1.3 Миграция және жұмыссыздық мәселелері хақында/ақш және Европалық Одақ/

Миграция және сонымен тығыз байланысты жұмыссыздықтың белгілі бір көлемде өсуі барлық елдерде орын алуда. Бұл үрдісті әсіресе АҚШ пен біртұтас валюта аймағында көп көлемде өскенін байқамасқа болмас.Мысалы ЕО тек үш елінде — Ирландия, Дания және Нидерландыда оның деңгейі түсті және қазіргі кезде 1990 ж. деңгейден төмен, Ұлыбритания мен Грецияда он жыл бұрынғы көрсеткішке жақындады. ЭВО зонасы қалыптасуы аймағындағы жұмыссыздықтың қысқару тенденциясының алғашқы белгілері 1997 ж. аяғына қарай. яғни осы одақтың ресми дүниеге келер шағына шамалас уақытта байқалды. Жүмыссыздықтың өсуі ЕО елдеріндегі конъюнктураның (1991-1993, 1996 жж.) төмендеуінің салдарлары ма немесе ЭВО қатысуға шешім қабылдаған мемлекеттердің инфляцияға карсы. бюджегтік және финанстық саясаттарын қатандандыруының нәтижелері ме? Жүмыссыздықты темендетуге бағытталған қазіргі тенденция ЕО елдерін Маастрихт критерийлеріне адаптациялау немесе жүмыспен қамтамасыз ету саясаты шеңберіндегі ЕО арнайы шараларының алғашқы нәтижесі ме, ақырында "бар мәселе евро аумағында экономикалық конъюнктураны жақсарту ма? Барлык аталған факторлар белгілі бір дәрежеде өздерінің рөлін атқарды, каншалықты дәрежеде - ол арнайы зерттеу объектісі. Қалай десек те, евроны енгізір сәтте жүмыссыздык проблемасы біршама өткірленіп, оның шешімі ЕО әлеуметтік саласындағы барлык кызметінің N 1 міндеті деп ресми жарияланды.

Әлеуметтік жағынан 90-шы жж. ең жағымсыз факгор сөзсіз жұмыссыздық болып табылады. Ол 1995 ж. өзінің шырқау шегіне жеткен және оның ЕО бойынша орташа жылдық деңгейі экономикалық белсенді халықтың - 11,5%, ал евро аумағында — 12,2% (кестені қараңыз) құраған. 1999 ж. қарашасында ол 9,1% (евро аумағында — 1%) төмендеді[5], бірақ бұл экономикалық және саяси жағынан да ЕО үшін қабылданбайды. Барлық бағалау бойынша ол қүрылымдық сипатта, яғни негізінен — бір жағынан, қазіргі сұраным құрылымы мен ескірген өндіріс (үсыныс) құрылымы арасындағы, екінші жағьнан — жүмыспен қамтудың (кәсіптік, территориялық, салалық) осы шақтағы құрылымы мен постиндутриалды және информациялық қоғамдардың талап етуімен белгілі мамандықтар бойынша мамандандырылған адамдарға деген өткір сұраныс арасындағы диспропорцияның екі түрімен байланысты. Сондықтан жүмыссыздық дәрежесін төмендету ЕО қызметінің маңызды бағытгарының бірі болып табылады.

ЕО мүше-мемлекеттеріндегі жұмыссыздық динамикасы (1990-1998 жж.) (%) [6].

	1990	1991	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998
Австрия	4,7	5,2	5,3	6,1	5,9	5,9	6,3	6,4	6,1
Бельгия	8,8	9,4	10,4	12,1	13,1	ІЗ,1	12,8	12,7	12,8
Велико- британия	5,9	8,2	10,2	10,3	9,4	8,6	8,0	6,9	6,5
Германия	6,2	6,7	7,7	8,8	9,6	9,4	10,3	11,4	11,2

Греция	7,0	7,7	8,7	9,7	9,6	10,0	10,3	10,3	10,0
Дания	9,4	10,3	11,0	12,1	12,0	10,1	8,7	7,7	6,5
Ирландия	12,9	14,7	15,1	15,7	14,8	12,2	11,9	10,3	9,1
Испания	15,7	15,8	17,9	22,2	23,7	22,7	22,2	20,8	19,1
Италия	9,1	8,6	8,8	10,2	11,3	12,0	12,1	12,3	12,2
Люксембург	1,3	1,4	1,6	2,1	2,7	3,0	3,3	3,6	3,І
Нидерланды	6.0	5,5	5,4	6,5	7.6	7,1	6,6	5,5	4,1
Португалия	4,7	4,1	4,2	5,5	6,9	7,2	7,3	6,8	5,1
Финляндия	3,2	6,6	11,7	15.1	16.6	15,4	14,6	12,6	10,9
Франция	8,9	9,4	10,4	11.7	12.2	11.6	12,3	12,4	11,8
Швеция	1,6	3,0	5,3	8;2	7.9	7,7	8,1	8,0	6,5
ЕС-15	7,9	8,4	9.6	11,0	11.5	11,2	11.3	11,2	10,6
ЕС-11 (ЭВС)	8,6	8,7	9,6	11,3	12.2	11,9	12.3	12,4	11,7

Жұмыспен қамту саласындағы киын жағдай бірден бір әлеуметтік проблема емес. Бұл өзіндік мүдделер мен түрғындардың жеке топтары — жартылай немесе толықтай еңбекке жарамсыз адамдар, әйелдер, қарттар, жастар және этникалық азшылықтар мен иммигранттар қажеттіліктерімен байланысты проблемалар. Бұл нақты өлеуметгік сипат алған аурулармен күрес (СПИД, нашақорлық) және жалпы алғанда денсаулықты қорғау жагдайы проблемалары, яғни қоршаған ортаны қорғау, т.т. Осы проблемалардың арасындағы айырмашылықтарға қарамастан еуропалық интеграция, оның ішінде осы институттардың қызметі қатардағы азаматтар мен әлеуметтік ауызбірлік сүранымдарына қаншалықты жауап беруде деген сүрақтарға Одақ түрғындары тарапынан ЕО ин-ституттарының іс-әрекеті мен әрекетсіздігінің бағаланып, қабылдануы оларға тән ортақ мәселе болмақ.

ЕО әлеуметтік саладағы іс-қимылы Кеілісім-шартта көрсетілген әлеуметтік саясаттан әлдеқайда кең. " Әлеуметтік саясат, білім беру, кәсіби оқыту, жастар" аталатын XI тараудан басқа "Жүмыспен қамту", "Адамдардың, қызмет көрсетудің және капиталдың еркін қозғалысы", 'Түтыныушыларды қорғау", "Қоғамдық денсаулықты қорғау", "Экономикалық және әлеуметгік ынтымақ", "Қоршаған орта" және т.б. тарауларында әлеуметтіх проблемалардың мазмұны немесе оның белгілі бір бөлігін қүрайтыны анықталған.

Әлеумеггік саладағы ЕО қызметінің негізгі бағыттарының сипатгамасын жалғастырар болсақ, жоғарьща айтылған Келісім-шарттың баптарына сай Еуропалық комиссия үш бағдарламалық күжат дайындады: Жасыл кітап - еуропалық әлеуметтік саясатқа арналған "Одақ үшін альтернативалар" (қараша 1993), Ақ кітап - "Еуропалық әлеуметтік саясат: Одақ үшін жол" (шілде 1994) және "Әлеуметтік іс-қимылдардың орта мерзімдік бағдарламасы 1995-1997" (сәуір 1995). Бүл тізімге экономикалық және өлеуметтік саясатгың өзара байланыстылығына - ең алдьшен бәсекелестік қабілетгі арттыру мен экономикалық өсу арасьшдағы және жүмыспен қамтудың жоғарғы деңгейін қамтамасыз ету, әлеуметтік қорғау кепіддіктердің оптималдық балансын анықтауға деген ЕО-ның принципиалды көзқарасы өсім, бөсекелестікке төтеп беру және жүмыспен қамтылу туралы Ақ кітап та (желтоқсан 1993) енгізілуі керек[7].

Құжаттарда ЕО жоғарғы приоритеті ретінде жүмыспен қамтылуға орталық орын берілген. ЕО 1993-1997 жж. жарық корген - әлеуметтік саясат туралы Жасыл және Ақ кітаптарында, Әсім, бәсекелестікке төтеп беру және жүмыспен қамтылу туралы Ақ кітап та (желтоқсан 1993), жүмыспен камту туралы Баяндамаларда, жұмыспен қамту жөніндегі ЕО Люксембург саммитінің Қорытындыларында, "2000 жылға арналған Күн тәртібінде" және т.б. барлық маңызды қүжаттарында №1 приоритет жұмыспен қамтудың үзақ мерзімдік саясаты аталады. Бұл бағыт өзара байланысты мақсатқа жетуге бағытталған біріншіден, әлемдік экономикадағы ЕО позициясын күшейте отырып әлемдегі ірі біртүтас рынокгың пайдасын толық жүзеге асыру үшін адам ресурстарын тиімді пайдалану, екіншіден, Еуропаның одан әрі бірігу жоспарын түрғындардың саяси қолдауының деңгейін көтеру. Сонымен қатар жүмыспен қамту және мүше-мемлкеттердің еңбек ресурстарын ретгеу саясатындағы басым бағыттарды үйлестіру бойынша қүралы және 2010 жылға қарай ЕО шеңберінде толықтай жүмыспен қамтамасыз етуді мақсат етіп қойған жүмыспен қамтудъщ Лиссабондық стратегиясы болып табылады.

Айта кететін жайт, Швеция үкіметінің Нидерландыдан айырмашылығы төмен мөлшердегі жалақы көлемімен және өнімділігі де төмен жүмыс орындарының қүрылуын қолдамақцы. Швецияның жүргізіп отырған саясаты үнемі толықканды жүмыспен қамтуға, еңбекгің жалақысын төлеу саласында теқдікті басты назарда үстауға және еңбек ресурстарының мобильділігін қолдауға бағытталған. Австралия, Бельгия, Германия, Дания, Испания, Италия, Канада, Финляндия және Францияға қарағанда Швецияда жүмыссыздық салыстырмалы түрде алғанда әлдеқайда төмен. Дегенмен де бүл елде қүрыльшдық жүмыссыздық проблемасы жоқ дей алмайсың, бірақ мамандануды жетілдіру және кәсіби дайындық белтілі бір дәрежеде тендікке жетуге және үзақ мерзімді жүмыссыздыққа кедергі жасауға ықпалдастық етеді [8].

Жұмыспен қамту проблемасына жаңа қадам әлеуметтік саясат туралы Ақ кітапта әлдеқайда нақты көрсетілген: "жаңа жүмыс орындарын ашуды ьшталандыру жоғарғы приоритет болудың орнына Еуропа көп уақыт бойына жүмыссыздыкты реттеуге негізгі күшін шоғырлаңдырумен болды", Мүндай міндеттерді шешу экономикалық жоне өлеуметтік саясаттың бірқатар бағыттарын келістіруді талап етеді. Бір жағынан жаңа жүмыс орындарын қүратьш өндірістік инвестицияларлы және экономикапық өсуді ынт-аландыру, ал екіыші жағынан — "адамдык кагоггалға" салымды көбейту, яғни жаңа сападағы жүмыс күшін дайындау. Бүл қадам 1993 ж. желтоқсанда Брюссельде өткен Еуропалық кеңестің сессиясында бекітілген жүмыспен қамту стратегиясында көрініс тапқан. Онда негізгі жеті бағыт атап көрсетілген: білім беру жүйесін және кәсіби дайындауды жетілдіру; кәсіпорын деңгейінде және жалпы енбек нарыгында олдеқайда икемді саясат жүргізу; жеке кәсіпорындар денгейінде жүмыстың үйымдастырылуын қайтақүру; жүмыс күшіне жүмсалатын жанама шығывдарын азайтуға бағытталған максатты курс; жүмыссыздык проблемасьш шешу үшін күрылған мемлекеттік қорларды әлдеқайда тиімді етіп пайдалану; жастардың кәсіби дайындығын арттыру максатыкдағы арнайы бағдарламалардьщ іске асырьоуы; жаңа талаІГгарды ескере отырып жүмыспен камтылудың өсуіне ықпал ету.

Адам ресурстарының дамуы жүмыспен камту стратегиясының орталық компоненті ретінде қарастырылғандықтан білім беру жүйесін және кәсіби дайындауды жетіддіру мі-ндеті бірінші орынға қойылуы тегін емес. Бүл жүйелерді экономикалық өсу, бәсекелестік қабілетін жетілдіру мен жаңа жүмыс орындарын қүрудың ортақ мақсаттарына бейімдемей және бүған капитал салмай мамандануы әлемдік деңгейге сәйкес келетін ЕО елдері экономикасын жүмысшылармен қамтамасыз етуге болмайды. Жүмыспен қамту саясатының аталған басқа бағыттарына келсек, олар макро- және микроэкономикалық деңгейдегі іс-қимылдарды қарастырады. Кәсіпорын деңгейіндегі белгілі бір өзгерістер ЕО институттары мен үкіметтерінің еңбек және капитал өкілдерімен белсенді өзара қимылдарынсыз мүмкін емес. Әлеуметтік серіісгестікті бел-сендіру - жүмыспен қамтудың жаңа стратегиясының қүрамдас бөлігі.

Жүмыспен камту стратегиясының қайта бейімделуі жаңа жүмыс орындарын күру мен адам ресурстарына салым салу тағы да бір стратегиялық міндетті шешумен тығыз байланысты - ЕО-да жүмыс күшінің біртүтас нарығын қүру. Әлеумеггік саясат туралы Ақ кітапта көрсетілгендей "жүмыс күшінің шынайы еуропалық нарығы әлі күнге дейін қүрылған жоқ".

Бүл "өндіріс факторынъщ" өзіндік ерекшелігінің салдарынан жүмыс күшінің мо бильділігі капитал мобилділігае орын беретіндікген бүл міндетті шепгу оңай емес. Мекен-жәй, кәсіби дипломдарының мойындалуы, зейнеткерлік және мүше-мемлекет азаматтарының басқа мүше-мемлекетте жүмыс істейтін азаматтарға салық салу тәртібі жәке т.б. қүқықтарының реттелуі сияқты жүмыс күшінің мобильділігш арттыруға ықпал ететін шараларды ЕО өлеуметтік бағдарламасы қарастырады. Сонымеи қатар, егер, мигранттар зандық негізде ЕО елдеріне еніп, сол елде түрып, еңбек етсе, үшінші елдерден келетін еңбекші-миграттардың қүқығына қатысты бірқатар шараларды жетілдіру де қарастырылған. Бүл тақырыптың маңыздылығына мына бір фактіні келтірейік: 90-шы жж. ортасында үшінші елдерден келген мигранттардың саны Еуро- одақтың барлық тұрғындарының шамамен жүмысшы кушінщ 5%, олардың отбасы мушелерін қоса есептегенде 3,5% қүраған [9 ].

Жоғарыда аталған қүжаттарда жүмыспен қамту стратегиясын жүзеге асыру механизмі өте нақты анықталған. Ең алдымен бүл ЕО органдары мен үлттық биліктің арасындағы функцияларды бөлісуге катысты. Ақ кітапқа сәйкес Еуропалық кеңестің жеті атап көрсеткен жүмыспен қамту саясатының бағыттары камтылған ортақ рамалық жоба Брюссельде жасалады, ал келісілген мақсаттарға кол жеткізуге көмектесетін қүраддарды тандау күқығы мүше-мемлекетгерге қалдырылалы. Кейінірек жасалған әлеуметтік іс-қимылдьщ 1995-1997 жж. арналған орта мерзімдік бағдарлашсында муше-мемлекеттер жүмыспен қамтудың ортақ стратегиясымен сәйкес әлеуметгік салада улттық саясаттың үзақ мерзімдік бағдарламасы негізіңде эрекет етеді деп нақтыланады. Бүл көзқарас білім беру және кәсіби оқыту салаларындағы саясат туралы тарауда: мүше-мемлекеттер бүл саясаттың жүзеге асырылуына толык жауапкершідікте екендігі тағы да аталып өтті.

Жүмыспен қамтудың ортақ стратегиясын жасау және жүзеге асыруды үйьшдастырушъілық турғысынан алғанда ЕО басты инсгитуггары - Еуропалық кеңес. Кеңес, Комиссия, Еуропарламент, Сот, сонымен бірге Экономикалық және әлеуметтік комитет пен Аймақтар комитеті және әлеумепік саясатпен тек функциональді байланыстағы мамандандырылған мекемелері қызметімен камтамасыз етіледі. Олардың қатарына: 1970 жылы қурылған жұмыспен камту жөніндегі Түрақты комитет; Қурылымдық қорлар, ең алдымен Еуропалық әлеумеггік кор; ЕІЖЕЗ - 1994 жылы қүрылған Еуропалық жумыспен қамту кызметі; МІ5ЕР - жүмыспен қамту саясаты жөне т.б. бойынша өзара акпараттар жүйесі. Бүл жүйені ЕО және мүше-мемлекеггер институтгарыньщ өзара іс-кимылын жүмыспен қамтудың келісілген саясатының жүзеге асуына көмекгесетін үйымдастыру механизмі сііяқты ЕО дамуының қазіргі кезіне тән деп айтуға болады. Ол ЕО кызметінің кептеген бағыттарына азды-көпті тән.

Технологиялық прогресс жаппай индустриадды еңбекті барған сайын күнсыздандырды, созылмалы жүмыссыздықты туындатты, еңбекке жарамды халықтың белгілі бір тобы өте аз төленетін жүмыстарды атқаруға мәжбур болды. Скандинав елдерінде соңғы жылдардағы бюджеттік қаржының қысқаруына байланысты уоркфэрге (жүмыссыздар үшін қоғамдық жүмыс бағдарламаларын үйымдастыру) көбірек зейін қойылуда. Жумыссызыдықтың жоғарғы керсеткіші "әлеуметтік инвестиция" түжырымдамасына қауіп тәндіретін жүмыс орны мен жеке сектордың қызмет корсетуіне тәуелділікті көбейтеді.

Алайда қүрылықтың барлық кең кеңістігі үшін және түрлі әлеуметтік топтар мен қоғамның категоияларының өмірін қамтамасыз етуліен дәстурлі байланыскан ортақ бірқатар проблемалар бар. Олардың шешімі ЕО сияқты ірі аймақтық бірлестіктің және еуропштық кеңістікгегі кіші елдердің күн тәртібінен алынған жоқ. Маңыздылардың іші-нен өзектілшн жоймаған, керісішпе жаңа жағдайларда жаңаша рең алған проблемалар: әзірге толықканды шешімін таппаған жумыспен қамту мәселесі және оның өлдеқайда курделі аспектісі — жаппай жүмыссыздық, феномен содиальног отгоржения целых категорий населения;наиболее обездоленных жастар, әйелдер, қартгар, аз табысты отбасылар топтарын тиімді қолдау мәселесі; білім беру және кәсіби дайындау жуйесін толықтыру мен дамыту; жалпы халықты олеуметтік қүқықтар мен қорғауды кепілдендіру. Еуробарометрдің мәліметі бойынша еуропалықтардың 92% жұмыссыздықпен күреске баса ке»іл қояды, 89% сонымен бірге кедейлік пен әлеуметтік (отторжения) оқшауланудың алдын алуды ерекще кушті талап етеді деп санайды[10].

Қоғамның осындай "ауруымен" куреске тек мемлекет пен әлеуметтік қурылымдар ғана емес, сонымен бірге кәсіподақтар, үкіметтік емес үйымдар (УЕҮ), шіркеу қосылады. 1999 ж. акпанда Еуропарламештщ эгидасымен кең кездесу үйымдастырылады (қатысушылары 600- ден асатьш). Онда толық жүмыспен қамтуға жол тек экономикалық стратегиядан ғана емес, жағдайды әлдеқайда кеңірек пайымдаудан жөне сонымен бірге әлеуметтік, экономикалық және конституциялық сәттерді ескеру қажеттілігі баяндалатын "Толык жүмыспен қамтудың еуропалық шақыруы" аталатын мәлімдеме қабылданады.

Үжымдық келіссөздер, әлеуметгік серікгестердің мәжілісі, "жүмыспен қамту үшін сенім пактісіне" қол қойылуы және т.б. шаралар арқылы жалпы еуропалық масштабта күштерді бірікгіру ЕО басшылығына жүмыспен қамту саласында ортақ стратегия жасауға және оны жүзеге асыруды бастауға көмекгесті. 1998 жылдаи бастап іс-қимылдың үлттық жоспары ортақ стратегияға сәйкес қүрылады, реттеледі және ЕО ин-ституттары тарапынан бақыланады. Оның үстіне жұмыспен қамту жағдайы және жүмыссыздық деңгейі әр түрлі болғандығына қарамастан бүндай стратегияны ЕО барлық мүше-мемлекетгері қолдады, Егер Люксембургте бүл деңгей - 2,8%, Нидерландыда - 3,6%, Данияда — 4,2%, ал Испанияда - 17,8%, Италияда 12,3%, Францияда — 11,8% қүрайды. Ортақ стратегаяны қоддану және "1999 ж. арналған жүмыспен қамту саясатының негізгі бағыттары" бағдарламасының қабылдануы өзінің жемістерін бере бастады. Еуростаттың мәліметтері бойынша түрақтылыққа және кейбір жүмыссыздықтың деңгейін төмендетуге қол жеткізіліпті: 1 999 ж. сәуірінде ЕО 1 5 бойынша - 9₅4%, 1998 ж. сәірінде - 10,1%, ал еуро зонада (ЕОИ) — 10,1%, және

Экономикалық өсу мен жүмыспен қамту мәселесін шешудегі ЕО және Еуропаның жеке мемлекеттерінің жоспарлары көбінесе азды-көпті жасалған стратегиямен бекітіледі. Алайда, іс жүзінде жүмыспен қамту мәселесін шешуде де, әлеуметтік даму саласында да болсын үлттық билік пен коммунитарлық институттардың ойындағыдай тиімді емес. Әлеумеітік саладағы қомақты жетістіктеріне және бірқатар мемлекеттердің әлеуметтік қорғау жүйесінің түрақты істеуіне қарамастан бүгінгі Еуропа бүл проблемаларды толық шеше алмауда, яғни оларды жаңа жағдайларда XXI ғасырда шешу күтіп түр.