Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақгар

І. Әдіс, оқытудың тәсілі.

2. Оқыту әдістерінің жалпы функциясы қандай.

3. Оқыту әдістерінің мазмүнын сипаттау.

4. Оқыту әдістерін мұғалімнің тиімді таңдауы.

5. Интерактивті оқыту әдістеріне нелер жатады?

Лекция 9, 10. Оқыту формалары

1.Оқыту формалары, түрлері және өткізу әдістемесі.

2.Лекцияның негізгі функциясы: ақпараттық, бағдарлау, түсіндіру, сендіру, қызықтыру.

3.Логикалық дәлелдемелердің түрлері: тура, жанама.

4.Студенттің санасында ұғымдардың қалыптасуы.

5.Лекцияның қызғылықты болуы үшін қажетті психологиялық шарттар.

6.Оқу топтарындағы практикалық, семинар және лабораториялық сабақтар.

7.Оқу дискуссиясын ұйымдастыру және басқару әдістемесі.

Оқу-тәрбие процесін ұйымдастырудың сабақ түрінде өткізілудің өзіндік тарихи жолы бар. 16-17 ғ.ғ алдыңғы қатардағы ғалымдар оқудың бұл түрін сынға алып, оқудың жаңа түріне көшуді ойластыра бастады. Осы жолда чехтың ұлы педагогы Я.А. Коменский оқудың жаңа түрін теория жүзінде көрсетіп қана қоймай, оны іс жүзінде де асырды. Бұл қалыпты оқу өнеркәсіп, сауда қатынастары өркендеп өсіп, ғылымда, техникада жаңалықтар шығып жатқан заманның тілегіне сай оқу еді.

Сабақ – оқушылардың топқа ұйымдасқан, сынып деп аталатын тұрақты құрамымен, мұғалім басшылығымен жүргізілетін оқу жұмысы. Сабақтар тұрақты сабақ кестесі бойынша алмасып отырады.

Сабақ проблемасын педагог-психолог ғалымдар Е.Я.Голант, Б.П.Есипов, М.А.Данилов,Ф.Ф.Королев, М.Н.Скаткин, В.В.Давыдов т.б, зерттеді.

Сабақтың мынадай негізгі түрлерін атауға болады:

-Кіріспе

-Жаңа білімді хабарлау сабағы

-Білімді, іскерлікті және дағдыны бекіту сабағы

-Жаттығу және практикалық сабақтар

-Лабораториялық сабақ

-Қайталау-қорыту сабағы

-Оқушылардың білімдерін, іскерліктері мен дағдыларын тексеру және бағалау сабағы.

-Аралас сабақ.

Сабақ оқыту процесінің құрамды бөлігі, сондықтан оқу жұмыс-ының ұйымдастырудың сыртқы көрнісі деп қана қарамау керек.

Қазіргі кезде мектептерде сабақтың дәстүрлі түрлері мен қатар лекция сабағы, семинар сабағы, конференция сабағы, пікірталас сабағы, панорамалық сабақ, сынақ сабақтарт.б. түрлері творчество-лықпен жұмыс істейтін мұғалімдердің ізденістерінің нәтижесінде мектеп тәжірибесінен орын алып отыр.

Алайда, жоғарыда аталған барлық сабақ түрлері жалаң таза түрінде бір ғана міндетті, атап айтқанда мәселен жаңа материалды хабарлау немесе, оқушылардың білімін, іскерліктерімен дағдыларын бекіту мақсатына арналған сабақтардың кездесуі сирек.

Соңғы жылдары дәстүрлі сабақ түрлері мен қатар оқушылардың әржақты дамуына ықпал жасайтын, өздігінен белсенді іс-әрекетке жетелейтін, білім алуға іштей қажеттілігін туғызатын сабақтардың кейбір түрлеріне тоқталамыз.

Соңғы жылдарда тәжірибелі мұғалімдер семинар сабақ түрін өз пәндеріне кеңінен енгізіп жүр. Сабақты ұйымдастырудың семинар түрі көбінесе оқылған лекция тақырыбы немесе курстың тараулары бойынша талдау үшін алдын-ала белгіленген сұрақтарды тағайындауды көздейді. Сабақтың бұл түрін оқушыға оқылатын материалға саналы түрде қарауды, өз ойын өрбітіп, дәлелдеп айтуды үйретеді. Семинар сабақтары көптеген жағдайларда мәселені қызу, тікелей талқылағанда оқушылардың ойлануы мен шешімділігін дамытатын айтыс пен пікірталасқа ұласады.

Семинарда талқылау үшін белгілі бір тақырыптың анағұрлым маңызды мәселені немесе бірнеше тақырыпты қамтитын мәселелер алынады. Дайындау барысында оқушылар жеке мәселелер бойынша хабарламалар әзірлеуі, оған қажетті алуан түрлі материалдар жинап бақылау жүргізуі, белгілі нақтылы материалдарды жинауы, қосымша әдебиет оқуы, құжаттармен танысулары мүмкін.

Семинар сабағын жеке оқушылар күні бұрын дайындалған баяндамалары мен хабарламаларын жасағанда өзгелері бұларды толықтырып, сұрақтар қойып, айтысқа қатынасатындай етіп құруға болады. Осы сияқты семинарлардың ең маңыздысы-оқушылар жасайтын негізгі баяндамалардың мазмұны мен формасы, сондай-ақ мұғалімнің бағыт берудегі рөлі, оның айтыс пен талқылауды ұйымдастыра білу қабілеті болып табылады. Мұғалім талқылауды қажетті арнаға бұра отырып, айтыс пікірталасын туғызатын проблемалық сұрақтар қоя білуі керек.

Семинар сабақ – оқушыларды творчестволық ойлауға, өз мүмкін-дігі мен бейімділігін тануға, ең негізгісі белгілі бір сұрақ төңірегін де ізденіп, өз бетінше білім алуға жетелейтін сабақ.

Лекцияның негізгі функциясы: ақпараттық, бағдарлау, түсіндіру, сендіру, қызықтыру.

Стационар жағдайында жоғары білім беруде лекция оқулық сабақтардың негізгі түрі болып табылады. Лекцияны оқу әдетте өте тәжірибелі және теориялық жағынан дайындалған ғалымға-профессорларға және доценттерге, докторларға және ғылым кандидаттарына жүктеледі.

Неге жоғарғы оқу орындарында лекцияға мұндай көңіл

бөлінеді ? Себебі үлкен жағдайында, мектепке қарағанда жоғарғы білім берудің жариялылығы, мұнда студент білімді творчествалық іздену арқылы алады, ғылыми әдебиетпен өзіндік жұмыстың стилі мен түрін таңдап алып, лекция оған тура таңдауға көмектеседі, өз бетінше оқуда көптеген жанама жол ашады. Осыдан оның қызметі келіп шығады. Бірінші және барлығына мәлім лекцияның қызметі - ақпараттық. Лекция студентке ғылымның жетістіктері жөнінде ақпарат береді. Негізгі жағдайдағы оқу тәртібін, әрбір нақты тақырыптың ғылымда шешілген немесе қазіргі шешілетін ерекшеліктерін ашуда немесе жеке мәселелерімен таныстыру. Лектор өзінің тыңдаушыларына жай ғана жан-жақты және құштарлана ақпарат береді.Мысалы, кітап немесе компьютер эмоциональды, қызығушылықпен, нақтылыққа, қатыстылық сезіммен теорияның мазмұны байытылуда керек болса оның келіп шығуынада ,егер лектор оның жасалынуында ғалым ретінде анық бір үлес қосса.Сондықтан лекцияда жарияланатын ғылыми ақпаратты жай қандайда бір берілген аудиторияға жеткізілген мағлұмат деп қарауға болмайды.Студент үшін лекция – бұл оған бейімделген ғылыми ақпараттың көзі, ғалымдарға тартылған, оған аса қызығушылықпен, оны студенттерде дәл солай түсінуі, сезуі үшін оның өзіндей, олар айтылғандардың шынайылығына көздерін жеткізіп және әдебиетпен өзіндік жұмыстарын одан ары дамытуы, лекцияда естіген өздерінің түсініктері кеңейтулері және тереңдетулері керек.

Лекциялардың екінші қызметі-бағыттаушы. Лекция ғылыми әдебиетке бағыттайды, бірақ тек қана және соншалықты кітапқа және оның авторына бағытталмайды теорияның генезисін көрсетумен идеясын: қашан және қандай ғалымдар оны жасаған және қалыптастырған, қандай өмірлік қажеттіліктермен олар себепті болды, ақырында, оларды көбірек терең меңгеру мақсатымен олар туралы қай әдеби көздерден оқуға болады. Әрине, лектордың ұсынған әдебиеттерінің тізімінде лекцияның бағыттаушы қызметіне кіреді.

Лекцияның үшінші қызметі-анықтау, түсіндіруші. Бұл бәрінен бұрын негізгі ғылыми түсінікке кіреді, өтетін тақырыптың өзегін құрайды, теориялардың мазмұны немесе гипотезалары.Квинтэссенция теориясын анықтай және түсіндіре отырып, студенттер түсініктің ғылыми мазмұнының парапар түсінігіне қол жеткізулері тиіс. Бұл тек қана терминдердің мағынасын ашу ғана емес, оларды ана тіліне аудару бірақ, ең бастысы студенттердің санасында түсінікті қалыптастыру.

Шын мәнінде, ғылыми түсінік дегеніміз-бұл субъектің санасынан тыс жан-жақты тіршілік етушілер басқа адамдар тарапынан алдын табылған білім , бірақ жалпы қорытындыланған, нақты заттан абстракцияланған және олардың жеке қарау ушін болмайтын берілген ғылыми аспекттегі қасиеті,белгілері,сызықтары.Мұндай қорытындыланған және абстракцияланған білімі,ғылыми түсінігі қалай болады,қандай да бір бақылауға алынған затқа жеткізілмеген,сондықтан оны көрнекілік ретінде көрсету қиын және мүмкін емес,жеке мысалда,кейде оны жақсы түсіну үшін оны кейбір өзара байланысқан мысалдардың сәйкестігінде ,оның жеке жақтарын немесе көріністерін көрсететін суреттеуге болады. Сондықтан лектордың алдында ерекше педагогикалық міндет-түсінікті тұжырымдау.

Анық болғандай психолгия ғылымдағы негізгі ғылыми түінік,сөздіктерде және энциклопедияларда,ал көбінесе-оқулықтарда болады.Бірақ онда олардың анықтамалары беріледі оларда әдетте барлары аталған және заттардың айрықша белгілері берілген түсінік бойынша белгіленген және де олар жақын бір тайпаға кіреді,олардың басқа түрлерінен түрлік айырмашылықтары қандай сол тайпаны құрайтындары.Мысалы:”іс-әрекеті-қызмет ету бірлігі;озбырлық әдейі орталық белсенділік, саналы мақсатқа жетуге бағытталған’’- сондай анықтама ‘’іс-әрекет’’ психологиялық түсініктей,’’қысқа психологиялық сөздікте’’ берілген. Бұл жерде көрінетін іс-әрекет ол – белсенділік, іс-әрекет қандай тайпаға жатады және олардың түрлі айырмашылықтары қандай (озбырлық, аралық, мақсатқа жетуге бағытталу).

Бірақта ешқандай анықтамалар затты жан-жақты қамтымай және сарқылған толықтықпен анықталушы заттың барлық байлығын көрсете алмайды.Бірақ кей жағдайда лекцияда сол немесе басқа заттың мәнін қысқа сығылған мінездемесі керек болғанда олар мен басқаларының арасында анық шекарасын көрсету,іштей сәйкесс заттармен әдетте дефиницияға алып келеді. Лекцияда өте үйілген түсініктің тұжырымының процедурасына қарау керек, әдеттегідей уақыт жоқ және бұл жұмысты көп жағдайда мақсатты түрдегі тәжірибелік сабақтарға,семинарларға,әңгімелесулерге және т.б жатқызады.Бірақ лекцияларды теориялық жағдайлардың табысты түсініктерінің мақсатында анықтаушы дефинициясыз өтуге болмайды,егер түсінікті толыққанды тұжырымдауға уақыт жетпесе онда тек қана анықтаушы ұстаз-лектордың ғана емес студенттердің өздерінің белсенділігін талап етеді.Дефиницияны анықтау дегеніміз- әр сөздің оған кіретін мағынасын түсіндіру.

Лекцияның түсіндіруші қызметін жүзеге асыру үшін анықтаушы орын алады және онда лектор оларға барлығына анық мысалды олар үшін жаңа жақтарын көрсетеді, тек бірінші оқып үйренетін заттың немесе онда теориялық жағдайдың барысын суреттейді.Студенттерге таныс деректермен қозғалыстар,сонымен қатар күнделікті өмірде олармен бақыланған әр түрлі психикалық құбылыстың теориясын түсінуге,оны жеке өмірлік тәжірибеде електен өткізгендей етіп алып келеді.

Лекцияның төртінші қызметі- сендіруші. Ол ең алдымен лектордың бекіткен дәлелдері арқылы жүзеге асады.Тіпті өте анық ақиқатты ашуда оның керектігін көрсетумен маңыздылығын,тіпті төтенше маңызды ең жақсы жағдайда сақталады немесе студенттер үшін абыройлы адамдардың аузынан –лектордан,берілген ғылымның маманына сенімге алынады.Бір сөзбен айтқанда сендіруші лекция – бұл дәлелдеуші лекция. Зерттеулерде көрсеткендей жақсы лекцияның барлық басқа белгілерінің арасында дәлелдемелер бірінші орында тұрады.Ал жақсы лекциялар тыңдаушылардың ойынша-қызықты, ұлағатты, теорияның ролін тәжірибеде түсіну үшін көптеген жаңалықтарды құрайды ,лектордың пайымдауы сендіреді және бұлтармай келісу сезімін тудырады.Бұл жерде дәлділік басқалардың мағынасын басып озады,ол да өте маңызды, жақсы лекциялардың белгілері қисынды, ақпараттылық, теорияның өмірмен байланысы және т.б.Басқаша айтқанда дәлелдер жеткілікті болғанда барлық басқа жасалған лекциялар оған қызмет жасайтындай,оған материал және дәлел береді,бірақ дәлелдер болмаса олар ауада ұшқандай болып қалады және сонда тыңдаушыларда үнсіз сұрақ туындайды :,,не болыпты?”,’’ неге?’’, ,,не үшін?’’

Лектордың дәлелдемелік сөзі шынайы деректермен қамтамасыз етілуі керек.Деректермен дәлелдеу оңай болып көрінгенімен(Деректер - қайсар зат, бекер айтылмаған ұғым) деген бірақ, ескеретін жайт, егер біріктерілмеген деректерді алатын болсақ,бір-біріне қатысы жоқ және бастысы дәлелдейтін тезиспен байланыста,онда бұл сенімсіз болып табылады,неге десеңіз сонша басқа деректерді теріп отыруға тура келеді,олар қандайда бір тура қарама- қайшылықты бекітуі мүмкін. Соған қарамастан лекцияның сенімділігін қамтамасыз ету үшін ғылыми ақиқаттың дәлелдерін деректер ретінде пайдалануы мүмкін және пайдалану керек.

Психология сабағын өтуде деректерді дәлелдеу өте үлкен маңызға ие болады,онда теориялық қорытындылар тәжірибелік деректердің біріктірілген негізінде іске асады.Табиғи психология жағдайын теориялық дәлелдеу үшін тәжірибеде алынған дәлелденген деректерге жүгінуге тура келеді.Қисынды дәлелдер-сондай пайымдау, бір ой процессі басқасының көмегімен тұрақталуы,егер олардың ақиқатты тыңдаушылар үшін немесе анық, немесе мәлім бұрын дәлелденгендей.Барлық қисынды дәлелдер үш бөлімнен тұрады: тезистер, дәлелдеуді керек ететін дәйектер,олардың көмегімен тезис тұрақталады және көрсетілім,демек олардың кезекті байланысының көрсетілімі,бір-бірінен сөзсіз келіп шығатын және соңында тыңдаушының ақиқатқа сенімін келтіріп шығатындай қорытындылау.Дәйектер мен дәлелдерді таңдауда лектор тыңдаушының сол ғылым шеңберіндегі лекцияның оқылуындағы білім дәрежесін есепке алу керек.Қисынды дәлелдердің әртүрлі түрі кездеседі. Тура дәлелдер-бұл пікірлердің дәйектемесі қандайда бір күмәнсіз бастаудан,содан тезистің ақиқат екені келіп шығады.Мысалы : “Мүмкіншіліктер іс барысында пайда болады, себебі, анық болғандай іс-әрекет - адам психикасының қозғаушы , дамушы күші болып табылады”.

Қосалқы дәлелдер сол кезде қолданылады, тезистің ақиқат екенін тура емес екенін дәлелдеу ыңғайлы болғанда, қарама-қарсы тезиске қарсы қолданады. Басқаша айтқанда, лектор алға қойған жағдайдың ақиқат дәлелінің орнына оның жалғандығын дәлелдеу. Бұл жерде дәлелдеу үшін формальды қисынның негізгі заңдарының төртеуінің бірін қолданады-үшіншіден алып тасталған заң… Бұл заң былай тұжырымдалады: екі қарама-қарсы бірдей уақытта айтылған және бірдей қатынастағы, біреуі міндетті түрде ақиқат. Олай болса, егер бір жағдай жасалған, ал басқа сонымен бірге ақиқат болып дәлелденеді, демек үшіншісі берілмеген.Мысалы, егер іс әрекет-“бұл айналадағы шындықпен белсенді өзара іс-қимыл, іс барысында тіршілік иесі субъект болып табылады, мақсатты бағыттағы әрекет етуші объектіге және сол себепті өз қажеттілігін қамтамасыз етуші,” онда бекітілгенмен қалай келісуге болады, іс-әрекет-бұл адам белсенділігін ерекше түрі, шығармашылық бағытта құрылған, іс-әрекеттің шынына шығуы. Егер ақиқат бірінші бекітілім болса, онда екіншісі дұрыс емес, егер екіншісі дұрыс болса, онда біріншісі жалған. Бұл тезистердің біреуін дәлелдеу үшін, қосалқы дәлелдердің тәсілдерін пайдалану керек, алып тасталған үшінші заңға негізделсе немесе іс-әрекет –бұл кез келген тіршілік иесінің белсенділігі немесе ерекше адамдық белсенділік, демек адамның нақты жетістіктері. Бірақта бірінші немесе екінші тезистің ақиқаттығын дәлелдеу мүмкіндігі тек қана формальды қисынның заңдарын сақтауға бағынышты, бірақ, бастысы, содан, екі бекітілімдегі дәлелденген тезистермен- іс-әрекетпен түсіндіріледі. Келтірілген пайымдауларда іс-әрекеттің психологиялық түсінігі жөнінде сөз болады, отандық психологияда әдістемелік принципте негізінде оқытылады және психиканың түсінігі, ал іс-әрекеттің өзі оның көзі болып және психиканың дамуының қозғаушы күші тек қана адамдыкі емес, бірақ және кез келген тіршілік иесіде психикаға ие. Егер іс-әрекет түсінікті болып шығады, онда екінші бекітілім жалған, ал біріншісі ақиқат. Ал егер тек адам психологиясы тұрғысынан айтсақ, онда ақиқат екіншісі.

Лекциялардың сенімділігі лектор өз ойын жеткілікті етіп анық тұжырымдай алмаса шындап машақаттанады, ойлау екпінін жайғастырудағы ұқыпсыздықтан, теориялық сұрақтарды мазмұндағанда, әсіресе оған атақты түр беруге тырысқанда. Кейбір психологиялық терминдердің өмірлік көзқарастарымен сәл ғана дәл келуі ғылыми ахуалдың талдануының қателігі немесе үстірттігі. Мысалы, психологиядан оқу лекциясында: Адам тұрақты түрде ұжым мүшелерінің достық қарым-қатынасын сезінеді, себебі өзіде сол ұжымға қатысты, “бір отбасыдай” деген кейіпті білдіруге мүдделі емес немесе “Ұшақ жасаушылардың шығармашылық ортасында жұмыс жасап, Иванов бірден өз әріптестерін тарапынан жылылық, тілектестік және сонымен бір уақытта ауыр жауапкершілік, оған жүктелген”.

Ғылымда түйсік түсінігінде “объективті әлем қасиеттеріне тойтарыс, олардың сезім органдарына тікелей әсер етуінің келіп шығуы” демек көру органдарына, түйсік сезіміне, иіс сезіміне т.б .Шамамен мұндай анықтама студенттің танымдық процесстегідей түйсігі естігенде боларсыздар, сондықтан берілген контекстегі бұл терминнің қолданылуы орынсыздығы олар үшін анық болады.

Ойды тұжырымдаудың басқа түрінің ұқыпсыздығы ғылымның негізгі теориялық түсінігін ашуда байқалады. Және тағы да бұл теорияның күрделі сұрақтарын оңайлату немесе ықшамдау етіп беруге ұмтылуға алып келеді. Бұл жиі тавтология түрінде көрінеді, онда ғылыми түсінік өзі арқылы анықталады. Мысал ретінде екі өзара байланысқан анықтаманы алайық, кейде тек қана кейбір лекторлардың аузынан шыққанды, бірақ және студенттердің емтихандағы жауаптарынан “Психика-жалпы түсінік, барлық психикалық құбылыстардың сәйкестігін білдіретін” және “Психологияның заты болып ең алдымен психика болып табылады, көптеген субъективті құбылысты өзіне қосып алатын” “Психикалық немесе субъективті құбылыс дегеніміз не?”-деген сұраққа, студенттер, әдеттегідей жауап беруге қиналады. Сөзбен айтсақ психика дегеніміз-бұл психикалық құбылыс, ал психикалық құбылыс-бұл психика. Студенттер бұл анықтаманы ойланбастан көшіріп алды және оқулықтан жаттап алды.

Мұндай кітаптағы тексті сынсыз оқып шығу кездейсоқтық емес, ғылымның негізгі түсініктерін анықтауда ұстаз-лектор сақ болуы керек. Егер әр кітапта бір түсініктің әр түрлі анықтамасы кездессе және олардың барлығы өзінше тура болса, бірақ студент үшін тұжырымдалуы жеткілікті түрде түсіндірілмесе, онда олардың мағынасын ашу керек. Егерде авторлардың бірінің тарапынан анықтауда тавталогия жіберілсе немесе студентке таныс емес бір түсінік басқасы арқылы анықталады, дәл сондай оларға таныс емес,онда лектор анықтауға міндетті, шын мәнінде оны қалай түсінеді. Егер кітапта анық еместік жіберілсе немесе келіспешілік, онда лектор , оған түсінік бермей бұл деректі айналып өте алмайды. Ұстаз кітаптағы қателікті көрсетсе онда тұрған ештеңе жоқ. Бұл студенттерді шығармашылық дем беруге тәрбиелейді және тексттерге сызу көзбен қарауға, кез келген кітапқа табынушылықтың жаман әдет екенінен қорғайды, барлығын догматика түрінде қабылдау, онда жазылғанның бәрін және табиғи, лектордың кітапқа жандасуы қандай екені лекцияның сенімділігі арттыра түседі, ұстаздың абыройын көтереді, білімділігін және шығармашылық адам екенін көрсетеді.

Көзі жеткен сенген қызметі оқулық лекция үшін, аса маңызды болып табылады, себебі студент ғылыми ахуалды меңгеруі мүмкін, оларды өзінің жетістігі деп біледі, сонда ғана жеке көзі жетеді, лектор оның ақиқаттығына көзін жеткізгенде, маңыздылығын, керектілігін және әдебиетпен өз бетінше жұмыс жасағанда тереңірек және ұқыптырақ оқу тілегін оятады.

Келесі лекцияның бесінші қызметін әуестік деп атауға да болатындай немесе жігерлендіруші, себебі лекция студент үшін маңызды және керекті ғылыми ақпараттар мен қатар оларды идеямен еліктіру, оларды соншалықты қызықтыру керек,берілген ғылымның сабақтарына шынайы және терең жігерленуі.Бір сөзбен айтқанда, лекция қызықты және әуестендіруші болуы керек. Бұл оның міндетті түрде көңіл көтеруші болады дегенді білдірмейді,мұнда әзіл-сықақ орын алған болсада.Ең қымбаттылығы лекция несімен әуестендіріп және қызықтыра алады?- бұл ойдың тереңдігі,ғылыми идеяларының құпияларын ашатын,тыңдаушыларға осы уақытқа дейін мәлім болмаған , бірақ, анықталғандай оларға өте керек.Сонымен қатар ұстаздар арасында ғылыми лекция қызықты және әуестендіруші болуы міңдетті емес деген пікірлер жүреді.Оның басты жетістігі- обьективті мазмұны тыңдаушыларға жеткізілген іш пыстырарлық тілмен болсада, онымен қоймай көпшілік сондай тақырыптар мен мәселелер бар деп есептейді, оларды қызықты етіп мазмұндау мүмкін емес.Бұл қолайсздық студенттің оқытушыдан білім алу процесінде лекция қызметінің дұрыс талқыланбауынан келіп шығады.Лекция ролінің мұндай әрине эмоцияны білдіру үшін, идеяға қызығушылыққа, лекциялардағы ашылған олармен әуестенушілікпен орын қалмайды. Лекция тақырыптарының қызық емесі жоқ, олардың жай ғана іш пыстырарлығы бар.Мәселе тақырыпта емес оны адамдарға мазмұндайтын демек лекторда.Қызықсыз лекциялардың ахуалдары толығымен дұрыстауға болатындай, лектордың шеберлігі тұрақты дамығанда.

Лекция қызықты болу үшін бірнеше психологиялық жағдайларға жауап беруі тиіс.Олар қандай:

Бірінші жағдайда студенттің берілген ғылым аймағында тұлғалық ойда білім алуын сезінуі.Бұл кезең лектордың берген білімінің жеке өзіне пайдалы екенін түсінгенде ғана келеді.Егер адамға керек және па йдалы болса, онда ол қызық,қызық болу себебі- бұл қажеттіліктің анықталған көрінісі.Егер студент лекцияны көп жағдайда оқу керек болған соң тыңдай бастаса,онда сол кезден бастап оның пайдалы екенін біліп мәселеге қызығушылықпен тыңдай бастайды.

Екінші психологилық жағдайы лекцияға қызығушылықтың пайда болуы- мазмұндалатын материалдың жаңашылдығын аудиторияның білуі,әдетте мұндай тыңдаушылардың санасында бар білімдермен бірден байланысып оларды толықтыра және анықтай түседі.Мұндай жаңалық жағдайларға қатысты,онда жаңа алған білім бұрыңғы анық деректердің,құбыластардың түсіндіруші қызмет атқарады. Психология сабағы лекциясында студент өте жиі бірінші білетіндері,еске сақайтындары білімді меңгеру құралы болып оның нәтижесі,түпкі нәтижесі,ол ақыл ойының көмегімен жақсы еске сақтайтыны,не түсінгені жақсы талқылағаны жатады. Оған білу қызық, білімді өз бетінше еске сақтау оқу жолымен оларды меңгеруге әкелмейді және мұндай білімді тәжірибеде қолдану мүмкін емес, тек қана қайта өндіруге болады, егер еске түссе. Оған тағыда білу қызық, орыс сөзі “меңгеру” түбір сөзден “өзімдікі”құралған. Сондықтан білімді меңгеру-бұл сондай білім, ол үшін шыныменде өзіндікі болады және ол оны өзінің жеке құралы ретінде пайдалана алады, әрі қарай танымдық немесе тәжірибелік жағдайлар үшін құрал-жабдық ретінде пайдалануы мүмкін. Бір сөзбен айтқанда лекцияда ол өзі үшін жаңа біліммен кездеседі, жалпы оған анық жағдайларды түсіндіретін, айтатын болсақ, неге оған көптеген деректерді және сандарды, атаулар және күндерді, оқиғалардың реттерін және хронологиясын, кейбірін тіпті жақсы жаттап және еске сақтап қою өте қиын болады. Оған білу қызық, емтиханға дайындалудың көптеген қиыдықтарының түсінігі болады, қаншалықты түсінуге және меңгеруге ұмтылу, соншалықты еске сақтау тіпті ақырына дейін түсінбеседе. Лекцияда алынған жаңа білім, алғашқы рольді түсіндіруші және студент немесе оқушының оқу ісінде еске алу орны және берілген лекцияға қызығушылықтың психологиялық жағдайы.

Үшінші психологиялық жағдай лекцияға қызығушылық тудыратын- бұл әрекеттендіру және жұмысты ынталандыру. Студент тыңдаушының ойлауы.Лектор оқу материалын бірден мазмұндауға кіріспейді.Еске алу туралы бастапқыда сұрақ қояды,ол мынадай сұрақтар “Неге ғылыми ақпарат көп болған сайын оқу қиындайды?”. Мұнымен ол студентті ойлау жағдайына қояды, іздеуші қойылған сұраққа өз жеке басында жауап табуды тілейтін.Егер жауап оның жадында жоқ болса онда ол сол сәтте ойлау қабілетін қосады, жауаптың қандай да бір вариантына әкелуі мүмкін, бірақ тіпті ештеңе бермеуі де мүмкін.Бұл жағдайда да, басқа жағдайда да студент жауапты ұстаздан алу керек.Сондықтан ол лекцияны ынта қойып және жасанды емес қызығушылықпен жауапты күтеді,өзінің вариантын салыстыруға немесе жаңа білімін байытуға тыңдауы керек.Лекция үстінде мұндай сұрақтарды ойлауға уақыт аз болады,онда ұстаз ойлаудың белсенділігінің берілген тәсілдерін өте жиі пайдалануы мүмкін емес және сол арқылы өзінің лекциясының қызығушылығына да қол жеткізе алмайды.Бірақта қандайда бір жаңа мәселенің мазмұнына кіріскенде принципті жағдайда болатын оған ең жақсысы толғаныс сұрағынан бастау керек.Мұндай сұрақтар әрине алдын-ала қарастырылуы керек және импровизациялауға да болады.Сонымен, лекцияның тақырыбына қызығушылық тудыру үшін біріншіден,сенімді болу керек, студент үшін ол пайдалы деп егер олар оқу бағдарламасында мейлінше барлық курстық тақырыптары қарастырылған болса.Егер бұны студенттерге дәлелдейтін болсақ, онда оларға әр лекция қызықты болады,себебі олар білім алудың тұлғалық ойын сезінеді.Екіншіден, материал сондай жаңашыл болуы керек. Теориялық жағдайдың жалпы және толығымен бұрын анықталған құбылыстар, деректердің өте терең түсінуге себеп болады. Дара жаңалық, ешқандай ескі біліммен байланыспаған, ауада асылып қалуы мүмкін, студенттердің еске сақтау қабілеттерінен сүйеніш таба алмай және сондықтан қабылданбаған және түсінбеген болып қалады.

Үшіншіден, лекциядағы сол ақпарат өте қызық, ол жай ғана еске сақтау үшін берілмейді,белсенді ойлауды шақырады, тұлғаның шығармашылық потенциялын жинақтайды және сонымен бірге имандылық өнелік қанағаттануға алып келеді.

Жоғарыда қарастырылған лекциялардың қызметінен анық, олардың әрқайсысы не үшін керек екені. Ақпараттық қызмет ғылыми мәселелерде іске жалпы бағдар беру қызметін атқарады және студенттерді әдебиеттерді өз бетінше оқуға үндейді. Бағыттаушы қызметі-бұл нақты мәселеге және оған тиесілі ғылыми әдебиетті бөлшектен бағдарлау, сонымен қатар теорияның авторларымен, психолог- ғалымдармен танысу. Анықтайтын, түсіндіретін лекцияның қызметі студент үшін күрделі ғылыми жағдайларды түсінікті және табысты етеді. Сендіруші қызметі білімді студенттің жеке сеніміне айналдырады. Ал әуестенушіге қатысты, шабыттандырушы қызметі, онда ол кез келген лекцияны қызықты және әуестенуші етеді, өйткені психологияға деген қызығушылық студентті оны одан әрі қарай оқуға шабыттандырады.

Сонымен лекцияның қай қызметін біз алсақ та оның бірде-біреуі оқудың есептерін ақырына дейін шешпейді, бірақ, оның есесіне студентті психологиялық әдебиеттерімен келешекте өз бетінше жұмыс жасауға міндеттейді. Былайша айтқанда, лекция детанатор қызметін атқарады, жұмысқа студенттің ойлаушы іс-әрекетін қосатын және оны керекті ағысқа бағыттайтын. Оны танымдық белсенділігін көзі деп атауға болады. Бір сөзбен айтқанда,лекциядан тек қана ғылыми идеялармен танысу басталады, ол оларды нағыз меңгеру әлі алда және оларға қол жеткізу тек қана ғылыми әдебиетпен және психологиялық тәжірибенің сабақтарының арқасында. Осы түсініктерден келіп шығып оқу процессіндегі лекцияның ролі мен орны, лекцияның мазмұны туралы сұраққа жауап беру мүмкін-лекцияда не туралы міндетті түрде айту керек, не туралы-жоқ.

Лекцияға барлығын салу мүмкін еместігі және барлығы жалпы анық жеткілікті. Және оны мойындап, ұстаз лекцияда барлық тақырыптағы сұрақтарды ашуға ұмтылмайды. Бірақ неге мұндай ұмтылыс керекті емес?

Істің жайы мынада, тәжірибесіз, енді бастаушы ұстаз және солай толысқан зеріттеулік тәжірибеге бой ғылыми қызметкер, бірінші рет ұстаздық етуші, бір әдістемелік қате жібереді: оларда білім көп болған сайын оны теориялық және деректік мағлұматтармен шамадан тыс жүктеу болады, лектор асығады және қобалжиды, жаңылытпай айтқандай және барлық дайындаған материялды айтып беруге үлгере алмаймын деп қорқады.Бұның бәрі, табиғи, лекцияның тиімділігін күшті төмендетеді. Сондықтан лекцияны көбірек мөлшерде ғылыми жағдайларға байытуға ұмтылады, меилі тіпті студентке өте керек болса да, жағымсыз нәтиже береді, сондықтан ол керексіз.

Айтылғандардан сол материялдан анық тиянақты етіп теріп алу міндетті, оларды лекцияда мідетті түрде айту керек, басқа барлығын ұнатпау мүмкін, студентті әдебиетпен немесе тәжірибелік сабақтардың жұмыстарына жібере отырып.

Лекция үшін материялды теріп алудың негізгі принципі мақат етуші болып табылады, таңдап алынған матриял ұстаздың лекцияда алға қойған мақсатына жауап берсе және оны жетістікке жеткізу, демек мақсатқа жеткізуі тиіс.Таңдап алынға материал нақты есептерді шығаруға қызмет етуі керек, лекцияның жалпы мақсатына қол жеткізу.

Екінші маңызды принцип лекцияда айту үшін таңдап алған міндетті мазмұны-бұл студенттердің дайындық дәрежесінің есебі.Егер студенттер психологияны бірінші рет өтіп жатқан болса,онда деректік берілгендерді қарастыру керек, олар психикалық іс-әрекеті табысты етіп түсіндіруге көмектеседі. Одан басқа, міндетті түрде алдын-ала ойлау керек, қандай ғылыми түсінікті оқу айналымына еңгізу және оларды қалай анықтау.

Соңғысы әсіресе маңызды мына себепті, дефиницияда сөз түсінігі кездеседі, олардың мағынасын өмірдегідей дәрежеде қабылдау немесе тіпті түсініксіз болуы мүмкін. Мысал үшін, ойлауға сондай анықтама беріледі “Қысқа психологиялық сөздікте”(1985) “Ойлау” –тұлғаның танымдық іс -әрекетінің процессі,желпыланған мінеземедегі және болған жайдың орталықтандырылған сәулесі.Бұл анықтаманы келтіре отырып ,анықтауды талап етеді,”жалпы қорытынды”және “арқылы” сөзі нені білдіреді және дәл соны қайта жасайды,егер талқылауда сақтық керек болса мұндай түсініктердің өмірдегі мағынасында “құру”,”елес”,”іс-әрекет” және т.б. Кейде студенттердің түсінігінде бір нәрсені “құру” ұғымы кесдеседі.Жоғарыдағы басқарушылардың нұсқауларымен бірлескен (мемлекеттің ресми құрылымы және т.б ),”елес” қате көзқарас деп талқыланады.(”өзін бір ұлы ақын деп елестетеді”) “іс-әрекет”-жұмыс сияқты.Ғылыми түсініктердің және өмірдегі мәселелердің мұндай араласуы жай түсіндіріледі: адамдар тұрмыста мұндай сөздерді кең қолданады,олардың кейбірі психологияда ғылыми түсінік ретінде пайдаланады, демек өте қатаң және нақты анықталған оймен. Қандай да бір берілгенді мүмкін болатын уақыт шекарасында алып келуге еш уақытта кедергі болмайды, студенттерге құбылыстың масштабын беруге және оларды салыстыруға, мөлшерлеуге жағдай жасайды.Мысалы аудитория сандық мінездемені барлық уақытта қызығушылықпен қабылдайды, көру немесе қозғалу реакцияларының ішкі ынтаға немесе адамның бас миының қабығындағы нейрондарды санына қатысты жылдамдық және т.б Мысалы оны 10000000000 (он миллиард ) бас миының қабығындағы нейрондар қандай қазіргі заманауи күрделі электрондық құрылымдардан салстыруға мүмкін болады.Ондай деректерді лектор алдын –ала ойлауы керек, себебі лекцияны оқып жатқан уақытта сәтті болуы мүмкін емес немесе ұқсастsғын сипаттау өте көп уақыт алады немесе берілген материалдың сипатының қысқалығынан ол көрнекі немесе түсінікті бола алмайды.

Үшінші принцип ретінде,лектордың лекция материалын таңдауда басшылыққа алған, келесі тәжірибелік сабақтарға бағытталған деп атауға болады және студенттердің әдебиетпен өз бетінше жұмыс жасауы. Мысалы, егер психикалық танымдық процестерді тәжірибелік сабақтарда жасау белгіленген болса тесттік байқау түрінде, психологиялық есептердің шешімін ұстаздың түсіндіруімен сабақтастырады,онда мұны лекцияда жан-жақты етіп айтудың қажеті жоқ.Әрбір процесстерден олардың тұлғаның іс-әрекетіндегі қызмет ету көзқарасында жалпы мінездемеден шектелуі мүмкін.Сонымен қатар, олардың әлеуметтік-тарихи табиғатына қарсы ғалымдардың еңбектерінің сәйкес келуін көрсету.Бір сөзбен айтқанда көбінесе жалпы және принципшілдігін лекция үшін таңдап алу,ал барлық жеке және нақты,бұл жалпылықты құрайты элемент болып табылатын , мүмкін өзіндік жұмыстарға және тәжірибелік сабақтарда енгізілуі мүмкін.Көбінесе жалпы және принципшілін таңдап алып лекцияда ашу үшін ұстаз меңгерілуіне жауап береді,бұл жалпылықты нақтылайтын.Сонымен лекция өзінің маңызды қызметінің бірін орындайды, студентті ғылыми әдебиетке бағыттай отырып,басқаша айтқанда тек қана лекция әрекет етуші себептерін шығарады және студенттердің өз бетінше жұмыс жасауы үшін және тәжірибелік сабақтар бүгін студенттер лекцияның әсер етуімен тақырыпқа қызығып кіріседі және кезектегі танымдық іс - әрекеттерге белсенділікпен қарайды.

Төртінші принцип материал таңдауда лекция үшін студенттер ненің есебінде, қандай әдебиетті пайдалануынан тұрады. Өзіндік жұмыс жасауда, дұрысырақ айтқанда қандай шынайы мүмкіндіктерді олар таба алады, қазіргі болып жатқан анық жетіспеушілікте ғылыми психологиялық әдебиеттердің, тіпті хрестоматия бүкіл елде тиражы 15-20 мың данада ғана басылса, психологияда зерттеулердің тиражы 1 мыңнан аздау, ал түпнұсқалық теориялық еңбектер- 5-10 мың дана шамасында.

Берілген жағдай ұстазды лекциядағы сол теориялық материалды өту үшін таңдауды мәжбүрлейді,кейбірін студенттер оқулықтардан таба алмайды.Онда оқулықтағы материалдарды лекцияда аз ғана комментарий арқылы алуға болады, студенттер теориялық және тәжірибелік негізде оқулықтың психологиялық жағдайын немесе оқу құралының қысқаша тұжырымдамасын алады. Лекцияда материалды оқығанда оқулықта қарастырылғанын немесе ескіргенін, лектордан талап етіледі.Өз бетінше шығармашылық және батыл пікір,сонымен бірге жоғары әдептілік, әсіресе сол жағдайларда керек болатынын,ескірген жағдайларды күмәнді етіп қоюда.Бұл ретте лектор ғылыми авторитетті жоққа шығарушы болып көрінуі керек емес.Барлық жаңа жағдай оқулықты мазмұнының толық мөлшерімен келіспейтін, оған ғылымды дамыту процессінде жан-жақты табиғи нәтижелерді беру міндетті. Берілген принцип бойынша материал таңдауды басшылыққа ала отырып, ұстаз істің мәні бойынша оны лекцияға және студенттердің өз бетінше жасайтын жұмыстарына бөледі, лекцияға көбірегін, күрделілеуін және қиынға түсетінін және студенттерді жалпы қолда бар әдебиетке сілтей алады.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

1. Оқу сабақтарының формалары, түрлері және өткізу әдістемесінің ерекшеліктері қандай?

2.Лекцияның негізгі функцияларына сипаттама беріңіз.

3.Студенттің санасында ұғымдардың қалыптасуына нелер әсер етеді?

4.Лекцияның қызғылықты болуы үшін қажетті психологиялық шарттарды атап беріңіз.

Әдебиеттер тізімі

Негізгі әдебиеттер:

1. Бадмаев Б.Ц. Психология : как ее изучить и усвоить.- М., 1997.- 256 с.

2. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения.- М., 1996.- 544 с.

3. Ильенков Э.В. Школа должна учить мыслить // Хрест. По педагогической психологии.- М., 1995.- 312 с.

4. Ильясов И.И. Обучение студентов деятельности учения.- М., 1989.- 211 с.

5. Леонтьев А.А. Психологические особенности лектора. - М., 1981.-80с.

Қосымша әдебиеттер:

6. Ляудис В.Я. Методика преподавания психологии.-М., 1989.- 77 с.

7. Панибратцева З.М. Методика преподавания психологии. - М.,1971.- 152 с.

8. Лекерова Г.Ж. Психология мотивации. - Шымкент, 2001

9. Немов Р.С. Психология. Пособие для учащихся 10-11 классов.-М., 1995.- 112

10. Лекерова Г.Ж. Формирование мотивации педагогической деятельности.- Монография, Шымкент, 2009.- 315 с.

Лекция 11, 12. Психологияның теориялық және қолданбалы ғылым ретінде оқытуы

1. ЖОО-да психологияны оқытудың мақсаты.

2. «Психология тарихы» және «жалпы психология» оқу пәндерінің үлгісінде теориялық психололгияны оқытудың әдістемелік ерекшеліктері.

3.«Жас ерекшелік және педагогикалық психология», «Әлеуметтік психология» оқу пәндерінің үлгісінде қолданбалы психологияны оқытудың әдістемелік ерекшеліктері.

Студенттерге кез келген ғылымды үйренудің мақсаты - өмірлік құбылыстарға, тәжірибелік тапсырмаларға ғылыми жағынан, жан-жақты құрастыруды негізге алады. Психологияны меңгеруде студенттер адам психологиясының ғылыми бағыт-бағдарына зерттеу мақсатымен жұмыс жасау керек.

Психологияны оқи отырып әрбір студент болашақ мамандығына қарамастан адамдардың әрекеттерін, мінез-құлықтарының ерекшеліктерін, қабілеттерін, темпераменттеріне анализ жасау үшін және бағалау үшін психологиялық ойлау дағдыларын қалыптастыру керек.

Білім берудің кез-келген жүйесінің негізгі мақсаты-білім алушы (оқушы) тұлғасының дамуы жөнінде айта келе, ең алдымен қазіргі замандағы педагогикалық психологияның негізгі ережелерінің бірін атап өту қажет, оған сәйкес оқыту адамның психикалық және жалпы алғанда, тұлғалық дамуының шарты ғана емес, сонымен қатар оның негізі және құралы болып табылады. Оқыту мен дамытудың ара қатынасының сипаты туралы сұрақта маңызды. Бұл сұраққа жауап педагогигалық психология үшін өте маңызды.

Отандық психологияда Л.С.Выготский тұжырымдаған және зерттеушілердің көпшілігі құптайтын көзқарасты ұстанады. Бұл көзқарасқа сәйкес, оқыту мен тәрбиелеу баланың психикалық дамуында жетекші рөл ойнайды. «Оқыту дамуда тек қана жуық арада болатын салдар ғана емес, алыс болашақта болатын салдарға ие болады, оқыту тек қана дамудың соңынан ғана, онымен қатарласа жүріп отыра алады, ол дамудың алдына түсіп, оны ары қарай итермелеп, онда жаңа қасиеттер туғызып жүре алады». Бұл ереже тек қана отандық психологияда ғана үлкен бетбұрыс емес, сонымен бірге оны АҚШ-та қабылдаған Дж. Брунердің когнитивтік психологиясы үшін үлкен бетбұрыс болды. Брунер атап өткендей, «ғылым негіздерін оқытуда, ең қарапайым деңгейдің өзінде, баланың танымдық дамуының табиғи ағымына көзсіз еріп отыруына болмайды. Оқыту осы дамытудың жетекші факторы бола алады, ол оқушыға қызықты және әлбетте жүзеге асырылатын мүмкіндіктерді пайдаланып, өз дамуын қарқынды түрде жүргізу мүмкіндігін ұсынады». Л.С.Выготскийдің тезисі бойынша, оқыту мен дамыту-біртұтас оқыту дамытуды озып өтіп, оны стимулдайды, және дәл сол уақытта оның өзі актуалды дамуға сүйенеді. Осыдан барып, оқыту «кешегі күнге емес, бүгінгі күнге бағыттануы» тиіс. Бұл ереже оқытуды ұйымдастырудың барлығына, жалпы педаго-гика үшін маңызды.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

1 ЖОО-да психологияны оқытудың мақсаты қандай?.

2. «Психология тарихы» және «жалпы психология» оқу пәндерінің үлгісінде теориялық психололгияны оқытудың әдістемелік ерекшеліктеріне сипаттама беріңіз.

3.«Жас ерекшелік және педагогикалық психология», «Әлеуметтік психология» оқу пәндерінің үлгісінде қолданбалы психологияны оқытудың әдістемелік ерекшеліктеріне сипаттама беріңіз.

Лекция 13, 14. Студенттердің өзіндік жұмыстарын басқару

1. Студенттің әдебиеттерімен өз бетінше жұмыс жасай білуі.

2. Психология бойынша ғылыми әдебиеттерді оқу және оқулықтармен жұмыс істеу.

3. Сырттай оқитындардың психологиялық әдебиеттермен жұмыс жасау ерекшеліктері.

4. Психология бойынша өздік жұмыстар және тұлғаның ішкі әлеміне ену.

Оқу іс-әрекеті туралы айтқанда, зерттеушілер дәстүрлі түрде оқушының сыныптағы жұмысын еске алады. Аз зерттелген және студенттің өзіндік жұмысы оқу іс-әрекетін психологиялық талдау тұрғысынан неғұрлым қызықты оқушының, студенттің психология –лық талдау тұрғысынан неғұрлым қызықты, өзіндік жұмысы болып табылады. Дәл осы өзіндік жұмыстан оның мотивациясы, мақсаттылығы және де өзіндік ұйымдасуы, өзіндік беті, өзін-өзі бақылауы және т.б. психологиялық сапалары байқалады. Үйрену шінің өз бетінше жұмысы оның оқу процесіндегі позициясын қайта құрудың негізі ретінде қызмет етеді.

Өзіндік жұмыс бұрыннан белгілі болғандай, мектепте, жоғары оқу орнында оқытудың маңызды және кеңінен талқыланатын проблемаларының бірі болып табылады. Мектепте және жоғары оқу орнында оқытудың қазіргі күнгі әдістемелерінде ол міндетті түрде оқытушының ұйымдастырушының рөлімен теңестіріледі.

Басқарудың өзі оның психологиялық моделі контекстінде түсінілетін және де құру мүмкіндігін Л.М.Фридман ашқанын атап өту маңызды. Ол жеке тұлғаның іс-әрекетін басқарудың субъективтілік сипаты, құрылымы жайлы, оқушының тұлғалық қатысуы мұғалімнің тұлғалық жауапкершілігі және жұмыстың ұжымдылық формасының міндеттілігі жайлы тұжырымға негізделген.

Өзіндік жұмыс оқу іс-әрекетінің ең жоғары формасы бола отырып, оның субъектісі ретінде үйренушінің даралық-психология-лық және тұлғалық ерекшеліктерімен шартталады. Ең алдымен, оларға өзін-өзі реттеу жатады.өзін-өзі реттеу түсінігін психология-лық тұрғыдан И.П.Павлов, Н.А.Бернштейн, П.К.Анохин негіздеген , яғни олардың түсінігі бойынша , адам кемеліне жеткен, өзін-өзі оқытушы, өзін-өзі жетілдіруші, өзін-өзі реттеуші жүйе. Өзін-өзі реттеудің психологиялық теориясыныңО.А.Конопкин, О.Осницкий жалпы контекстінде өзіндік жұмысты ұйымдастырумен сәйкестен-дірілетін пәндік өзін-өзі реттеудің кезеңдері анықталған болатын.

Жеке тұлға, өзін-өзі реттеуді дамыту мақсатында, ең алдымен, өздерінің мүмкіндіктері және оларды жүзеге асыра алу іскерліктері жайлы, соның ішінде мақсат құру және мақсатты тежеу мүмкіндік-тері жайлы елестетулердің тұтас жүйесі қалыптастырылуы керек. Оқушыларға тек мұғалім ұсынған мақсаттарды түсіне алу ғана емес, сондай-ақ оларды өзі қалыптастырып, жүзеге асқанша тежеу, басқалар жағынан ығыстырцуға жол бермеу және де қызықты болу керек. Жеке тұлға өз іс-әрекетін модельдей алуы, яғни, өз тәжірибе-сінен қажеттілік заты жайлы елестетуді, ал қоршаған жағдайдан –осы затқа сәйкес объектіні іздей отырып, мақсатты жүзеге асыру үшін маңызды шарттарды бөлуі тиіс. Жеке тұлғаның өзін-өзі реттеуі- өз іс-әрекетін бағдарламалай алу іскерлігін болжайды, яғни, іс-әрекеттің сәйкес мақсатына қатысты берілген шарттарды қайта құрау тәсілін таңдауды іске асыру , осы қайта құрау үшін құралдарды сұрыптау, жеке әрекеттердің бірізділігін анықтау. Пәндік өзін-өзі реттеудің маңызды көрністерінің бірі өз әрекетінің соңғы және аралық нәтижелерін бағалай алу іскерлігі болып табылады. Бұл жерде маңыздысы қабылданған объективті критерийлерден өз нәтижелерін бағалаудың субъективті критерийлері айырмашылығының аса көп болмауында. Өзін-өзі реттеу үшін өз әрекеттеріне түзету жасай алу, яғни, нәтиже қойылған талаптар мен сәйкес келу үшін өз әрекеттерін қалай өзгертуге болатынын елестету маңызды болып табылады.

Сонда-ақ өзін-өзі реттеу адамның басқа адамдармен өзара қатынас жасау нормалары жайлы, еңбек құралдарымен жұмыс жасау жайлы түсініктерін қамтиды. Бұл жерде өзіндік жұмысты ұйымдастыру үшін, үйреушінің жоғарыда аталған түсініктеріне оның бойында бұрыннан оқудағы сыныптық жұмыс барысында қалыптасқан дағдылар мен іскерліктер сәйкес келу керектігі жөніндегі маңызды ой ерекше аталынып көрсетіледі. Әрине, адамның пәндәіңк өзін-өзі реттеуі танудың, өзін-өзі бағалау барабарлығының, ойлаудың рефлексиялылығының, тұлғаның мақсаттылығының, ұйымдасқандығының, өз бетіншелігінің, ерік сапаларының қалыптасқандығының жоғарғы деңгейін ұйғаратын оның тұлғалаық өзін-өзі реттеумен байланысты. А.К.Осницкий, егер өзін-өзі реттеу іскерліктері педагог пен оқушының өзінің мақсатты бағытталған әрекеттерінің пәні болып табылса, онда олардың жылдам қалыптасуы мүмкіндігін атап көрсетеді. Бұл жерде адамның өзін-өзі реттеуінің дамуы оның дербестігінің қалыптасуына ықпал етеді.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

1. Студенттің әдебиеттерімен өз бетінше жұмыс жасай білуі ерекшеліктеріне сипаттама беріңіз.

2. Психологиялық әдебиеттермен өз бетінше жұмыс жасау ерекшеліктеріне сипаттама беріңіз.

3. Жеке тұлғаның өзін-өзі реттеуі дегеніміз не?

Әдебиеттер тізімі

Негізгі әдебиеттер:

1. Бадмаев Б.Ц. Психология : как ее изучить и усвоить.- М., 1997.- 256 с.

2. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения.- М., 1996.- 544 с.

3. Ильенков Э.В. Школа должна учить мыслить // Хрест. По педагогической психологии.- М., 1995.- 312 с.

4. Ильясов И.И. Обучение студентов деятельности учения.- М., 1989.- 211 с.

Лекция 15, 16. Студенттің оқу іс-әрекетін түзету коррекция және бақылау

1. Бақылау студенттің оқу әрекеті ретінде.

2. Студенттің оқу іс-әркетін түзету және бақылау.

3. Ағымдағы педагогикалық бақылаудың тиімділігін қамтамасыз етудің әдістемелік тәсілдері.

4. Студенттің оқу іс-әрекетінің нәтижесін бағалау түрлері.

Оқу процесіне сәйкес “бақылау” терминін қолдану педагогика мен психологияда бір мағыналы емес. Педагогикалық теория мен педагогикалық тәжірибеде бақылау деп-кең мағынада бір нәрсені тексеру,ал тар мағынада кибернетика бағытында өзі реттелетін жүйені басқаруға тән кері байланыс принципі ретінде түсіндір-іледі.Педагогика оқу құралында түсінік осылай айтылады.Бұдан шығатыны, авторлар жалғастырады: “Оқушылардың оқу іс-әрекетін бақылау сыртқы кері байланыстарды (мұғалім орындаған бақылау) және ішкі кері байланысты оқушылардың өзіе-өзі бақылауы қамтамасыз етеді”. ”Сыртқы кері байланыс” туралы түсінікті: ”бұл мұғалім ұйымдастырған оқушының оқу материалын меңгеруін (бақылау сұрақтарын,жазбаша жұмыстарын, эмтихандарын және т.б.) әртүрлі тексерулер.Ал “ішкі кері байланысқа” не жатады басқаша айтқанда оқушылардың өзін-өзі бақылауы,яғни бұл туралы бар болғаны бірнеше сөзбен айтылған онда оқушылардың өзін-өзі бақылауы кезінде кері байланыстың “ішкі” сипаты неден тұратының түсіну қиын,оны бәрібір оқытушы машиналы және машинасыз бағдарламалау құралдарын қолдана отырып сырттан бақылайды.Өзін-өзі бақылау атауын қолдана отырып авторлар оқушылардың сөздерін белгілі мәселелер мен сұрақтар бойынша қандай шамада деңгейде материалды меңгергеніне көздері жететінін ескереді.Басқаша айтқанда олар өздерін-өздері тексереді және өздерін-өздері бағалайды, ол бұл тәжірибеден белгілі болғаны, мұғалім немесе оқулықтың авторы құрған өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар бойынша жасалады.Бұл да мәні бойынша “сырттан бақылау”.

Педагогикалық психологияда “бақылау” түсінігі бірнеше басқаша мағынада оқушылардың оқу қызметінің өзінің процесінің тканіне оның құрама элементі ретінде кіретін оқу әрекеті ретінде қолданылады.Бақылау оқу әрекеті ретінде оқу қызметінің соңғы нәтижесі бойынша меңгеру сапасын тексеру ретінде емес,керсінше оның барысымен жүретін және оқушылардың өздері орындайтын өздерінің ойлау операцияларының қатесіздігінің белсенді түрде қадағалайтын әрекеті бойынша,олардың оқу міндеттерін дұрыс шешуге арналған бағдарлау негізіне қызмет ететін зерттейтін теорияның мәнімен мазмұны бойынша сәйкестігімен жүзеге асырылады.

Білімді меңгеру процесін басқару механизмі туралы талқылай отырып,Н.Ф.Талызина бақылауды оны реттеудің міндетті құрама элементі ретінде қарастырады.Егер басқарылатын процесс оймен(сәйкес немесе бағдарламамен - оқуды бағдарламалауға арналған) жүрсе,онда оны түзету бойынша ешқандай қосымша әрекеттер, әрине талап етілмейді. Бірақ бағдарлама процесінен қандайда бір ауытқу байқалса,педагог кері байланыс жүйесі бойынша түсетін бұл ауытқудың сипаты туралы мәліметті қолдана отырып оқу әректі процесін түзетуге әсер ететін шараларды тез арада қолданылуы қажет.Бұл реттеуші әрекетте кері байланыс педагог процесс барысы туралы үнемі мәлімет алып отыратын және процестін аяқталуын күтпей оған бірден әсер ететін бақылау каналы ретінде болады.Оқу әрекетін бақылау мен түзету оның барысы бойынша бақылауды түсінудегі басты нәрсе міне, осы,егер оқу әрекеті аяқталса кірісу енді мүмкін емес болуы мүмкін.Егер оқу әрекетінің нәтижесі осындай болса,яғни адам бағдарламаны меңгермесе немесе нашар меңгерсе тек бұл туралы процесс соңында ғана белгілі болса,онда енді оны түзетуге кеш.

Кері байланысты оқу процесіне сәйкес жүзеге асыру мынандай екі мәселені шешуді болжайды. Біріншіден,...бақыланатын сипаттардың жиынтығын,бір жағынан оқу мақсаты және екінші жағынан-оқу бағдарламаларын құру кезінде негізге алынатын оқытудың психологиялық теориясы негізінде анықтау.Жалпы ереженің мәні мынада,яғни біріккен өзгерісі бақылауға бір сапалы күйден екіншісіне өтуге алып келетін процестің тәуелсіз сипаттары тартылатындығында.

Екіншіден,кері байланыстың жиілігін анықтау. Кемшіліксізі (идеалдысы) үздіксз деп аталатын кері байланыс.Бұл жағдайды өздігінен оқу процесіне өткізу ойдағыдай аяқталмады.Бұл мынамен түсіндіріледі, яғни іс жүзінде оқу процесін бақылау тек кері байланыс қызметін орындап қана қоймайды,сонымен бірге нығайту қызметінде атқарады,ол сол сияқты оқушының мотивациялық саласымен де байланысты.

В.В.Давыдов,бақылауды ерекше оқу әрекеті ретінде қарастыра отырып, онымен басқа оқу әрекетінің оқу міндеттерінің шарттары мен талаптарына сәйкес анықтауды жобалап түсіндірді.Бақылау іс-әрекеттің операциялық құралын өзгерте отырып,олардың байланысын шешілетін міндеттермен алынатын нәтиже жағдайының сол немесе басқа ерекшеліктерімен айқындауға мүмкіндік береді. Осының арқасында бақылау іс-әрекеттің операциялық құралының қажетті толықтығын және оны орындаудың дұрыстығын қамтамасыз етеді.Бақылау іс-әрекеттің операциялық құралының оны орындаудың маңызды шартына сәйкес белгілеуге мүмкіндік бере отырып, мазмұнды рефлексияға негізделеді.Мазмұнды рефлексия адамның өзінің жеке іс-әрекеттерін маңызды негізде іздеуімен, қарастырумен байланысты.Демек,психологиялық тұрғыдан алып қарағанада бақылау-бұл мақсаты барлық басқа оқу әрекеттің оқу қызметінің берілген бағдарламасының қатаң шеңберінде ұстау болып табылатын ерекше оқу әрекеті,практикада ол оқушының оқу міндетінің жағдайын талдауды білдіреді және олардың әрқайсысы талап етілген міндеттермен салыстырылатын, оның ойлау операцияларын шешу үшін қажетті жүйесі түрде жүзеге асыруды білдіреді.

Психологиялық зерттеулерде жеке бақылаудың оқу әрекеті,егер оқу интерактивті әдістерімен жүзеге асырылса, тезірек және жақсы қалыптасатындығы айқындалған. Топтық оқу әрекеттері сабақтарда (дискуссия,диалог) индевидтің басқалардың іс-әрекетінің бақылауды ұйғарады, әйтпесе ұжымдық оқу әрекеті құрылмайды.Енді міне Д .Б.Элькониннің айтқан жалпы ережесін растайтын мәліметтер бар:”..бақылаудың қалыптасуы басқалардың іс-әрекетін бақылаудан өзінің жеке іс-әрекеттерін бақылауға кетеді”.Бұл ереже Л.С.Выготский тұжырымдаған дамудың жоғарғы психикалық қызметінің негізгі заңымен толығымен келіседі:”Барлық жоғары психикалық қызмет...сахнада екі рет көрінеді-алғашында ұжымдық әлеуметтік ретінде,яғни интерпсихикалық қызмет ретінде, екінші рет жеке қызмет ретінде, ойлаудың ішкі тәсілі ретінде,интрапсихикалық қызметі ретінде”.

Өзіндік оқу әрекеті ретінде бақылауға студент үйренуі қажет.Ал оқытатын әрине,оқытушы арнайы үйреттпеуі де мүмкін,бірақ оқу әрекетін дұрыс ұйымдастыра отырып, (студенттерге ойлауын белсендіруге және олар үшін жаңа,оларды шешудің жалпы тәсілдерін меңгеруге есептелген арнайы құрылған оқу міндеттерін шешу түріндегі) үйретуі мүмкін.Оларды шешу бойынша оқу әрекеттері дәлдегендей бақылау әрекетін қосуды талап етеді.Сөйтіп,психологиялық тұрғыдан алғанда,студенттің оқу қызметін бақылау-бұл өзінің оқу әрекеттерінің барысының дұрыстығын қамтамасыз ету бойынша өзіндік оқу әрекеті түріндегі өзін-өзі дұрыс бақылау.Ал өзін-өзі бақылауды педагогикаық тұрғыда түсінуге не жатады?, бұл оқушының кезеңмен бойынша барысын емес, меңгеру нәтижесін тексеретін, оқытушының сырттай ұйымдастырылған әрекеті.

Ал қазір бізге өзін-өзі бақылауға үйрету әдістемесі туралы мәселені студенттің өзінің оқу әрекеті ретінде қарастыру қажет.Бірінші курс студенті өзінің жеке оқу жұмысын былай оқу материалы оны үйрену барысында тез меңгерілетіндей етіп, дұрыс ұйымдастыруы қажет және мүмкіндігінше тезірек үйренуі қажет.Демек оған өз жағдайын өзі жасауы тиіс, яғни ешнәрсені кейінге қалдырмауы керек,лекцияларды уақытысын жазып кейінге жиналып қалмас үшін ғылыми және оқу әдебиеттерін уақытылы оқып отыруы тиіс,яғни сынақ емтихан сессиясын күтпей-ақ бірнеше күнде барлық өтілген материалды оқып үлгере алмай қиналып жатпас үшін осылай жасауы керек.Көптеген бірінші курс студенттері осылай жасайды да.Мұндай жұмыс стилінің нәтижесі бұрыннан белгілі білім терең емес,үздік-создық өмірмен тәжірибемен аз байланысты, қисынсыз және дәлелденбеген, себебі көбісі ұмытылған бір-бірімен логикадан тыс есте сақталған.Ең алғашқы күннен бастап,студенттің күнделікті мүкіндік беретін ырғаққа икемдеу үшін жаңа ғылыми ақпаратты игеру керек,оны педагогикалық әдістемеде өзін-өзі бақылау деп аталуы мүмкін,оны бақылаудың оқу әркетіне үйрету қажет.

Жоғарыда атап өткеніміздей,бақылауды үйренуді сол мәселе бойынша арнайы оқу сабақтары міндетті түрде болжамайды,ол оқу қызметінің өзінің жағдайларына еріксіз көндірілуі тиіс.Оқу әрекеті студент оқу міндеттерін,олар үйретілген теориямен дәл сәйкес келетіндей,( өйткені тек осындай жағдайда ғана ол қалаған нәтижесін алады) оларды шешетін өзінің барлық ойлау операцияларын бақылай отырып, солай немесе басқаша оқу міндеттерін орындауға мәжбүр болатындай етіп ұйымдастырылады.

Оқу әрекеттің үйрететін жеке ұйымдастырылған арнайы сабақтар ереже бойынша қаншалықты өткізілмегенімен соншалықты оқу процесінің өзі бұл әрекетке жол-жөнекей сияқты жүзеге асырылады,сонымен бір уақытта және сонымен бірге міндеттер шартын ойлап басқа оқу әрекеттерін орындаумен және олардың талаптарын бағалауда,жоспарлау мен шешім қабылдауда жүзеге асырылады.Бұл басқа оқу әрекеттерін оқытушы былай, олардың жүзеге асырылуы толығымен оқушылардың норма ережелерді,заңдарды және оқылған теорияның басқа талаптарын қалай басқарылатынына байланысты ұйымдастырылуы тиіс.Одан басқа міндеттер оларды ойдағыдай шешу бұл талаптарды мұқият сақтауға үздіксіз байланысты болып құрылуы тиіс.

Психологиялық теорияны зеттеу кезінде,дегенмен барлық теорияны зерттеу кезде мұндай талаптар студенттер оларды психологиялық фактілерді білу мен зерттеудегі міндетттерді шешу кезінде басқару үшін сондай маңызды неғұрлым жалпы және сипатты,ерекше психологияның қандай да бір ғылыми түсінігінің белгілері болуы мүмкін.Мысалы: студентке психологиялық қызмет түсінігін меңгеру үшін ұсынылатын оқу міндеттеріне тоқталайық.Төменде келтірілген есептерді дұрыс шешу үшін студент өзінің ойлау операцияларын қызмет түсінігінің белгілерімен үнемі салыстырып отыруы қажет.Ал бұл белгілер студентке мынандай жазулармен беріледі:алдымен анықтау түсінігі, сосын қызмет құрылымы (қандайда бір қажеттілікпен байланысты мотив-мақсат- құрал-нәтиже).Міне, студент есептерді шешу кезінде оларда психологиялық қызмет түсініктің белгіленген белгілері бар ма,соны талдай отырып оның шартына қарап отыр.Қарайды,талдайды,шешім қабылдайды-міне,ол оқу міндетін шеше отырып,жасайтын оқу ойлау операцияларын ол оның теориямен салыстыра отырып түзетуі-бақылау әрекеті қызмет түсінігі белгілерімен салыстыра отырып,бұл түсінікке мысалдар көп.Сонымен мына деректер қызмет іс-әрекет болып табыла ма?

1. Шаршаған жолаушы аяғын демалдыру үшін кескен ағаштың түбіне отырды.

2 “Менделеевтің периодтық заңы” ашылуының негізінде әйгілі болған.”Д.И.Менделеевтің периодтық элементтер жүйесі”,яғни химиялық элементінің таблицасы түсіне кірді.Таблицаның түсіне кіруі іс-әрекет болып табыла ма?

3.Студент лекцияның мәніне үңілмей және оның мазмұнын түсінбей тез жазып жатыр. Ол іс-әрекетпен айналысуда ма?(Ия).

4.Мектеп оқушысы дауыстап өлең жаттап жатыр,ал екіншісі оны әлде қашан жаттап алған және үндемей досын тыңдап отыр.Олардың қайсысы іс-әрекет етуде?Әлде екеуі де ме?

5.Кескішті іске қосты,диірменнің үстіңгі тасы жұмыс істеді және қаптар ұнға тез тола бастады.Бұл жерде 3 егістік бар.Олардың қайсысы іс-әрекетті білдіреді?

6.Маяковскийге аяғы кесілген солдат түсіне енді және ақын түнде ұйқылы көзбен шала күйде сіріңке ұшымен кесілген аяғын жарақаттап алды,ол таңертен бұнын немен байланысты екендігін әзер есіне түсірді:ол махаббаты қымбат адам туралы өзін азаптаумен байланысты.Бұл образды ақын өзінін поэмасына бір аяғы кесілген солдаттың өзінің жалғыз аяғын қалай қастерлейтіні сияқты, махаббатты да солай қастерлейтіні туралы қатарлар өлең түрінде қосты.Образдың түсіне кіру фактісі және оны ақынның поэмаға қосуы іс-әрекет болып табыла ма?

7.Кезекші инженер салтанатты жағдайда жаңа су станциясындағы негізгі кескішті қосты және содан бері 40жыл бойы СЭС ЕЭС-ке электр энергиясын бағыттай отырып алдымен КСРО ға,сосын Ресейге жұмыс істеп келеді.Егістіктер қосылды және жұмыс істейді.Бұлардың қайсысы бұл жерде іс-әрекетті білдіреді?Әлде екеуі де ме?

8.Спортшының машықтану кезіндегі жүгіруі мен күзеттен қашып келе жатқан қылмыскердің жүгіруі-бұл жерде іс-әрекет қайсы?

9.Адам бас жағынан аюдың түрін көріп қорыққанынан айқайлап жіберді.Туристік саяхатта болған адам ол орманда ұйықтап жатты.Іс-әрекет пе?

10.Жанкүйер стадионда сүйікті командасының күтпеген жерден гол салғанына айқайлап жіберді.Іс-әрекет пе?

11.Командир бір солдаттың жақындап келіп қалған жау танкісінен қорқып артқа қашып бара жатқанын көріп:Тоқта!Жат!-деп айқайлайды.Іс-әрекет пе?

12.Балалар қонақтарды қабылдап ойнап жатыр:стол дайындап (газеттен дастархан тамақтары бар тарелкелер,ойыншық қасық,нан,газеттен салфетка және т.б.)

Қонақтарды отырғызады,бірақ қонақтарға тамақ беру процедураларына келген кезде,бәрін бірден бұзады.Тамақ берместен және қайтадан тамақ дайындайды,стол жасайды, қонақтарды отырғызады және т.б.Олар іс-әрекетпен айналысуда ма?

13.Жазушы жарты сағаттан бері бір нәрсе жазғалы отыр, бірақ жазып отырған жоқ.Бұл жерде іс-әрекет бар ма?Ия ойланып отыр.

14.ЭЕМ мынадай ақпарат береді:сіздің іс-әрекетіңіз қате! Бұл не,іс-әрекет пе?

15.Сіз номерді қате тердіңіз,-деп жауап береді телефонның ар жағындағы біреу.Жауап беруші тарапынан бұл іс-әрекет пе?

Көріп отырғанымыздай,бұл мысалы күнделікті тұрмыстағы мағынада өте қарапайым және мұндай міндеттерді дайындау оқытушылар үшін ерекше еңбекті қажет етпейді.Бірақ студент бағдарлы негізі болмай-осы түсініктердің белгілері жазылған түрлі психологиялық түсінік қызыметтің ғылыми мазмұны туралы білмесе,бұл сұрақтың бірде-біріне жауап бере алмайды.Міне,ұсынылған есептерді талдау мен бағалау бойынша оқу әрекеттері шешу жолдарын ойластыру және оны қабылдауда студент олардың оқыған түсінік белгілеріме жазылған дұрыстығын үнемі тексеру,салыстыру кезінде жүзеге асырылады. Міне,осы бақылаудың оқу әрекеті және дәл осы ғылыми психологиялық түсінік қызмет іс-әрекетті меңгеруді қамтамасыз етеді.Түсініктің ғылыми мазмұнын меңгеру ылыми өңдеу негізінде болады.Осы тәсілмен оқу әрекетән ұйымдастыруға оқу материалын оны үйрену барысында материалды кейінге қалдырмай сынақ емтихан сессиясына дейін меңгеру арқылы қол жеткізіледі

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

1. Өзін-өзі бақылауға үйрету әдістемесін не үшін пайдаланамыз?

2. Студенттің оқу іс-әркетін түзету және бақылау ерекшеліктеріне сипаттама беріңіз.

3. Педагогикалық бақылаудың фунциялары қандай?

4. Студенттің оқу іс-әрекетінің нәтижесін бағалау ерекшеліктері қандай?