157. Переведите.

1) В детстве я очень боялась собак. 2) Каждый вечер перед сном мы вслух читали книги. 3) Раныпе они часто ссорились. 4) По утрам мама вставала рано, готовила завтрак и будила нас. 5) Вы на Сабантуй каждый год приезжали?

Фигыль (Глагол).

КҮПТӘН ҮТКӘН ЗАМАН

(ДАВНОПРОШЕДШЕЕ ВРЕМЯ)

Обозначает:

1) действие в прошлом совершено ранее другого действия.

Например: Алсу сүзләрне тырышып өйрәнгән иде, шуңа күрә бишле алды (Алсу старательно учила слова, поэтому получила пятерку.);

2) действие, происходившее в прошлом, но не давшее ожидаемого результата. Например: Без аны көткән идек, ләкин ул килмәде. (Мы его ждали, но он не пришел.)

Это сложное время представляет собой сочетание ос-новного (смыслового) глагола в форме прошедшего неоп-ределенного времени (на -ган/-гән, -кан/-кән) и спрягае-мого вспомогательного глагола иде.

Спряжение глаголов в давнопрошедшем времени

Утвердительная форма Нишләгән иде? Отрицательная форма Нишләмәгән иде?

Мин күргән идем. Син күргән идең. Ул күргән иде.

Без күргән идек. Сез күргән идегез. Алар күргән иделәр. Мин күрмәгән идем. Син күрмәгән идең. Ул күрмәгән иде.

Без күрмәгән идек. Сез күрмәгән идегез. Алар күрмәгән иделәр.

158. Измените глаголы по образцу.

Үрнәк: Сагын — сагына иде — сагынган иде — сагынмаган иде.

Җыен, егыл, ашык, ишет, таны, казы, эшлә, дәвала.

159. Проспрягайте любые 4 глагола, данные в упр. № 158, в давно-прошедшем времени.

160. Допишите окончания глаголов в давнопрошедшем времени. Переведите.

1) Без сезгә шалтыраткан иде... , ләкин сез өйдә булмадыгыз. 2) Мин бу яңалыкны радиодан ишеткән иде... инде. 3) Бу китапны миңа укучыларым бүләк иткән иде... . 4) Син кичә

бик каты йоклаган иде... , без сине уятмадык. 5) Азат кичә контроль эшкә әзерләнмәгән иде, шуңа күрә бүген мәсьәләне эшли алмады.

161. Переведите. Объясните употребление форм прошедшего времени.

1) В прошлом году они приезжали в гости, но я их не ви-дела. 2) Алия училась в музыкальной школе 2 года, а потом бросила. 3) Друзья подарили Айнуру хороший футбольный мяч, а он его потерял. 4) Я вчера вечером учила это стихотво-рение, а сегодня не помню. 5) Әти парни несколько лет зани-мались спортом, поэтому они такие сильные. 6) Мы вам напи-сали несколько писем, а вы на них не ответили.

162. Допишите предложения и в утвердительной, и в отрицательной форме.

1) Мин кичә кагыйдәләрне кабатла(лш)ган идем, шуңа күрә .... 2) Дамир туган көненә бөтен классны да чакыр(жа)ган иде, шуңа күрә ... . 3) Апам яңа күлмәген яхшы порошок белән ю(лш)ган иде, шуңа күрә ....

Фигыль (Глагол).

БИЛГЕЛЕ КИЛӘЧӘК ЗАМАН

(БУДУЩЕЕ ОПРЕДЕЛЕННОЕ ВРЕМЯ)

Указывает на такое действие, в совершении которого говорящий твердо уверен, поэтому это время также назы-вают будущим категорическим.

Спрягаемая основа глагола будущего определенного времени образуется от основы глагола при помощи аффиксов:

1) -ачак/-әчэк, если глагол оканчивается на соглас-ный. Например:

Шатлан!— Ул шатланачак. (Он будет радоваться.) Гаҗәплән! — Ул гаҗәпләнәчәк. (Он удивится.)

2) -ячак/-ячәк, если глагол оканчивается на гласный. Например:

Дәвала! — Ул дәвалаячак. (Он будет лечить.)

Хәтерлә!— Ул хәтерләячәк. (Он будет помнить.) Отрицательная форма глагола будущего определенного времени образуется от отрицательной основы глагола всегда при помощи -ячак/-ячәк. Например:

Ялганлама!— Не обманывай.

Ул ялганламаячак.— Он не будет обманывать.

Спряжение глаголов в будущем определенном времени

Утвердительная форма Отрицательная форм

Нишләячәк? Нишләмәячәк?

Мин язачакмын, Мин язмаячакмын,

киләчәкмен. килмәячәкмен.

Син язачаксың, Син язмаячаксың,

киләчәксең. килмәячәксең.

Ул язачак, киләчәк. Ул язмаячак, килмәячәк.

Без язачакбыз, киләчәкбез. Без язмаячакбыз, килмәячәкбез.

Сез язачаксыз, киләчәксез. Сез язмаячаксыз, килмәячәксез.

Алар язачаклар, Алар язмаячаклар,

киләчәкләр. килмәячәкләр.

163. Переведите. Объясните употребление аффиксов.

1) Ул үзе сөйләячәк. 2) Бу кеше тагын киләчәк. 3) Марат сезне дә чакырачак. 4) Авыру тиз терелмәячәк. 5) Әни тиз тынычланмаячак. 6) Эт бу ашны яратып ашаячак.

164. Напишите глаголы в будущем определенном времени.

Үрнәк: Эшлә! Ул эшләячәк. Ул эшләмәячәк.

Эшләт! Ул эшләтәчәк. Ул эшләтмәячәк.

1) Аңла!— Аңлат! 2) Аша!— Ашат! 3) Сөйлә!— Сөйләт!

165. Напишите глаголы в отрицательной форме. Үрнәк: Әти ачуланачак.— Әти ачуланмаячак.

1) Игътибар белән тыңлаячаклар. 2) Тагын бер тапкыр аңлатачак. 3) Син ялгышачаксың. 4) Без үзебез сатып алачак­быз. 5) Сез иртәгә очрашачаксыз. 6) Мин аларга һәр көн шалтыратачакмын .

166. Переведите. Найдите в предложениях подлежащее и сказуемое.

1) Дусларыгыз ял йортында ике атна булачаклармы? 2) Мин таныш түгел кешеләрдә яшәмәячәкмен. 3) Сезнең улы­гыз кайсы институтта укыячак? 4) Без туганнарыбызга һәрвакыт ярдәм итәчәкбез. 5) Сез яңа туган оныгыгызга нинди исем бирәчәксез? 6) Син бу фатирда үзең генә яшәячәксеңме?

167. Допишите окончания.

1) Рөстәм бу юлы безгә дөресен сөйлә... . 2) Мин беләм, сез миңа начар киңәш бир... . 3) Абыйдан хат килгәч тә, мин сиңа шалтырат... . 4) Син быел нинди түгәрәкләргә языл... ? 5) Бүген дә идәнне мин ю... . 6) Кунакларны вокзалда үзебез каршыла... . 7) Лилиягә әти-әнисе матур тун сатып ал... .