Ажваф ـيـ:

أَرَابُ يُرِيْبُ масдары اِرَابَةٌ адамды күмандандыру.

أَرَابَ – мазий	أَرِبْ – амр хазир
يُرِيْبُ –музариъ	لِيُرِبْ – амр ғайиб
مُرِيْبٌ – фаъил	لا تُرِبْ – нахий
مُرَابٌ – мафъул	مُرَابٌ исм заман, исм макан, масдар мимий
لَم يُرِبْ – жахд
لا يُرِيْبُ нафий

Барлық жіктелулер мен эълалында – أَقَامَ يُقِيْمُ эълалына ұқсас болып келеді.

Нақис:

أَهْدَى يُهْدِى масдары اِهْدَاءٌ сыйлау (біреуге), Меккеге құрбандық жіберу. اِهْدَاءٌ негізінде اِهْدَاىٌ. ـيـ әрпі һамзаға өзгертілген.

أَهْدَى – мазий	أَهْدِ – амр хазир
يُهْدِى – музариъ	لِيُهْدِ – амр ғайиб
مُهْدٍ – фаъил	لا تُهْدِ – нахий
مُهْدًا – мафъул	مُهْدًى исм заман, исм макан, масдар мимий
لَم يُهْدِ – жахд
لا يُهْدِى – нафий

أَهْدَى негізінде أَهْدَيَ болған, يُهْدِى - يُهْدِيُ , مُهْدٍ – مُهْدِيٌ.

Олардың эълалдары رَمَى يَرْمِى رَامٍ эълалына ұқсас. مُهْدًى негізінде مُهْدَيٌ. Эълалы مَرْمًى эълалына ұқсас.

Лафиф:

أَرْوَى يُرْوِى масдары أِرْوَاءُ сусын ішкізу, шөл қандыру.

أَرْوَى يُرْوِى مُرْوٍ مُرْوًى لَم يُرْوِ لا يُرْوِى أَرْوِ لِيُرْوِ لا تُرْوِ مُرْوًى.

Барлық ережелерде أَهْدَى يُهْدِى сөзімен ұқсас келеді.

Лафифـيـ :

أَحْيَى يُحْيِى масдары أِحْيَاءٌ аяққа тұрғызу, тірілту.

أَحْيَى يُحْيِى مُحْيٍ مُحْيً لَم يُحْيِ لا يُحْيِى أَحْيِ لِيَحْيِ لا تُحْيِ مُحْيً.

Эълалы أَهْدَى يُهْدِى эълалына ұқсас.

Мултавий:

أَوْصَى يُوصِى масдары أِيْصَاءٌ бұйыру, өсиет ету.

أَوْصَى يُوصِى مُوصٍى مُوصًى لَم يُوصِ لا يُوصِى أَوْصِ لِيُوصِ لا تُوصِ مُوصًى.

أِيْصَاءٌ негізінде أِوْصَايُ болған. مِيْجَاءٌ сияқты.

Мултавий ـيـ:

أَيْدَي يُوْدِي масдары أِيْدَاءٌ көмектесу.

أَيْدَي يُوْدِي مُودٍ مُودًى لَم يُودِ لا يُودِي أَيْدِ لِيُودِ لا تُوْدِ مُودًى.

يُودِي негізінде يُيْدِيُ болған. ـيـ сүкунды, ал оның алдында замма келген, ـيـ әрпі و әрпіне өзгертіледі: يُوْدِيُ. Замма ـيـ үшін айтуға қияндық туғызады, оның заммасы түсіріледі.

(Мафъул және исм заман, исм макан төмендегідей екі вариантта жіктеле алады:

مُودًى مُودَيَانِ مُودَوْنَ مُودَاةٌ مُودَاتَانِ مُودَيَاتٌ

مُودًى مُودَيَانِ مُودَوْنَ مُودَيَةٌ مُودَيَتَانِ مُودَيَاتٌ

Бірінші вариантта әйел тегінің жекеше және екілік түрінде ـيـ харакатты болған, ал оның алдында фатха келген. Сондықтан ـيـ әрпі ا әрпіне ауыстырылған – ауд. еск.)

أَيْدَى мажхулы: أُودِيَ. أَيْدَى бұрынғы алғашқы қалпына келтіріледі: أَيْدَيَ. Соңғы әріптен бұрынға әріпке кәсра қойылады:أَيْدِيَ . оның алдында келген әр әріпке замма қойылады: أُيْدِيَ. ـيـ сүкунды, оның алдында замма келген, ـيـ әрпі و әрпіне ауыстырылады – أُودِيَ:

أُودِيَ أُودِيَا أُودُوا أُودِيَتْ أُودِيَتاَ أُوْدِيْنَ أُودِيْتَ أُودِيْتُمَا أُودِيْتُم أُودِيْتِ أُودِيْتُمَا أُودِيْتُنَّ أُودِيْتُ أُودِيْنَا.

ЕКІНШІ БАП

Екінші бабы нда екінші әріп екіленген болады: فَعَّل يُفَعِّلُ. Масдарының 5 қалыбы бар: تَفْعِيلٌ تَفْرِيحٌ қуандыру; تَفْعِلَةٌ تَسْوِيَةٌ теңестіру, салыстыру; تَفْعَالٌ – تَكْرَارٌ, бұл қалыпта екінші және үшінші әріптер бірдей; فِعَّالٌ كِذَّابٌ өтірік деп білу; مُفَعَّلَةٌ مُمَزَّقَةٌ жырту.

Бұл бап мыналар үшін қолданылады:

1) етістіктің көптік мәнін көрсету: طَوَّفَ زَيْدٌ Зайд көп рет тауаф етті (Каабаны айналды);

2) фаъилдың көптік мәнін көрсету үшін: مَوَّتَ الاِبِلُ (көп) түйелер қырылып қалды;

3) мафъулдың көптік мәнін көрсету үшін: غَلَّقْتُ الاَبْوَابَ мен көп есіктерді жаптым;

4) мафъулдың масдарға қатысын білдіру үшін: فَسَّقْتُ زَيْدًا мен Зәйдты күнәһар деп таптым;

5) сабақты етістік жасау үшін: فَرَّحْتُ زَيْدًا мен Зәйдты қуандырдым;

6) терістік мәнін, бір нәрсенің, қандай да бір сапаның жойылғанын білдіру үшін جَلَّدْتُ الْبَعِيرَ мен түйенің терісін сыпырдым (جِلْدٌ – тері, ауд. еск.);

7) фаъил муштак минхуға (туынды сөздің түбірі) сай келуі үшін: وَرَّقَتِ الْشَّجَرَةُ ағашта жапырақтар пайда болды (وَرَقٌ – жапырақ, бұл жерде муштак минху болып тұр, ауд. еск.);

8) фаъил муштак минхуға (туынды сөздің түбірі) ұқсастығын көрсету үшін: قَوَّسَ الرَّجُلُ ер кісі садақ сияқты (قَوْسٌ – садақ, бұл жерде муштак минху болып тұр – ауд. еск.).

Сахих:

صَرَّحَ يُصَرِّحُ масдары تَصْرِيحٌ айқын ету.

صَرَّحَ يُصَرِّحُ مَصَرِّحٌ مُصَرَّحٌ لَم يُصَرِّحْ لا يُصَرِّحُ صَرِّحْ لِيُصَرِّحْ لا تُصَرِّحْ مُصَرَّحٌ.

Музаъаф:

جَدَّدَ يُجَدِّدُ масдары تَجْدِيدٌ жаңалау.

جَدَّدَ يُجَدِّدُ مُجَدِّدٌ مُجَدَّدٌ لَم يُجَدِّدْ لا يُجَدِّدُ جَدِّدْ لِيُجَدِّدْ لا تُجَدِّدْ مُجَدَّدٌ.

Мисалو:

وَحَّدَ يُوَحِّدُ масдары تَوْحِيْدٌ бір ету; біріктіру.

وّحَّدَ يُوّحِّدُ مُوَحِّدٌ مُوَحَّدٌ لَم يُوَحِّدْ لا يُوَحِّدُ وَحِّدْ لِيُوَحِّدْ لا تُوَحِّدْ مُوَحَّدٌ.

Мисал ـيـ:

يَسَّرَ يُيَسِّرُ масдары تَيْسِيرٌ жеңілдету.

يَسَّرَ يُيَسِّرُ مُيَسِّرٌ مُيَسَّرٌ لَمْ يُيَسِّرْ لا يُيَسِّرُ يَسِّرْ لِيُيَسِّرْ لا تُيَسِّرْ مُيَسَّرٌ.

Ажвафو:

صَوَّبَ يُصَوِّبُ масдары تَصْوِيبٌ түзету.

صَوَّبَ يُصَوِّبُ مُصَوِّبٌ مُصَوَّبٌ لَم يُصَوِّبْ لا يُصَوِّبُ صَوِّبْ لِيُصَوِّبْ لا تُصَوِّبْ مُصَوَّبٌ.

Ажваф ـيـ:

طَيَّبَ يُطَيِّبُ масдары تَطْيِيبٌ (әтірмен) жақсы иістендіру; тартымды ету.

طَيَّبَ يُطَيِّبُ مُطَيِّبٌ مُطَيَّبٌ لَم يُطَيِّبْ لا يُطَيِّبُ طَيِّبْ لِيُطَيِّبْ لا تُطَيِّبْ مُطَيَّبٌ.

Нақис:

رَبَّى يُرَبِّى масдары تَرْبِيَةٌ тәрбиелеу.

رَبَّى يُرَبِّى مُرَبٍّ مُرَبًّى لَم يُرَبِّ لا يُرَبِّى رَبِّ لِيُرَبِّ لا تُرَبِّ مُرَبًّى.

Лафиф:

سَوَّى يُسَوِّى масдары تَسْوِيَةٌ теңестіру.

سَوَّى يُسَوِّى مُسَوٍّ مُسَوًّى لَم يُسَوِّ لا يُسَوِّى سَوِّ لِيُسَوِّ لا تُسَوِّ مُسَوًّ.

Лафиф ـيـ:

حَيَّى يُحَيِّى масдары تَحِيَّةٌ сәлем беру.

حَيَّى يُحَيِّى مُحَيٍّ مُحَيًّى لَم يُحَيِّ لا يُحَيِّى حَيِّ لِيُحَيِّ لا تُحَيِّ مُحَيًّى.

Мултавий:

وَفَّى يُوَفِّى масдары تَوْفِيَةٌ аяқтау.

وَفَّى يُوَفِّى مُوَفٍّ مُوّفًّى لَم يُوَفِّ لا يُوَفِّى وَفِّ لِيُوَفِّ لا تُوَفِّ مُوَفًّى.

Бұл бапта қосымша әріп екінші түбір әріптің (ع) екіленуі арқылы жасалған. Кейбір ғалымдар оны бірінші (ع) деп есептейді. Олардың дәлелі – бірінші (ع) сүкунды, сондықтан ол қосымша болып табылады. Екінші бір топ ғалымдар қосымша әріпті екінші (ع) деп қарастырады. Олардың дәлелі – екілену (қайталану) екінші (ع) әрпінің көмегімен жасалады. Бұдан әрі қайталанатын әріптердің әрқайсысы туралы төмендегідей талас тудырушы (бір – біріне келіспейтін) пікірлер шығады.

ҮШІНШІ БАП

Үшінші бабында бірінші түбір әріптен кейін қосымша ا әрпі келеді: فَاعَلَ يُفَاعِلُ. Масдарының 3 қалыбы бар: مُفَاعَلَةٌ فِعَالٌ فِيعَالٌ.

Бұл бап мыналар үшін жұмсалады:

1) көбінесе амал - әрекетті екі немесе бірнеше субъектінің бірігіп жасағанын көрсету үшін: ضَارَبَ زَيْدٌ عَمْرًا. Зәйд және Амр төбелесті.

2) فَعَّلَ мағынасында қимылдың санын көбейту үшін: ضَاعَفَ اللَّهُ اَجْرَهُ Аллаһ көп сый берді ضَعَّفَ мағынасында.

3) فَعَلَ мағынасында: قَاتَلَهُمُ اللَّهُ Аллаһ оларды өлтірді قَتَلَهُمْ мағынасында.

Сахих:

سَافَرَ يُسَافِرُ масдары مُسَافَرَةٌ سِفَارٌ сапарға шығу, саяхат жасау.

سَافَرَ يُسَافِرُ مُسَافِرٌ مُسَافَرٌ لَم يُسَافِرْ لا يُسَافِرُ سَافِرْ لِيُسَافِرْ لا تُسَافِرْ مُسَافَرٌ.

سَافَرَ мажхулы – سُوفِرَ: соңғыдан бұрынғы әріпке кәсра қойылады: سَافِرَ; одан бұрын келген және харакаты бар әр әріпке замма қойылады: سُافِرَ; ا сүкунды, оның алдында замма келген, ا әрпі و ауыстырылған: سُوفِرَ.

Қағида: Егер ا сүкунды болса, ал оның алдында замма келсе, онда ا әрпін و әрпіне ауыстырамыз.