Мәдениеті.

Сақтар Алтай, Сібір, Шығыс және Еуропа халықтарымен сауда байланысын жасады. Б.з.б. I мыңжылдықта Еуразия далаларында дэстүрлі халықаралық жэрмеңке өткізіліп түрған.

¥лы Жібек жолының жеке бөліктерінің бағыты:

• Лазурит жолы. Памир - Иран мен Месопотамия.

• Нефрит жолы. Қашғария - Қытай.

• Дала жолы. Хуанхэ өзені - Алтай-Қазақстан-Қара теңіз жағалауындағы дала - грек, этрустар елі (б.з.б. I мың ж. ортасы)

Ал Шығыс Қазақстан мен Жетісу аралығында ішкі сауда қалыптасқан.

• Б.з.б. VII ғасыр - Сібір, Қазақстан, Еділ бойы жэне Еуропаның оңтүстігінде скифтік-сібірлік "аңдық стиль" деп аталған өнер пайда болды. Басты тақырыбы- аңцар мен аңыздағы қиял-ғажайып бейнелерді суреттеу.

"Андық стиль" өнері дэстүрімен сақтар Алдынғы Азия мен Иранға жасаған жорықтары кезінде танысқан. Осы жерден алғаш рет "омір ағашы" атанған арыстан бейнесі тараған. Бүл онердің негізі- ежелгі аңыздарда сақталған адамның эртүрлі жануарлардан шыққандығы туралы түсінік.

Б.з.б. ІІІ-ІІ ғ.ғ бұл онер түрі күлдырай бастады. Аң стилі ою-орнекке айналды.

• Жылқы бейнесі күн жэне отпен байланыстырылды. Есік қорғанынан табылған патшаның бас киімінде бейнеленген қанатты аттар- күннің қозғалысын білдіреді.

• Қабан бейнесі-күн күркіреу күдайы. Арыстанды бейнелеу Арал маңындағы сақтардың түрақты тақырыбы болған.

Сақтардың элем қүрылымы туралы түсініктері:

• Жер асты, жер, кок (аспан) элемі.

• Дүниенің торт бүрышы-оң жағы, сол жағы, алдыңғы жағы, артқы жағы.

Сақтардың ғарыш туралы түсінігі Есік қорымынан табылған патшаның бас киімінде бейнелеген. Бүлар- күн, қанатты 4 ат жэне 4 алтын жебе суреті. Бүл қүдайдың үш әлемге билік жүргізуінің ерекше белгісі болып саналған. Сақ патшасы күн бейнелі қүдай дэрежесінде корсетілген.

Үйсіндер.

Саяси қүрылымы.

Б.з.б. I ғасыр аяғында Қазақстан далаларында сақгарды ығыстырған жаңа тайпалық одақтар пайда болды. Олар: үйсіндер, қаңлылар.

Б.з.б. II ғасыр - үйсін тайпалары Орталық Азиядан Жетісуға қоныс

аударды. Б.з.б. 160 жыл - үйсіндер

тиграхауда - сақтарының жерін

мекендеді.

Ертедегі қытай жазбаларында "усун" д (көшпелі мемлекет) атауы б.з.б. II ғ. соңынан бастап кездеседі (елші Чжань Цянь дерегі).

Үйсіндердің негізгі орналасқан жері -Іле даласы. Территориясы: Шу мен Талас өзендері - Қаратау - Тянь-Шань тауы -Балқаш көлі - Ыстықкөл. Мемлекет 3-ке бөлінген: шығыс, батыс, орталық (б.з.б. 73 ж.).

Астанасы - Чигучен (Қызыл Аңғар) қаласы (Ыстықкөл жағасы). Халқы - 630 мың адам, тұрақты атты әскері - 30 мың. Соғыс жағдайында 180 мың әскер жасақталған.

Үйсіндер билеушісінің титулы - гуньмо (күнбегі).

Тайпа көсемдері мен рубасылары -бектер. Басты байлык - мал мен жер.

Б.з.б. I ғасырда ежелгі үйсін қоғамында шұрайлы жерлерді жеке меншікке иелену басталды. Жеке меншіктің болғанының тағы бір белгісі - жеке адамдарға тиесілі мүліктің ерекше таңбалармен белгіленуі. Таңбалар дүние-мүлікке, үй малдарына салынды.

Әскер басшылары мен жоғары лауазымды ақсүйектердің алтыннан, мыстан жасалған мөрлері болды. Лауазымы төмен уйсідер тас және қыш саздан жасалған мөр ртаған.

Үйсін қоғамындағы элеуметтік теңсіздік археологиялық олжалардан айкын керінеді. Қорғандар көлемі жағынан 3-ке бөлінеді:

• Үлкен қорған - диаметрі 80 м, биіктігі 15 м;

• Орташа қорған - диаметрі 15 м, биіктігі 4 м;

• Кіші қорған - диаметрі 10 м, биіктігі 1 м.

Үйсіндер Қытаймен дипломатиялық гае туыстық қатынаста болды.Олар ұйғыр тайпалары, Енисей қырғыздары, Еділ бойы халықтарымен сауда байланысын жасаған.

Қаңлы, ғұндармен жайылым, сауда жолы үшін соғысқан.

з) Археологиялық ескерткіштері.

Үйсіндер обалары салынған уақытына карай 3 топқа бөлінеді:

•, Ерте кезең қорымдары: Қапшағай, Өтеген, Қызылеспе, Қызылауыз, Қызылқайнар. Ерекшелігі: солтүстіктен оңтүстікке

карай тізбектеліп салынған, эр тізбекте

5-6 оба бар.

• Орта кезең қорымдары: Өтеген - Қарлақ, Қаратума, Тайғақ, Алтынемел, Талғар, Ақтас.

Ерекшелігі: жүйесіз, 3 обадан тізбектеліп салынған.

• Сонғы кезен корымдары: Қапшағай, Шолақжиде, Үңгірқора, Қалқан. Ерекшелігі: тізбексіз жэне жүйесіз салынып, қабірлер лақатталып қазылған.

Үйсіндердің алғашқы қоныстары Шу алкабында, Қырғыз Алатауының сілеміндегі Қран (Луговое) ауылы маңында салынған.

б) Шаруашылыгы. Өнері. Діні.

Үйсіндер шаруашылығының ерекшелігі мал шаруашылығы егіншілікпен ртастырыла жүргізілді.

Мал шаруашылығы үйсіндер өмірінде манызды болған. Әсіресе жылқы өсіруге ерекше көңіл бөлген. Бай үйсіннің 4-5 мың жылкысы болды. Байлықтың негізгі өлшемі -жылкы саны.

Үйсіндердің егін шаруашылы-ғымен айналысқандығын суару жүйелерінің болғандығы дэлелдейді. Қарапайым суару жүйелері Жоңғар Алатауы, Шу-Іле бойындағы Шу аңғарында,Қырғыз Алатауының Талас аңғарында табылды. Көбінесе тары мен арпа екен.

Б.з. бас кезінде үйсіндерде отырықшылық болып, ал б.з. III - V ғасырда бау-бақша шаруашылығы тэлімі егіншілік түрінде одан эрі дамыған.

Үйсіндер мыс, қорғасын, қалайы, алтын кен орындарын пайдаланған. Темірді балқытып пышақ, қанжар, семсер, жебе үштарын жасаған. Зергерлік өнердің жоғары деңгейде болғандығын айқындайтын археологиялық олжалар:

• Ақтас зиратынан (Алматы облысы) табылған алқа.

• Қарғалыдан (Алматы облысы) табылған диадема (тәті).

Бүл диадема 2300 м биіктегі тау шатқалынан табылды, мүндай күпия жерлерге бақсыларды жерлеу дэстүрі болған. Диадема үзындығы - 35 см, ені - 4,7 см екі алтын тіліктен жасалған жэне аң-қүстар бейнелерімен өрнектелген. Диадемадағы пырақты аттар күнді білдіреді. (б.з.б. II ғасыр - б.з. I ғасыр аралығы). Ол Есік қорғанынан табылған патшаның бас киіміне үқсайды. Бүдан шығатын қорытынды: Қарғалы диадемасындағы бейнелер үнді-иран халықтарының элем туралы түсінігін байқатады.

Отырықшы үйсіндердің баспанасы -кірпіштен жэне тастан салынған үйлер. Көшпелі үйсіндер киіз үйлерде түрды.

Үйсіндердің жерлеу дэстүрі: мэйіттің қолы қапталына созылып, басы батысқа қаратылып жатқызылған. Ертедегі үйсіндер өлген адам тіріледі деп есептеген. Адамды жерлегенде ыдыстан бастап барлық тұтынған заттарын бірге көмген.

Тайпа адамдары жаратушы күшке табынып, арнайы күрбандықтар шалған.

Үйсіндер - ежелден келе жатқан түркі тайпаларының бірі. Бүгінде ¥лы жүз күрамындағы ру.

Қаңлы мемлекеті

Саяси қүрылымы.

Қаңлы туралы мэліметтер б.з.б ғасырда қытай деректерінде жазылған.

Б.з.б. II ғасырда "халықтардың үлы қоныс аударуы" деп аталатын оқиға нэтижесінде Орталық Азияда бірнеше жаңа мемлекеттік бірлестіктер пайда болды. Соның бірі - қаңлы мемлекеті Қазақстанньщ оңтүстігінде каңлылардың тайпалык бірлестігі құрылды (б.з.б. III ғ. немесе II ғасыр соңы). Территориясы: Қаратау жотасы Сырдарияның орта ағысы. Қаңлылардың ең негізгі атамекені - Сырдария өзенінің орта ағысы. Астанасы - Битянь қаласы (Түркістан қаласының маңы). Халқы - 600 мың, 120 мың үй. Билеушінің титулы - хан. Бүкіл елді басқару ісін ханның 3 уэзірі аткарған.

Жазба деректерге карағанда каңлы елі 5 бөлікке бөлінген. Әр бөліктің кіші хандары болған, олар үлы ханга бағынышты болды. Лауазымдық кызмет мүрагерлік жолмен берілді.

Соғыс түткындары қүлға

айналдырылды. Қүл еңбегі үсак малды күту, мал өнімдерін өңдеу, кейде колөнер кәсібі жэне егіггегуде қолданылды.

Б.э(/қарсаңында Қаңлы ірі мемлекеттік бірлестікке айналып, Қытай, Рим, Кушан, Парфия, Кавказ мемлекеттерімен жан-жакты байланыс жасады. Қаңлылар эскери одақ қүрып, көрші тайпалар - ғүн жэне үйсіндермен соғысты. Қаңлы мемлекеті өз жерімен өтетін ¥лы Жібек жолын үнемі бақылауда үстауға үмтылған.