% елеулі дәрежеде сортаңданған.Орт.азия мен Қаз.дағы әсіресе Арал маңындағы егіс алқаптарын суару топыраққа елеулі нұқсан келтіріп отыр.
