15 Билет.

1.Жылыландыру д\з даладағы темпеатураның өзгерісіне қарамастан бөлмені біркелкі температурамен қамтамасыз ету.Бөлмеде біркелкі температура болу белгілі бір жағдайлармен анық-ды: Жылуландыру жүйесі, отынның сапасы, жылуландырудың сапасы,жылуландырудың жеткіліктілігі және реттілігі.Бөлме температурасы қысқы уақытта 18-29 С аралығында болуы керек.Жылыту қондырғыларының температурасы 80 С тан көп болмауы керек,температура одан жоғарылаған жағдайда, адам күйіп қалу қаупі туындайды және жылыту қондырғыларына қонған шаңның жануы мүмкін.Осы себептен тұрғын үйлерде булы жылуландыру қолданылмайды.

2.Адам өмір сүру кезеңінің барлық сатысы топырақпен тығыз байланысты, сондықтан топырақтың жағдайы адам ағзасына әр түрлі әсер етуі мүмкін. Топырақ жер қыртысының борпылдақ жоғарғы қабаты,ол минералды,органикалық ,органыкалық-минералды қосылыстардан және микроорганизмдердің көп мөлшерінен тұрады.Топырақ құрамы жануарлардан шыққан органикалық заттармен ластанған кезде адамдар арасында әр түрлі жұкпалы аурулар дамиды.Топырақтың құрамындағы құмның немесе саздың көп болуына байланысты 3 түрге бөлінеді: Құмды,сазды,аралас.Топырақтың тағы да бір көрсеткіші-ылғалдылығы.

3.Биология және медицинаның тәжірибесінде радиоактивті изотоптар өсімдіктер дамуын ,молекулалық құрылысын, зат алмасуды зерттеу үшін ,қатерлі ісіктердің диагностикасы және емдеуі үшін қажет.Ионды сәуле ағзаға 2 түрлі әсер етеді:1.Рентген немесе гамма сәуле және нейрондармен барлық дененің немесе оның бөліктерінің сырттай сәулеленуі.2.Альфа,бетта бөлшектерін шығаратын радиоактивті заттардың ағзаға тусуі нәтижесінде әіштей сәулеленуі. Ионды радиация ағзада судың иондануына ,қан және лимфада радикал торатрының пайда болуына және тиол ферментерінің каталитикалық белсенділігінің бұзылуына алып келеді.Профилактикалық шаралар ауқымында жеке қорғаныс құралдары және жеке бас гигиенасы манызды орында тұр.Ашық түрдегі радиоактивті препараттармен жұмыс істейтін жұмысшылар арнайы киімдермен қамтамасыз етіледі,ауа аэрозольді ластану кезінде респиратор колдану керек,апат немесе жөндеу кезінде ауаға бу,газдар көп түсетін болса,жұмысшылар арнайы пневмокостюмдар қолданылуы қажет.

17 Билет

1.Ауаны жакс сору үшін ауа соратын жерде күшейткіштер орналастыруға болады.ол ауа алмасу жиілігін арттырады.сонгы кездері кондиционерлер кеңінен қолданылады.ол бөлмеледі сапасы жаксы ауамен камтамасыз етеді.Онда ауа тазаланады,ылғалдандырыады,содан кейін микроклиматтың кажет мөлшері автоматы түрде реттеледі.ауаны арнайы қондырғылардың көмегімен соруды жасанды ауа алмасу дейді.Ауа алмасу жиілігінің қажетті мөлшері бөлменің ауданына ,оның биіктігіне және ондағы адам санына байланысты есептелінеді. Бөлме ауасының тазалығының көрсеткіші ретінде көмір кышкыл газы алынады. Ересек адам бір сағаттын ішінде 22,6 л көмір кышкыл газын бөледі.атмосфераның жер беті қабатында оның мөлшері 0,04 немесе 0,4л/м3 пайыз денгейінде ,ал бөлме ауасындағы шекті мөлшері 0,1 пайызға тең.Осы параметрлерді біле отырып, бөлмедегі адам санына байланысты қажетті ауа көлемін есептеуге болады.

2.Топырақтын санитарлық жағдайына баға беру кезінде физико-химиялық, гельминталогиялык,бактериологиялык, энтомологиялық, радиометриялық әдістер кеңінен қолданылады.Белгілі бір нысанды салуға жер бөлінген кезде топырақтың табағи санитарлық анализі жүргізіледі.Ол кезде мыналар аныкталады: Механикалық құрамы, ылғалдылығы ,аммоний тұздары,нитриттер ,хлоридтер.Сынаманы пышакпен,қырғышпен,Некрасов бурасымен бірнеше нуктелерден конверт немесе диоганаль әдісімен алынады.Сол нуктелерде шұңқырлар қазылады,бірінші сынаманы топырактын бетінен 10-20см тереңдікте алады,шұңқырдың тереңдігі 2 м дейін болады,Алынған топырактын мөлшері 1 кг-нан аз болмау керек.

3. Бул жерде шаң туралы айтасындар, кітаптан таппадым короче!

18 билет 1.Атмосфералық қысым барометр деп аталатын құралмен өлшенеді.Барометр- онын негізгі құрылысы ішінен ауа сорылып алынған қатпарлы металдардан жасалған қорапшалардан тұрады,қорапша өте нәзік серпімді материалданжасалғандыктан ауа қысымының өзгерісіне сезімтал. Кессон ауруы –кәсіби ауру болып есептеледі,қалыпты атмосфералық қысымнан өте жоғары немесе керісінше өте төмен атмосфералық қысымга откен кезде пайда болатын ауру.2. Топырақтың жоғарғы беті борпылдақ. Мұның құрамында көптеген өлі органикалық заттар бар (өсімдіктер қалдығы, қарашірік). Бұл қарашірікті аккумулятивті А қабаты. Тереңірек, өте тығыз иллювиалды өтпелі В қабаты жатыр. Оның астында топырақ түзуші - С қабаты орналасқан. Барлық топырақтар бір-бірінен осы генетикалық қабаттарымен ажыратылады (1-су¬рет). Әр түрлі топырақтың генетикалық қабаттары қалыңдығымен, түстерімен, құрылымымен, морфологиялық қасиеттерімен ерекшеленеді. Топырақтың қалыңдығы санмен көрсетіледі. Мысалы, кейбір топырақтарда А қабаты небары 0-5 см, ал кейбіреулерінде 0-50 см болады. Топырақтың типтеріне байланысты А, В, С қабаттары бірнешеге бөлінуі мүмкін.Топырақ қабаты тереңдеген сайын аэрация нашарлайды. Оттегінің мөлшері азайып, көмір қышқыл газы мен органикалық заттардың ыдырауы кезінде бөлінетін басқа да газдардың мөлшері артады. Топырақтың жоғарғы қабаттарында өсімдікке қажетті фосфор, калий, азот, кальций және басқа заттар жинақталған.Топырақтың әртүрлі қасиетіне (қышқылдығы, тұздылығы, ылғалдылығы) байланысты өсімдіктерді көптеген экологиялық топтарға бөлуге болады

Билет-14

1.Тұрғын бөлеменің микраклиматы д/з, ол сол бөлменің 1. ауасының температурасы, 2. ауа ылғалдылығы 3. ауа жылдамдығы 4. бөлменің ішкі қабырғасының температурасы. Климаттық аймақтарға әр түрлі нормалар бекітілген. Салқындаудан қорғанудың негізгі шараларына: 1. Жүйелі жылыландыру 2. бөлмелердің дұрыс орналасуы 3.жылу ұстайтын қоршаулар орнату едендерді жылыландыру Күн ыстық кезеңдерде: 1.тұрғын үйді дұрыс жобалау, бөлмені желдетуге жағдай жасау 2. бөлме бағытының дұрыс орналасуы 3. куннен қорғайтын қондырғылардың дұрыс орналасуы 4. көгалдандыру 5. ашық түсті сырмен сырлау 5. бөлмеде тиімді ауа алмасуы керек. Бөлме темпер/на баға беру үшін әр түрлі : спиртті, сынапты, электрлі термометрлер қолданылады, ал ауаның температурасының ауытқуын уздіксіз қадағалау ушін термограф қолданылады Бөлменің орташа температурасын анықтау үшін термометрді штативке бекітіп 6 нүктеде анықтайды: тігінен 3 нүктеде биіктігі еденнен 0,1және 1,5м биіктікте және бөлменің төбесіне 0,15 м жетпей. Тігінен температура ауытқуы 2 С көп болмауы керек Көлденеңнен 3 нүктеде – бөлменің ортасынан және бөлменің ішкі және сыртқы қабырғаларынан 0,2 м қашықтықта анықталады. Орташа температураны анықтау ушін 6 нүктеде анықталған температураны бір-біріне қосып, 6-ға бөледі.бөлменің ішкі қабырғалардың температурасын анықтау үшін арнайы беті тегіс және резервуарлары дөңгелектенген термометр қолданылады тегіс жағын қабырғаға изолентамен бекітіеді Өлшеуді 35-40 мин уақыт жүргіземіз. Бөлмеде ауа ылғалдылығы 40-60% болуы керек Ауа ылғалдылығын анықтау үшін Август және Ассман психрометрлер мен гигрометрлер қолданылады Ауа ылғалдылығы 2 нүктеден анықталады: бөлменің ортасында және сыртқы қабырғалардан 20см қашықтықта. Өлшеу 10-15 мин жүргізіледі.

2.Судың құрамында азоты бар заттарды анықтау. Судың жануарлардан шыққан органикалық заттармен ластануының ( аммиак, азотты тұздар және азот қышқылы) маңызды жанама көрсеткіш болып саналады. Судың құрамында аммоний тұздарының 0,1 мг/дм куб –тан көп болуы, судың жаңадан органикалық заттармен ластанғанын көрсетеді, өйткені аммиак органикалық азот қосылыстары бар заттардың ыдырауынан пайда болатын бастапқы зат. Нитраттардың судың құрамында болуы органикалық заттардың минерализациялануынан пайда болған соңғы заттар. Судың құрамында нитраттардың, нитриттер, және аммиактың болуы су көзінің үнемі жануалардан шыққан органикалық заттармен дастанатынын көрсетеді. Судың құрамында нитритер мен нитраттардың мөлшерінің көбеюі және аммиактың болуы судың жақын арада ластана бастағанын көрсетеді. Судың құрамында тек нитреттер ғана болса, ол суда минерализация процесінің аяқталғанын көрсетеді.Судың құрамындағы нитраттардың мөлшері нормада - 45мг/дм. куб – тан көп болмауы керек.

3.Бөлменің сапалы екенін анықтау үшін әр түрлі гигиеналық нормалар дайындалған. Ол бөлменің ауасының тазалығы, шудың мөдшері, күн сәулесінің түсуі, уйдің температурасы, ауа қозғадысы, ауа ылғалдылығы және т.б. Бөлме температурасы 18-20 С , нормада 1м кв ауданнан 3м куб / сағ ауа шығарылып тұруыы керек, бөлменің жарықтануы 1:6-1:8 қатынасына тең болуы керек, бөлмеге кемінде 3-4 сағ күн сәулесі тура түсуі керек.Үй салуға жер таңдаған кезде ол жер келесі талптарға сай болуы керек: кун сәулесі түсетін, ауа алмасуы жақсы , шу көзінен және атмосфералық ауаны ластаушылар көзінен, өндірістік мекемелерден, темір жолдан, автокөліктің магистральды жолдарынан алыс орналасуы керек, бөлмелер саны жеткілікті болуы керек. Жер асты суының биіктігі 2м кем болмауы керек ойткені уйде ылғалдың пайжа болу қауіпі туындайды.

Билет-12

1.Ауа қозғалысының жылдамдығы дегеніміз- белгілі уақыт аралығындағы ауа қозғалысының ара қашықтығы, ол метр/ секундпен өлшенеді. Ауа қозғалысының 0,5 м/сек-қа тең болған кезде – кататермометр, термоанемометрен анықталады, ауа қозғалысының жылдамдығы 0,5 м/сек- тен жоғары болғанда табақшалы, қанатшалы анемометрлер қолданылады.Табақшалы анемометр – аспапты тігінен қойғанда аспаптың осі бір –біріне перпендикулярлы орналасқан екі көлденең стерженнен және олардың аяқ жағына темір табақшалар бекітілген.Табақшалы анемометр ауа қозғалысыныың жылдамдығын 1м/с -50 м/с аралығында анықтайды. Ауа қозғалысын анықтау үшін анемометрді ауа қозғалысына бағыттап қояды. Алғашқыда 1-2 мин табақшаларды жай айландырып алады сосын есептейтін құралдарын қосады.Есептегіш құралдың үлкен тілі бірліктер мен ондықтар бөлігін көрсетеді.Ал кіші тілі – жүздік пен мыңдық болып бөлінген. Өлшемді бастар алдында есептегіш құралды жұмысқа қоса салысымен көсеткіштерін жазып алу керек.Анемометрдің есептегіш құралын қоса салысымен секунд өлшегіште іске қосылады. Өлшеу мерзімі өткеннен соң 3-5 мин есептегіш құралды өшіреміз де тағыда көрсеткіштерін жазамыз.Соңғы көрсеткіштен алғашқы көрсеткішті алып тастаймыз.Шыққан санды секундқа бөлеміз. Қанатшалы анемометрдің табақшалы анемометрден айырмашылығы табақшалардың орнына, аспаптың орнына қанатшалар бекітілген. Оның көмегімен 0,1м/с -5 м/с –қа дейінгі аралқта ауа қозғалысынң жылдамдығын анықтауға болады.Кататермометр ауаның 0,1-1,5 м/с аралығындағы ауа қозғалысын анықтауға болады. Бұл аспап цилиндрлі және шар тәрізді резервуарлары болып екіге бөлінеді Цилиндрлінің көрсеткіштері 35-38С аралығында, ал Шар тәріздінің көрсеткіші 33-40С аралығындаБұл аспап тың жұмысы көтерілген температураның бірте –бірте салқындауына негізделген.Аспатың 1 шаршы см көлемінен милликалориямен өлшенетін жылу жоғалту көлемі аспаптың факторы (F) деп , аталады.Фактор аспап шыққан зауытта анықталып, оның мөлшері сыртында жазылады. Алдымен спирт өқйылған резервуарларды температурасы 70-80 С стакандағы суға саламыз.Резервуарлардағы спирт шыны түтікшелермен жоғары көтеріледі Жіңішке түтікшелерден кеңейтілген жерінің 2/1 бөлігін толтырғанша қыздырамыз. Сосын аспапты құрғатып , сүртіп ауа қозғалысын анықтайтын бөлмеге ілеміз.Секунд өлшегіште уақытты белгілейміз., қанша уақытта спирт спирт 38С-тан 35 С –қа дейн түсетінін анықтайыз. Боялған спирттің бағаны 38С жеткен кезде секундомерді қосамызда, 35 С жеткен кезде секундомерді тоқтатамыз. Өлшеуді екі- үш рет қайталаймыз да, орташа көрсеткішін анықтаймыз.

2.Судың органолептикалық қасиеті: иісі, дәмі, түсі, түстілігі, мөлдірлігі, лайлығы, қалқып жүрген заттар, тұнбалар.Судың физикалық қасиеті: температурасы, иісі, дәмі, түсі, мөлдірлігі, тұнбасы, лайлығы жатады.Ішуге қолданылатын судың температурасы 7-12 С аралығында болғаны дұрыс.Судың мөлдірлігі судың құрамындағы қалқып жүрген заттарға байланысты.Судың мөлдірлігі судың сынамасын алып жатқан жерде анықталады.Суды Снеллен цилиндріне құяды.Ол цилиндр биіктігі сантиметрлерге бөлініп белгіленген, түбі тегіс, судың артық мөлшерін шығаратын тубусы бар. Ауыз су ретінде қолданылатын судың мөлдірлігі 30см кем болмауы керек.Судың дәмі мен иісі судың құрамында өсімдік текткс органикалық заттар болуына байланысты Ал жер асты суларының иісі мен дәмі көп мөлшерде еріген минералды тұздар мен газдарда әсер етеді.Судың иісінің қарқындылығын және сипатын анықтайды. 0- балл – иісі жоқ, 1-балл өте әлсіз иіс, 2-балл - әлсіз иіс, 3- балл- анықталатын,4- балл – айқын иіс, 5- балл - өте қатты білінетін иіс. Қазіргі кезде қолданылып жүрген нормативтерге сай 2- балдан көп болмауы керек. Судың құрамында кальций мен магний тұздарының болуы судың қаттылығына әсер етеді. Қаттылығы 1,75 моль/л – ге дейін суды жұмсақ су дейді, 1,75-3,5 дейінгі суды – орташа жұмсақ су, 3,5-7,0 аралығында қатты су, ал 7,0-ден жоғары суды өте қатты су деп атайды.Ауыз судың қаттылығы нормада 3,5 моль/л немесе 7 мг-экв/л –ден көп болмауы керек. Хлоридтер жай ағынды сулардың құрамында көп емес мөлшерде 20-30 мг/л дейін кездеседі. Құрамында хлордың мөлшері 350-500 мг/л болса, онда суда дәм п.б. Стандартқа сай хлоридтер нормада 350 мг/л- ден аспауы керек.Сульфаттар судың құрамында 500мг/л болса, суда ащы –тұзды дәм п.б. Стандартқа сай 500мг/л-ден аспауы керек. Судың құр-ғы фтордың мөлшері нормада 1,2-1,5 мг/л болу керек. Егер мөлшері 5мг/л-ден көтерілсе, ол адамдар арасында сүйектердің зақымдануын туындатады. Судың арнайы өңдеу әдісі дегеніміз- судың құрамындаңы белегілі бір хииялық заттың мөлшерін нормаға дейін жеткізуін айтамыз.Оларға келесі әдістер жатады: суды жұмсарту, суды тұщыландыру, суды фторлау, суды дефторлау, суды темірлеу, темірсіздендіру. Ауыз суды тазартудың физ/қ әдістеріне : иондаушы емес электромагниттік сәулесі, электрлік және магниттік әдістер. Бұл әдістердің артықшылығы : - залаласыздандырған судың құрамы мен қасиетін өзгертпейді;- реагенттердің тасымалдануының сақталуын талап етпейді ; -уыттылық қауіптіліг жоқ;- суды тез залалсыздандырады.

Билет-20

1.Ауның химиялық құрамында оттегінің мөлшері 21% , ал азот -78 % көмірқышқыл-0,4-0,3%, 0,94% инертті газдардан тұрады, ал биологиялық құрамы : шар тәрізді және таяқша бактериялар, клостридиялар, актиномицидтер, саңырауқұлақтар мен вирустар табылады Күн сәулесімен басқа да факторлар ауа микрофлорасының жойылуына әкеледі.Улкен қалаларда ауада микроорганизмдер мөлшері көп, ал ауылды жерлерде аз келеді.Микроорганизмдердің көпшілігі жабық бөлмелердің ауасында көп болады, микроп тығыздығын азайту мақсатына бөлменің ылғалды жиналуын, желдетумен және түсетін ауаны тазалаумен фильтрлеу бірге жүргізіледіСонымен бірге аэрозольді дезинфекция Және УК сәулемен бөлмені өңдеу қолданылады. Ауа техногенді заттардың жиналуының қоры болып табылады, адам ағзасына зиян тигізетін фактор болып табылады Ауаның физикалық қасиеттері : күн радиациясы, ауаның қозғалысы да оның өзін-өзі тазарту үрдісіне қатысады. Ауаның ылғалдылығы судың, топырақтың ылғалдылығына байланысты. Ауаны ластаушы көздер табиғи және жасанды болады:өндірістік шаңдар көмір, мұнай, газ, автокөлік, т.б.Атмосфераның ластануы көптеген созылмалы аурулардың пайда болуына әкеледі. Күкірт тотығы бронхыларды, өкпені тітіркендіреді,көмірсутегі – ісік ауруларына сондай-ақ туберкулез, тұмау, қызамық, қызылша, көкжөтел, дифтерия, желшешек ауруларының таралуына әкеледі.Ауаны қорғау шараларына1. елді-мекенді жоспарлау 2.техиканы үздіктіге ауыстыру өндірістік процесті жүйелі етіп ауыстыру

2.Уй салуға жер учаскесін таңдаған кезде ол жерге күн сәулесі, ауа алмасуы жақсы болуы,шу және атмосфералық ауа ластаушыларданөндірістік мекемелерден, темір, автокөліктің магистральды жолдарынан алшақ болу керек.Үй дұрыс орналасуы үшін балалар ойнайтын жер, ересектер дем алатын жер өсімдіктер егілетін жер қарастырылуы керек. Су құбыры мн канализация жүйесі жақын орналасуы керек.Автокөлік келуге ыңғайлы болу керек. Осы гигиеналық нормалар сақталмаған жағдайда адамның көңіл-күйі нашарлап, жұмыс қабілеті төмендейді, сол уйде тұратын амдардың әр түрлі аурулармен ауруына себеп болады. Тұрғын үй жағдайына ағымды және алдын-ала санитарлық тексеру жүргізу арқылы баға беруге боладыТексеру екі бөлімнен тұрады: санитарлық сипаттау және зертханалық экспериментальды тексеру. Санитарлық сипаттау кезінде тұрғын үйдің айналасының санитарлық жағдйының толық сипаттамсы беріліп үйді тексеру картасы толтырылады,зертханалықта үйдің температурасын, жылу жүйесін, ауа ылғалдығына т.б анықтайды Сосын санитарлық жағдайға қорытынды беріледі.