2. Азаматтық-құқықтық жауаптылық жүйесіндегі кездейсоқ жағдай және еңсерілмейтін күш түсініктері

Азаматтық-құқықтық жауаптылық құқық бұзушының мүлкінен айыру, не алу, немесе кәсіпкерлікпен айналысуға тыйым салумен, занды тұлғаны мәжбүрлікпен жою, не қайта құрумен байланысты, жағымсыз нәтижелі, құқықтық жауаптылықтың бір түрі. Азаматтық-құқыктық жауаптылықтың бірнеше түрі бар.

Шарт бойынша және шарттан тыс жауаптылық. Шарт бойынша жауаптылық дегеніміз несие берушінің алдындағы борышын өтемеген, не оның толық ыждақаттылықпен орындалмағаны үшін шарт, не басқа да құқықтық негіздер бойынша борышқорға мүліктей зиян әкелетін жағымсыз салдарлар. Шарт бойынша жауаптылықтың ерекшеліктері: біріншіден,шарт бо¬йынша жауаптылыктың күшіне енгеніне дейін субъектілер өзара нақты азаматтық-құкықтық міндеттемемен байланған, мысалы, сауда-саттық, тауар жеткізу, жүк тасу, екіншіден, бұндай жа-уаптылык тараптардың жасаған шарттарынан, не басқа да құқықтық негіздерден, мысалы, экспортқа бұйымдар шығаратын жоспарлы актілерден пайда болады, үшіншіден,осындай жауаптылықтың күшіне енуіне міндеттемені орындамау негіз бо¬лады.

Шартта белгіленбеген, бірақ бір тұлғаның құқыққа карсы әрекетінің нәтижесінде, екінші бір тұлғаға келтірілген зиян бо¬йынша күшіне енетін жауаптылықты шарттан тыс жауаптылық деп атаймыз. Мысалы, қылмыс жасаушы азаматтың меншігіне қол сұғып, оның автокөлігін ұрлап мініп кетіп, оны істен шығарып, шағып тастаса, автокөліктің иесі сот арқылы қылмысты іске қоса азаматтық талап қойып, бұзылған автокөліктін құнын өтеу жөнінде сот арқылы қылмыскерге, сотталушыға та¬лап қоюға құқылы.

Сонымен, шарттан тыс жауаптылықтың темендегідей бірнеше ерекшеліктері бар: біріншіден, келтірілген зиянға дейін, зиян келтіруші мен жәбірленушінің (зиян шегушінің) арасында азаматтық-құқықтық міңдеттеме болмауы мүмкін, екіншіден, шарт¬тан тыс жауаптылықтың, не міндеттеменің тууына зиян келтірушінің құқықка қарсы, кінәлі, айыпты әрекеті негіз болады, үшіншіден, міндеттемелік құқыктық қатынас бұл жерде жәбір-ленушінің мүліктік және мүліктік емес шексіз қүқығынан туындайды, мысалы жәбірленушінің денсаулығына, ар-намысына, атына, мүлкіне зиян келтірілуі мүмкін. Сондықтан, шарттан тыс жауаптылық жәбірленушінің шексіз құқығына қол сұқан, не оның құқығын бұзған кез келген адамға жүктеледі және шарт бойынша емес, тек заңмен реттеледі.Төртіншіден, шарттан тыс жауаптылықтың іске асырылуы үшін келтірілген зиян нақты, шын мәнінде болу керек.

3. Ерекше құнды заттарды ұрлағаны үшін қылмыстық жауаптылық

Қазiргi жаңа Қылмыстық кодексте талан-тараждың ерекше түрi — ерекше құнды заттарды талан-таражға салуды қылмыстың затының ерекшелiк белгiсiне байланысты жеке құрам ретiнде бөлiп қараған.

Қылмыстық кодекстiң 180-бабының 1-тармағында ерекше тарихи, ғылыми, көркемдiк немесе мәдени жағынан құнды заттар мен құжаттарды талан-таражға салу, талан-тараждың жасалу тәсiлiне қарамастан осы қылмыс құрамын құрайды деп белгiлен-ген. Талан-тараждың осы түрiнiң заты болып ерекше тарихи, ғылыми, көркемдiк немесе мәдени жағынан құнды заттар мен құжаттар танылады. Бұларға археологиялық қазбалар нәтиже-сiнде табылған ерекше заттар, көркемдiк маңызы ерекше заттар (картиналар, скульптуралық шығарма, әр түрлi нәрселерден жасалған көркем бұйымдар), көне кiтаптар, сирек қолжазбалар, архивтер, сирек кездесетiн коллекциялық байланыс маркалары, көне мәнеттер, ордендер, ғылым немесе мәдениет үшiн аса құнды құжаттар жатады.

Заттар мен құжаттардың ерекше тарихи, ғылыми, көркемдiк немесе мәдени жағынан құндылығы, олардың ақшалай бағасымен бiрге тарихи, ғылыми немесе мәдениет үшiн және бар немесе жоғына байланысты сарапшылық қорытындысы арқылы анықталады.

Қылмыс объективтiк жағынан ерекше тарихи, ғылыми, көр-кемдiк немесе мәдени жағынан құнды заттар мен құжаттарды талан-таражға салу, талан-тараждың тәсiлiне (ашық, жабық, күш қолдану арқылы, алдау немесе сенiмге қиянат жасау) қарамастан жүзеге асырылады. Мұндай әрекеттердi iстеу ұрлық, алаяқтық, иеленiп кету немесе ысырап ету, тонау я болмаса қарақшылықпен жасалуы да мүмкiн.

Қылмыстық кодекстiң 180-бабы ерекше құнды заттарды мемлекеттiк немесе қоғамдық ұйымдарды, мекемелер мен кәсiп-орындардан, сондай-ақ заңды немесе заңсыз жолмен осы заттар-ға иелiк етушi азаматтардан талан-таражға салғаны үшiн қыл-мыстық жауаптылықты қарастырып отыр.

Ерекше құнды заттар мен құжаттарды талан-таражға салу сол заттарға кiнәлi адам толық иелiк еткен уақыттан бастап аяқталған деп саналады. Қарақшылықта бұл қылмыс шабуыл жасаған сәтiнен бастап аяқталған деп есептеледi. Мұндай ретте оның әрекетi осы 180-баппен қосымша сараланбайды. Осы көрсетiлген қылмыс құрамын — ұрлық, тонау немесе қарақшылық нысандары арқылы iстеген 14-ке толған адам осы қылмыстың субъектiсi болып танылады, ал талан-тараждан басқа нысандармен осы қылмысты iстеген жағдайда — қылмыстың субъектiсi болып — 16-ға толған азаматтар танылады.

Көрсетiлген қылмыс құрамы субъективтiк жағынан тiкелей қасақаналықпен және пайдакүнемдiк мақсатпен жүзеге асырылады.