3. Аң терісі- үлбір (пух) жартылай фабрикалық ассортименті

Аң терісі- үлбір (пух) жартылай фабрикалық ассортименті әр түрлі және де аң терісі – үлбір шикізатының ассортиментінен көбірек болып табылады. Аң терісі мен үлбір көптеген бояуларға боялған, қырқылған, жұлынған және жақ-н түрде өңдіріледі. Өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық өнімдердің классификациялары бойынша аң терісі улбір жартылай фабрикалық ассортименті 89 класқа жатады – “Үлбір және қой тоны бұйымдары” жатады және де оның ішіндегі “Өңделген терілер” 891-ші топшаға кіргізіледі, бұл топша 9 топқа бөлінеді, соның ішінде:

891100-каракульді терісі (қозы терісі)

891200-қой мен ешкі тұқымының терісі

891300-үлбірлі үй жануарлардың терісі

891400- үлбірлі өзен жануарлардың терісі

891500-аң терісінің көктемдік түрі

891600-аң терісінің қысқы түрлері кеміргіштердің

891700-аң терісінің қыстық түрлері (ит, мысық, аю терілері)

891800-резервті топ

891900- аң терісінің қыстық түрлері.

Аң терісінің жартылай фабрикатталған үйренген кезде, олардың терісінің әр түрлі учаскелерінің талшықты жамылғысына, оның үлбірінің тығыздығына, биіктігіне, жұмсақтығы мен биіктігіне, жүнінің қалыңдығына, түсіне, қылшық және түбіт талшығының бояуына ,олардың өлшемдеріне маңыз қойып қарау қажет.

аң терісі жартылай фабрикалар сапасын тері сортына, ақаулар тобына, өлшеміне және түсіне байланысты белгілейді.

үлбір үй жануарының жартылай фабрикасы екі топшаға бөлінеді:

көктемгі топшаға мыналар кіреді: солтүстік бұғы терісі, құлан елбірісі, бұзау терісі.

Бұлғын терілері. бұлғын (сурет 8.1) тынық мұхитының жағалауына дейінгі ормандарда мекен етеді. сондай-ақ, бүлғын солтүстік қазақстанның тайгалы ормандарында, камчаткада, сахалинде жэне шантар аралдарында мекен етеді. Бұлғын ең әдемі жэне бағалы тері береді, сондықтан ол «үлбір патшасы» деп танылған. Бұлғын терісі түкті жабынының нэзіктігі, қалыңдығы, түсі жэне жылтыры бойынша әлем нарығында ең жақсы деп танылған. Бұлғын терісінің түкті жабыны қалың, өте жібекті, терісінің ұзындығы 30-55 см дейін, құйрығы - 10-18 см аралығында. Жалпы бояуы құмды сары түстен қанық құба түске дейін құбылады, құйрығы және аяғы қара, басы және құлағы арқасынан ашығырақ түсте, аяқ жастықшалары бәсеңдетілген. Ормандық сусар (сурет 8.2) еліміздің орманды, орманды-далалы аймақтарында мекен етеді.

Кидус жұмсақ сусар мен бұлғынның будандасуынан шыққан, бұлғын дамыған аудандарда және тайгалы ормандарда мекен етеді.

Харза алыс шығыс сусары, ол тек алыс шығыс елінің оңтүстік аудандарындағы ормандарда ғана кездеседі.

Құмды сарышүнақ терілері. Құмды сарышүнақ Заволжье, Қазақстан және Орта Азия аудандарында мекен етеді. Терісі аз өңделетіндіктен құмды сары шүнақ терілерінінің эканомикалық мэні аз.

Белгілері: Терісінің үзындығы 23-38 см, ал құйрығы 6-12 см. Терінің жон арқасында қылшық шашты әлсіз күңгірт жолақ айқындалған. Қысты күні үлбірі ашық сары бояулы. Құмды сарышұнақ терілеріне аңшылық тек көктемде ғана іске асады, үйқысынан тұрған соң 1-1,5 айдан кейін. Мамыр айында қүмды тышқанның түкті жабыны құрсағында және иығында сирей бастайды, түлеу барлық терісін қаптайды.

Су тышқан терілері Су тышқаны - жерде, суда мекендейтін ұсақ қоректілер. Оның жүнді жабыны талшықты және қалың бархатты түбітті болып келеді, суда жүзгенде және сүңгігенде ылғалданбайды.. Суық сулы ортадан жылы қанды жануарлардың былғарысын жекелейтін, жүнді жабынының мұндай құрылымы су тышқанын басқа ұсақ қоректілермен, сондай-ақ жартылай суда өмір түзушілермен жалғастырады. Қара күзен терілері. ТМД елдерінде қара күзенннің екі түрі ғана өмір сүреді. ТМД елдерінің европа бөлігінде кең тараған. Қазақстанның Сібір және батыс бөлігінде кең тараған. Америкалық күзен ТМД елдеріне 1928 жылы Солтүстік Америкадан аң шаруашылығына өсіру үшін әкелген болатын. Белгілері. Европалықтан бөлек америкалық қара күзендер айтарлықтай ірі, жоғары сапалы болып келеді. Өлшемі бойынша қара күзен - кішкене ғана аң. Дене ұзындығы еркегінікі 50-70 см, ал ұрғашы күзендікі - 40-60 см.

4. Арнайы және жұмыс бұйымдарына арналған материалдар ассортименті.

Арнайы киiм жасау үшiн үлкен берiктiкке ие арнайы жаймаларды қолданады. Осы топқа көбiнесеөте арзан мақта маталы және зығыр жаймалары қолданылады, олар гигиеналық және үйкелiске шыдамды келеді.Арнайы және жұмыс бұйымдары түрлері және арналуына қарай әртүрлі жаймаларды қолданады.Халаттар,алжапқыштар және т.б үшінмадаполамды бөз, сәтен тағы басқалардыпайдалана алады; комбинезондар, жұмыс костюмдары үшiн мақта маталы жаймалар-спецдиагональ,капроны бар диагональ, спецтрико, тик – саржаны,молескин, полудвунитканы, «Нефтяник» матасы арт. 3262, «Лесоруб» арт. 3064, «Тайга» арт. 3065 және зығыр жаймалары - полотно льняное суровое, зығырлы парусина, брезентті парусинажәне т.б.Осы жаймалар тағайындауларға байланысты су өткiзбейтiн, шiруге қарсы немесе отқа шыдамды қоректендiрілгенболуы мүмкін.Арнайы киімдерді дайындауда төмендегі классикалық жаймалар қолданылады:диагональ (саржевая), молескин (сатиновая), репс (ложнорепсовая), трико (комбинированных переплетений), коверкот (диагоналевая). Диагональ –артикулы бойынша үлкен көлемде шығарылатын, саржалық өрімді өте кең тараған мата.Жылулық кеудеше,әскери жейде,арнайы киімдер және жадағайды дайындауда қолданылады.Арнайы киімге арналған диагоналдар 15-25% штапелді капронды құрайды.Тігін өндірісінде диагональ құйылуы мен сетінегіштігімен сипатталады және негізі бойынша отыруы 6%.Молексин- төмен сызықтық тығыздықты кардалы иірімжіптен жасалған күшейткіш сатинді өрімнен өндірілетін,тегіс жылтыр бетті мата.Тығыз молексин тозаң өткізбейтін қасиетімен сипатталады.Жұмыс күртешесін,шалбар,комбинезон дайындауда қолданылады.Жоғары тозуға төзімділікке және сетінегіштікке ие,бірақ отыруы болмашы (1-2%) береді.Репс-қалың негізден жасалған,көлденең кесілген тігісті маталық өрімді мата.Тегіс боялған матаның пайдалану аймағының кеңдігі олардың әртүрлі масса мен өңделуін қамтамасыз етеді.Көбіне 1м2 матанын копшілігі 250 г салмақпен өндіріледі, ал кейбір арнайы киімдерге арналған 1м2 костюмді матаның салмағы 480 граммға жетеді.Коверкот-екі түсті ширатылған иірімжіптен жасалған күшейтілген атластан немесе диагональді өріммен өндіріледі.Осы матаның негізінің тығыздығы,негізсінің тығыздығынан едәуір жоғары (екі немесе одан жоғары).