3. Дәріс тақырыбы: Түйсіктің жекелеген түрлерінің сипаттамасы.

Дәріс тезистері

Түйсік барлық түрлері сезім органдарында тітіркендіргіштердің әсерінен болады. Сезім органы ақпаратты қабылдау, өңдеу және сақтауға арналған дене органдары. Олар рецепторлардың нерв жаюрынан адамдардың орталық нерв жүйесінің орталық бөліктерінен тұрады.

Түйсік жектелуі тітіркендіргіш қасиетін тудыратын және бұл тітіркендіргіштер әсер ететін рецептордан шығады. Бейнелеу сипаты және түйсік рецепторларының шоғырлану орнына байланысты оларды 3 топқа бөлу қабылданған:

1. интероцептивті түйсік - ішкі органдар мен дене тканьдерінде орналасқан және ішкі органдардың күшін бейнелейтін рецепторлар. Ішкі органдардан келетін сигнал өте әлсіз. Интерорецепторлар миға организмнің ішкі ортадағы күш туралы ақпаратты береді. Олар ондағы биологиялық пайдалы және пайдасыз заттардың артықшылығы, дене температурасы, денедегі суықтардың, химиялық құрамы, қысымы, т.б.

2. проприоцептивті түйсік (заттар қасиеті мен сыртқы орта бейнелейтін құбылыстар рецепторлары дененің жоғарғы жагында орналасқан экстро) - рецепторлары сіңірлер мен бұлшықеттерде орналасқан. Олар біздің денеміздің жағдайы мен қозғалысы туралы мәлімет береді. Проприоцепторлар бұлшықеттердің босаңсуы және жиырылуы дәрежесін белгілеу тепе-теңдік күшіне бағытталған дененің салыстырмалы жағдайынан сигнал береді.

3. экстероцептивті түйсік - дененің жоғарғы жағында рецепторлары орналасқан.

Негізгі әдебиет:2, 3,5, 7

Қосымша әдебиет: 9, 12, 13

4. Дәріс тақырыбы: Түйсік заңдылықтары.

Дәріс тезистері

Бірінші — түйсіктер мен тітіркендіргіштер арасындағы сандық катынасқа байланысты психофизикалык заңдылыктар; екінші — түйсіктер мен сезім мүшелерінін қалпына тәуелді психофизиология- заңдылықтар. Сезгіштік және түйсік табалдырығы. Талдағыштар-рецепторларына әсер еткен тітіркендіргіштердін бәрі бірдей түйсік тудыра бермейді. Түйсік тудыру ушін тітіркендіргіштің белгілі бір дәрежелік мөлшері және күші болуы керек. Бұл жағдай түйсіну процесіндегі түйсік табалдырығына байланысты. Түйсіну табалдырығың шегі — абсолюттік табалдырык. Түйсіктің абсолюттік табалдырығы деп өте нәзік сезілетін түйсік туған кездегі тітіркендіргіштің азғана шамасын айтады. Түйсік табалдырыгы екіге бөлінеді, яғни: төменгі минимал-табалдырык және жоғарғы максималдык, табалдырық. Егер тітіркендіргіштер әлсіз болып, түйсіктін төменгі табалдырығына жетпесе, онда әсер еткен тітіркенгішті адам түйсіне алмайды. Мәселен, бөлменің бұрышына барып, алыстау тұрған адам кол сағаттың тықылын естімейді. Себебі, сағат тықылының күші абсолюттік табалдырықка жетпейді. Абсолюттік табалдырықтың күші адамның абсолюттік сезгіштігің сипаттайды абсолюттік табалдырык күші неғұрлым аз болса, абсолюттік сезгіштік соғұрлым жоғары, өткір болады. Басқаша айтканда, абсолюттік сезгіштіктің мөлшері түйсіктің абсолюттік табалдырығының мөлшеріне кері пропорциялы болады.

Негізгі әдебиет:2, 3,5, 7

Қосымша әдебиет: 8, 9, 12, 13

5. Дәріс тақырыбы: Қабылдау және елес.

Дәріс тезистері

Қабылдау (перцепция) сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының сезім мүшесіне әсер етуінен пайда болған тұтастай бейне. Бейне (образ) бұл әлем картинасының жалпы бейнесі. Сезім органдары арқылы ақпараттың қайтадан өңделуі нәтижесінде болған немесе жинақталған заттар мен құбылыстарының жалпы бейнесі. Қабылдаудың түйсіктен айырмашылығы, түйсікте тітіркендіргіштердің жеке қасиеттері бейнеленсе, ал қабылдау заттың тұтас бейнесін, оның қасиеттерінің жиынтығын береді. Осының негізінде қабылдау жеке түйсіктердің қатарына енбей, өзіне тән жеке ерекшілектері мен сезімдік танымдылының жаңа сапалы сатысын құрайды. Түйсік термині қарапайым стимул түрлердің нәтижесінде пайда болған алғашқы тәжирибеге жатады. Түйсікті зерттеу сезім органдардың құрылысымен және осы органдарға әсер ететін стимулдармен байланысты. Басқаша жағынан қабылдауда сенсорлық информацияны интерпретациялауға (анализ) жоғары когнитивті механизмдер қатысады.

Негізгі әдебиет:2, 3,5, 7,25,35

Қосымша әдебиет: 1,3,5,8,11