2. В области государственного строительства

2.1. Обеспечение равенства граждан перед Законом государства.

2.2. Укрепление правопорядка и утверждение законности на основе четкого разграничения компетенции между органами законодательной и исполнительной власти, усиление роли суда в деле защиты свободы, политических и гражданских прав личности, борьбы с коррупцией в административных и правоохранительных органах, обеспечение безопасности, защиты от преступных посягательств на жизнь и здоровье граждан.

2.3. Усиление борьбы с преступностью и коррупцией.

2.4. Привлечение в органы государственного управления людей, проявляющих лучшие качества в современных условиях.

2.5. Совершенствование организационной структуры управления государством и его регионами.

2.6. Реформирование вооруженных сил в соответствии с настоящими условиями.

3. В области экономической политики

3.1. Разработка долгосрочной программы радикальной экономической реформы на основе широкого учета общественного мнения в целях создания социально ориентированной рыночной экономики.

3.2. Изменение отношений собственности.

3.3. Формирование оптимальной структуры форм собственности на основе развития методов разгосударствления.

3.4. Установление подлинного равноправия всех форм собственности во всех сферах общественной жизни.

3.5. Совершенствование налоговой системы, превращение ее из орудия подавления производительных сил в средство их стимуляции и активизации.

3.6. Развитие науки, создание и внедрение современных технологий на принципах самофинансирования.

3.7. Сохранение рентабельных сельскохозяйственных структур с преобразованием их в крупные акционерные предприятия.

3.8. Передача земли в пожизненное владение с правом наследования.

3.9. Приоритетное финансирование здравоохранения, спорта, образования.

3.10. Осуществление защиты внутреннего рынка и отечественного производителя.

3.11. Обеспечение достойной оплаты труда в соответствии с его качеством и количеством.

3.12. Возмещение потерь от обесценивания вкладов трудящихся на 1 января 1991 г.

4. В области экологии и охраны окружающей среды

4.1. Сохранение и оптимальное использование земельных, лесных и водных ресурсов Республики.

4.2. Ликвидация последствий радиоактивного заражения от аварии на Чернобыльской АЭС.

4.3. Предотвращение дальнейшего загрязнения промышленными отходами водного и воздушного бассейнов.

4.4. Разработка действенного природоохранительного законодательства;

усиление и эффективность работы экологических служб.

5. В области внешней политики

5.1. Максимальное использование выгод геополитического положения Республики Беларусь.

5.2. Равноправное сотрудничество со всеми государствами и в первую очередь с соседями.

5.3. Обеспечение интегрирующей роли Республики Беларусь в функциониро­вании сотрудничества независимых государств.

Лозунг партии:

«Здоровье народа — благополучие государства»

Белорусская экологическая партия зеленых «бэз»

Создана в июне 1998 г. Партия парламентского типа, объединяющая граждан Республики Беларусь в целях коренного улучшения экологической ситуации в стране. Нынешнее название приняла после присоединения к ней части членов Белорусской экологической партии, ликвидированной по решению Верховного суда РБ. Руководящий орган между съездами партии — Зеленая рада. Численный состав — 1120 членов. В сентябре 1999 г. прошла перерегистрацию.

Программа партии принята в 1999 г. В ней определены долговременные и ближайшие цели. Главной из них является обеспечение гражданам Беларуси права на экологическое благополучие, создание условий для устойчивого и гармоничного развития человека, общества и природы; формирование у населения экологической культуры и современного экологического мировоззрения.

Первоочередными задачами партии являются:

• участие в решении проблем, связанных с обеспечением экологической безопасности граждан;

• содействие внедрению в экономику республики энерго- и ресурсберегающих технологий;

• независимая технологическая экспертиза проектов, осуществляемых на территории республики, а также деятельности предприятий и организаций;

• обеспечение прав граждан на получение от государственных и негосударственных структур правдивой и полной информации о состоянии окружающей среды;

• проведение комплексных природоохранных акций совместно с другими политическими партиями и общественными организациями;

• расширение сотрудничества с международными экологическими организациями в целях улучшения охраны окружающей среды.

Основным принципом партии в экономике является хорошо продуманная экономия ресурсов, которая позволит уменьшить остроту социальных проблем, улучшить экологическое положение и вывести страну из глубокого экологического кризиса.

ПРАГРАМА БЕЛАРУСКАЙ ЭКАЛАГІЧНАЙ ПАРТЫІ ЗЯЛЁНЫХ «БЭЗ»

Прынята ў 1999 г.

Асноўныя прынцыпы пабудовы праграмы Беларускай экалагічнай партыі зялёных «БЭЗ»

Шмат дробных спраў,

многіх маленькіх людзей,

у шматлікіх невялічкіх месцах

могуць змяніць сусвет.

Кітайская прыказка

Мысліць глабальна,

дзейнічаць лакальна.

Адозва міжнароднага руху зялёных

Партыйная праграма «БЭЗ» уяўляе сабой пералік малых спраў, пэўных экалагічных праектаў, аб’яднаных агульнай ідэяй: перадаць нашчадкам родны кут у лепшым стане, чым яго атрымалі ад бацькоў.

СТРУКТУРА ПРАГРАМЫ

Базавая праграма складаецца з уводзін і дзвюх частак: доўгатэрміновыя мэты і мэты бліжэйшага часу. Кожная з частак падзяляецца на раздзелы па прынцыпу зручнасці для непасрэдных выканаўцаў і асаблівасцях тэхналогіі рэалізацыі.

УВОД3ІНЫ

АСНОЎНЫЯ ПРЫЧЫНЫ КРЫ3ІСУ I ШЛЯХІ ВЫЙСЦЯ З ЯГО

ЧАСТКА І

Раздзел 1.ФАРМІРАВАННЕ ЭКАЛАГІЧНАЙ КУЛЬТУРЫ. Паспяховая дзейнасць у гэтым накірунку можа ажыццяўляцца як асобнымі людзьмі, незалежна ад іх сяброўства ў партыі, так і грамадскімі суполкамі, неабмежаванымі па колькасці.

Раздзел 2. РАЗВІЦЦЁ ТЭХНАЛОГІЙ АШЧАДНАГА ПРЫРОДАКАРЫСТАННЯ I КІРАВАННЯ РЭСУРСАМІ. У гэтым накірунку поспех дасягаецца ў выніку сталай дзейнасці творчых навукова-тэхнічных калектываў, якія пры неабходнасці звяртаюцца за падтрымкай да грамадскіх арганізацый.

Раздзел 3. ЗАБЕСПЯЧЭННЕ ЭКАЛАГІЧНАЙ БЯСПЕКІ. Большасць праблем з гэтага накірунку для свайго вырашэння патрабуюць сумесных намаганняў усей партыі.

Раздзел 4. САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЯ I ВАЛЕАЛАГІЧНАЯ ПАЛІТЫКА. Вырашэнне праблем гэтага блоку патрабуе сумесных намаганняў некалькіх партый і грамадскіх арганізацый.

ЧАСТКА ІІ

Раздзел 5. НЕАДКЛАДНЫЯ ЭКАНАМІЧНЫЯ РЭФОРМЫ. Выкананне гэтага блоку патрабуе сумесных намаганняў усіх партый дэмакратычнай арыентацыі. Часцей за ўсе ў гэты раздзел будзе выносіцца адзін ці некалькі пунктаў з раздзела 4.

Раздзел 6. КОМПЛЕКСНЫЯ ПРЫРОДААХОЎНЫЯ АКЦЫІ. У гэтым раздзеле месцяцца некалькі акцый, патрабуючых звычайна намаганняў усёй партыі, дзеля якіх наспелі ўмовы.

УВОД3ІНЫ

ВЫТОКІ КРЫ3ІСУ Ў ПРЫРОДЗЕ I ГРАМАДСТВЕ

Практычна любая грамадская супольнасць на працягу многіх тысяч год развіцця чалавецтва раней ці пазней станавілася перад выбарам: ці то забяспечыць на кароткі час уласны дабрабыт за кошт неабмежаванага спажывання рэсурсаў, ці то выкарыстоўваць іх вельмі ашчадна, забяспечыўшы будучыню ўласным дзецям. Праз дзесяцігоддзі плямёны і народы, што пайшлі па шляху марнатраўства, знікалі з твару зямлі, а ашчадныя этнасы давалі жыццё наступным пакаленням.

Ужо каторы год запар мы назіраем за грандыёзным тэатрам палітычнага абсурду на фоне няўхільнага эканамічнага спаду. Як сацыялістычныя, так і капіталістычныя рэцэпты на постсавецкай прасторы чамусьці няўхільна вядуць да адмоўных вынікаў.

Магчыма, галоўная прычына гэтага ў тым, што ўсе антыкрызісныя праграмы грунтуюцца на няўдалых падмурках, бо ў былых жа савецкіх рэспубліках, з заблытанай сістэмай кіравання, макраэканамічныя паказчыкі ў лепшым выпадку вельмі прыблізна адпавядаюць таму, што адбываецца ў рэальным сектары эканомікі.

У такім разе эканамічны аналіз мэтазгодна пачынаць не з разгляду фінансавых патокаў, а з таго, наколькі эфектыўна выкарыстоўваюцца натуральныя рэсурсы на забеспячэнне здаровага ладу жыцця насельніцтва краіны. Пры такім падыходзе становіцца вельмі простым адказ на пытанне аб вытоках крызісу і шляхах выхаду з яго.

Мы апынуліся ў галечы з-за марнатраўства натуральных рэсурсаў і вынікаў чалавечай працы, а дасягнуць прыстойнага жыцця можна толькі на шляху ашчаднасці.

Савецкі Саюз займаў 1/6 частку зямной сушы і валодаў велізарнай колькасцю самых разнастайных натуральных рэсурсаў. Іх было дастаткова, каб забяспечыць прыстойнае жыццё на працягу многіх стагоддзяў усяму насельніцтву краіны. Але неверагоднае марнатраўства ва ўсіх галінах жыцця прывяло да таго, што імперыя развалілася, а народ апынуўся ў галечы.

У недалёкім мінулым адзін за адным распачыналіся грандыёзныя праекты пераўтварэння прыроды. Дастаткова ўспомніць спробы павароту паўночных рэк на поўдзень, асушэнне палескіх балот, інстытут металічнага вадароду, Байкала-Амурскую магістраль, заводы бялкова-вітамінных канцэнтратаў. Ніводны з гэтых праектаў не меў сур’ёзнага эканамічнага ці тэхналагічнага абгрунтавання.

Тым не менш нават такое марнараўтва падаецца маленькім струменьчыкам з дзіры ў бочцы побач з вялікім патокам ваенных расходаў. Падаецца, што Савецкі Саюз збіраўся ваяваць са ўсім светам і перамагчы ў гэтай вайне. Інакш нельга растлумачыць, навошта былі патрэбны 67 тысяч танкаў, 25 тысяч ядзерных боегаловак на стратэгічных ракетах і 50 тысяч тон баявых атрутных рэчываў. Усё гэта вымагала неверагодных выдаткаў, перавышаўшых палову нацыянальнага бюджэту, што як камень на шыі цягнула на дно ўсю нацыянальную эканоміку.

Марнатраўства ажыццяўлялася і на тэхналагічным ўзроуні. Пры прыняцці рашэнняў, што датыкаліся прамысловасці і сельскай гаспадаркі, галоўным крытэрыем была не эканамічная мэтазгоднасць, тая ці іншая ідэалагічная догма.

Сістэма планавання і матэрыяльнай зацікаўленасці была пабудавана такім чынам, што вынікі дзейнасці большасці прадпрыемстваў ацэньваліся ў колькасці засвоеных капіталаўкладанняў і выкарыстаных рэсурсаў. Таму кіраўнікі прадпрыемстваў і мясцовых улад часта былі вымушаны выбіраць тыя варыянты вытворчасці, якія вымагалі найбольшых капіталаўкладанняў.

Дзяржаўная палітыка непазбежна адбівалася і на псіхалогіі простых людзей. У побыт шырэй і шырэй уваходзіла прывычка марнаваць грошы. Замест таго, каб купляць багатыя вітамінамі прадукты харчавання, займацца спортам, будаваць жыллё, грамадзяне СССР ўсё больш і больш спажывалі алкаголь і тытунь, куплялі модныя, але часта зусім не патрэбныя рэчы.

Гэтакі здзек над здаровым сэнсам не мог працягвацца бясконца. Насельніцтва багацейшай натуральнымі рэсурсамі краіны апынулася ў галечы, а сам Савецкі Саюз у рэшце рэшт разваліўся.

У нашай сённяшняй краіне знішчэнне прыродных багаццяў ужо не мае тых жудасных памераў, як гэта было гадоў дзесяць-пятнадцаць таму, але агульная тэндэнцыя, на жаль, засталася ранейшай.

У кіраванні эканомікай па-ранейшаму выкарыстоўваюцца датацыі на спажыванне энергіі і затратныя метады ацэнкі эканамічнай дзейнасці, калі кіраўнікі прадпрыемстваў матэрыяльна зацікаўлены ў марнатраўстве рэсурсаў.

Сучасныя рэсурсазберагаючыя тэхналогіі ўкараняюцца ў вытворчасць надзвычайна марудна. У той жа час, прама ці ўскосна, падтрымліваюцца буйныя жывёлагадоўчыя комплексы, буйныя мясакамбінаты і халадзільныя ўстаноўкі, якія маральна састарэлі, забруджваюць навакольнае асяроддзе і спусташаюць дзяржаўную казну.

Не бачна змен да лепшага і на бытавым ўзроўні. Па-ранейшаму насельніцтва Рэспублікі Беларусь траціць на тытунь і алкаголь ледзь не палову грошай, выдаваемых у якасці зарплаты.

Марнуюцца грошы амаль як і раней, пры тым, што сродкаў не хапае на вітаміны, лекі і больш менш прыстойнае харчаванне. Смяротнасць ужо значна перавышае нараджальнасць, а ў краіне практычна не засталося здаровых людзей.

Каб забяспечыць Беларусі будучыню, неабходна ажыццявіць шырокую праграму эканоміі дзеля здароўя нацыі. Трэба адмовіцца ад усяго лішняга, непатрэбнага, каб зменшыць уціск на навакольнае асяроддзе і знайсці сродкі на забеспячэнне здаровых умоў існавання людзей.

Трэба нарэшце зразумець, што гонка ўзбраенняў канчаткова праіграна, усвядоміць памылкі мінулага, пазбавіцца ад гігантаманіі і пераважную большасць сродкаў нацыянальнага і мясцовых бюджэтаў накіраваць на ахову здароўя. Пад гэтым трэба разумець не толькі будаўніцтва шпіталяў і забеспячэнне лекамі, але і павышэнне якасці харчавання, чысціні навакольнага асяроддзя, здаровы лад жыцця.

Шырокае ўкараненне сучасных тэхналогій дазваляе пры захаванні існуючага ўзроўню вытворчасці скараціць спажыванне рэсурсаў у некалькі разоў і практычна пазбавіцца ад шкодных выкідаў у навакольнае асяроддзе, вызваліць сродкі на вырашэнне сацыяльных праблем.

Але своеасаблівае супраціўленне сацыяльнага асяроддзя вядзе да таго, што эфект ад інавацый атрымліваецца значна меншым, чым уяўлялася першапачаткова. Сусветны вопыт пераконвае ў тым, што навукова-тэхнічны прагрэс вызначаецца сацыяльна-псіхалагічнымі фактарамі, узроўнем развіцця гуманітарных тэхналогій.

На ўзроўні суб’ектаў гаспадарання пазбавіцца марнатраўства, павысіць эфектыўнасць вытворчасці можна выкарыстоўваючы галоўным чынам эканамічныя механізмы. У першую чаргу неабходна адмовіцца ад затратных метадаў планавання і датацый на выкарыстанне натуральных рэсурсаў. На гэтыя мэты скарыстоўваюцца ледзь не ўсе валютныя рэсурсы краіны. Значыць, неабходна цэны на паліва і электрычную энергію падняць да іх сапраўднага кошту. Шмат хто апасаецца, што пры гэтым прыйдзецца больш плаціць за тавары і камунальныя паслугі. Але на самай справе плаціць прыйдзецца значна менш, бо зараз мы аплачваем усе выдаткі на сыравіну і энергію ў выглядзе налогаў і недаплачанай заработнай платы. Дзяржава фактычна вымушае бедных аплачваць марнатраўства багатых.

Другім крокам магло б стаць развіццё рынкавых механізмаў, каторыя ствараюць матэрыяльную зацікаўленасць у выпуску прадукцыі, патрэбнай людзям, з найменшымі выдаткамі.

Аднак асноўны накірунак развіцця дзяржавы вызначаюць звычайныя грамадзяне сваімі паўсядзённымі паводзінамі.

Змена спажывецкіх звычак здольна паступова карэнным чынам змяніць і экалагічнае становішча, і макраэканамічныя паказчыкі. Змяніць спажывецкія звычкі можна толькі дэталёва прадуманай палітыкай у галіне адукацыі, культурніцкіх праектаў, налогаў, тарыфаў і акцызаў на рэкламную дзейнасць.

Такім чынам, можна зрабіць выснову, што добра прадуманая палітыка эканоміі дзеля здароўя дазволіць зменшыць вастрыню сацыяльных праблем, палепшыць экалагічнае становішча і вывесці краіну з глыбокага экалагічнага крызісу.

ЧАСТКА І

РАЗДЗЕЛ 1

ФАРМІРАВАННЕ ЭКАЛАГІЧНАЙ КУЛЬТУРЫ

Вопыт продкаў і сучасныя тэхналогіі

Экалагічнае становішча ў краіне, дынаміка яго развіцця залежаць у першую чаргу ад накіраванасці мыслення людзей, ад таго, якія каштоўнасці лічацца галоўнымі, бо практычна любое вынаходніцтва, любое навуковае адкрыццё можна скарыстаць як на карысць прыродзе, так і ў адваротным накірунку. Памкненні людзей у сваю чаргу вызначаюцца не асобнымі адозвамі ці раздзеламі ў падручніках, а агульным станам пануючай у грамадстве культуры.

Апошнія дзесяцігоддзі ў нашай краіне яна вызначалася высокай мілітарызаванасцю, тэхнакратызмам і эгацэнтрызмам, што непазбежна вядзе да разбурэння экалагічных сістэм і марнатраўства натуральных рэсурсаў. Ва ўмовах рэсурснага дэфіцыту і глабальнага экалагічнага крызісу такая культурная накіраванасць можа прывесці да фізічнага знікнення насельніцтва Беларусі. Шанц на будучыню нам можа даць толькі энергічны пераход да культуры ашчадных адносін да прыроды, экалагічна збалансаванага развіцця. Аднак выдатна вядома, што на працягу ўсёй гісторыі чалавецтва за тэрмін нават у некалькі стагоддзяў ніколі не атрымлівалася стварыць нейкую штучную культуру. Таму магчыма толькі аднаўленне ўжо існуючай культуры збалансаваных адносін да навакольнага асяроддзя.

Для беларусаў выхад з экалагічнага крызісу можа быць забяспечаны галоўным чынам на падставе аднаўлення і развіцця нацыянальнай культуры і нацыянальнага вопыту ашчаднага прыродакарыстання, таму што:

• этнасы, з якіх склалася беларуская нацыя, за многія стагоддзі стварылі культуру ашчаднасці да прыродных багаццяў і вытокаў працы людзей, збалансаваных адносін да навакольнага асяроддзя;

• на працягу апошніх трох вякоў старажытная культура атрымала вельмі грунтоўнае адлюстраванне ў сучасных па форме творах літаратуры, музыкі, мастацтва;

• элементы гэтай культуры і зараз шырока распаўсюджаны ў народзе, але не займаюць пануючага становішча.

Археалагічныя і этнаграфічныя даследаванні паказалі, што на беларускім Палессі жывуць нашчадкі тых, хто прыйшоў сюды прыкладна дзве з паловай тысячы год таму. Крыху пазней была заселена і паўночная частка рэспублікі. Магчыма, гэтыя плямёны ўжо мелі культуру ашчадных адносін да прыроды.

Навукоўцы не знаходзяць нават прыкмет экалагічных праблем, якія былі б вынікам дзейнасці мясцовага насельніцтва.

У народнай традыцыі ўсе журавінныя балоты, дубровы і бары фактычна былі аб’яўлены заказнікамі, бо там была гранічна абмежавана ўсялякая гаспадарчая дзейнасць. Яшчэ і сёння ў самых аддаленых беларускіх вёсках мясцовае насельніцтва ўваходзіць на журавінныя імшары не больш чым на працягу аднаго месяця за год і пры гэтым стараецца двойчы не хадзіць па аднаму і таму ж месцу, каб захаваць раслінны пакроў. У сельскай мясцовасці і зараз распаўсюджаны звычай выціраць пасля ежы талерку хлебам, а потым яго есці.

Аднак супрацьстаянне імперый, Напалеонаускія і Пятроўскія паходы, дзве сусветныя вайны, супрацьстаянне звышдзяржаў нанеслі вялікія страты прыродзе і культуры нашай краіны. Нацыянальныя традыцыі, прадметы дэкаратыўна-прыкладной творчасці практычна зніклі з паўсядзённага жыцця і захаваліся толькі ў музеях і бібліятэках. У грамадстве сфарміравалася вялікая праслойка людзей, якія мысляць ў асноўным катэгорыямі імперыялізму, тэхнакратызму і эгацэнтрызму. Гэты стыль мыслення падтрымліваецца рэкламай і нізкаякаснай аудыа- і відэапрадукцыяй, што хлынула да нас са ўсяго свету. Традыцыйная культура ўжо не ў стане адыгрываць ролю імуннага бар’ера ад пранікнення разбуральных культаў. Мы апынуліся ў становішчы інтэлектуальнага і духоўнага спаду. Лекі ад яго знайсці цяжка, але магчыма. Падобнае перамагаюць падобным.

Неабходнай умовай нацыяльна-культурнага адраджэння з’яўляецца выкарыстанне самых сучасных інфармацыйных тэхналогій. З другога боку, дасканалая шматвяковая культура надзейна абараняе нацыю ад празмернага захаплення новымі тэхнічнымі прапановамі.

Асобныя накірункі дзейнасці па нацыянальнаму адраджэнню могуць быць размешчаны ў наступнай паслядоўнасці па першачарговасці ажыццяўлення:

1) перавод усіх літаратурных, фальклорных, мастацкіх і іншых матэрыялаў на электронныя носьбіты і іх каталагізацыя ў адпаведнасці з узроўнем складанасці ўспрыняцця і па іншых сістэмах у залежнасці ад запатрабаванняў карыстальнікаў;

2) шырокае выкарыстанне такіх матэрыялаў у масс-мэдыа і шоў-бізнесе;

3) планамернае папаўненне школьных падручнікаў скарбамі і сучаснымі дасягненнямі беларускай культуры, выкарыстанне сучасных тэхналогій экалагічнага выхавання;

4) падтрымка праектаў адраджэння нацыянальных традыцый і тэхналогій;

5) даследаванне цікавасці розных слаёў насельніцтва да нацыянальнай і рэгіянальных традыцый;

6) аднаўленне і будаўніцтва буйных аб’ектаў культуры і цэнтраў экалагічнага выхавання, правядзенне на іх базе масавых святаў;

7) экспертыза на адпаведнасць традыцыям уводзімых у аб’екты і святы сучасных элементаў;

8) Увядзенне нацыянальнага аздаблення ў тавары і паслугі, што трапляюць на рынак;

9) умацаванне заканадаўчай падтрымкі развіццю нацыянальнай і рэгіянальных культур.

Дзейнасць у кожным з гэтых накірункаў як асобных актывістаў, так і гарадскіх суполак заўжды вядзе да станоўчага выніку. Партыя выкарыстоўвае ўсе свае наяўныя магчымасці для падтрымкі такіх ініцыятыў.

РАЗДЗЕЛ 2

Развіццё тэхналогій ашчаднага прыродакарыстання і кіравання рэсурсамі.

Развіццё вытворчасці, выкарыстанне вялікай колькасці розных рэсурсаў, насычэнне рынку таварамі і паслугамі, вострая палітычная канкурэнцыя выклікалі з’яўленне гуманітарных тэхналогій. Яны ўяўляюць сабой сістэму з вялікай колькасцю метадаў і прыёмаў, якія дазваляюць арганізоўваць узаемадзеянне паміж людзьмі, больш дакладна ўлічваць іх запатрабаванні. Стварэнне комплексу гуманітарных тэхналогій неабходна для правядзення эфектыўнай прыродаахоўнай палітыкі, хуткага рэагавання на змены ў экалагічным становішчы, вырашэння складаных праблем пры абмежаваных выдатках. Пры развіцці сістэмы гуманітарных тэхналогій неабходна ўлічваць тыя абставіны, што інтэлектуальныя рэсурсы грамадства таксама абмежаваны.

Пры адноснай аўтаномнасці прыродаахоўных тэхналогій яны ўзаемазвязаны між сабой такім чынам, што асобныя з іх могуць сёння развівацца надзвычай хутка і стымуляваць развіццё іншых тэхналогій, тады як пры сучасным стане грамадства асобныя накірункі дзейнасці будуць развівацца надзвычай марудна. Такім чынам, для стварэння нацыянальнай стратэгіі экалагічна сбалансаванага развіцця неабходна вызначыць першачарговасць у развіцці сярод тэхналогій, што арганізуюць людзей на пераадоленне экалагічнага крызісу.

З цягам часу са зменай экалагічнага становішча і грамадскай думкі чарговасць асобных накірункаў прыродаахоўнай дзейнасці можа змяняцца. Фактычна дзеля дасягнення найбольшай эфектыўнасці ў выкарыстанні рэсурсаў і рэсурсааднаўленні неабходна пабудаваць гібкую іерархію прыродаахоўных тэхналогій. Адсутнась іерархіі вядзе да хаатычнага разбурэннэ ўсёй сістэмы, а жорсткая іерархія робіць сістэму нездольнай реагаваць на змену знешніх абставін.

На сённяшні дзень прыродаахоўныя тэхналогіі па першачарговасці могуць быць размешчаны ў наступнай паслядоўнасці:

І. Тэхналогія забеспячэння інфармацыяй непасрэднага выкарыстання. У ідэальным варыянце такая інфармацыйная сістэма павінна забяспечваць хуткае атрыманне поўных і дакладных звестак пра стан навакольнага асяроддзя як спецыялістам, так і звычайным грамадзянінам у выглядзе, найбольш зручным для ўспрыняцця. Пажадана, каб такая задача выконвалася нават тады, калі кліент сам не зусім дакладна ўяўляе, якая яму патрэбна інфармацыя. Сучасныя аперацыйныя і дыялогавыя сістэмы даюць магчымасць дасягнення такой мэты.

ІІ. Экалагічная прапаганда праз сродкі масавых зносін. Інтэнсіўныя рэкламныя кампаніі могуць абудзіць цікаўнасць грамадства да праблем аховы навакольнага асяродззя, стварыць матывацыю да канкрэтных дзеянняў. Такая дзейнасць будзе эфектыўнай толкі ў тым выпадку, калі будзе забяспечана сваечасовай і дакладнай інфармацыяй.

ІІІ. Экалагічная адукацыя будзе спрыяць укараненню культуры ашчадных адносін да навакольнага асяроддзя, зменшыць антрапагенны ўціск на прыроду дзякуючы памяншэнню памылковых рашэнняў. Экалагічная адукацыя будзе развівацца паспяхова толькі ў выпадку, калі будзе развівацца інфармацыйнае забеспячэнне і рэкламная падтрымка.

IV. Тэхналогія грамадскіх прыродаахоўных праектаў будзе ажыццяўляцца пры наяўнасці ў шырокіх колах насельніцтва грунтоўных сістэмных ведаў аб працэсах, што адбываюцца ў навакольным асяроддзі, атрыманых праз сістэму адукацыі. Тэхналогія грамадскіх праектаў характарызуецца вельмі высокай гібкасцю і дазваляе пры даволі сціплай фінансавай падтрымцы з боку дзяржавы знаходзіць найбольш эфектыўныя шляхі вырашэння экалагічных праблем.

V. Сапраўдны экалагічны маніторынг дае магчымасць кожнаму жадаючаму атрымаць дакладную інфармацыю пра бягучы стан навакольнага асяроддзя. Сістэма экалагічнага маніторынга будуецца ў адпаведнасці з запатрабаваннямі грамадзян, і таму дзеля яе стварэння неабходна шырокая сетка грамадскіх прыродаахоўных праектаў.

VI. Тэхналагізацыя зялёнага будаўніцтва. Шырокае прыцягненне да гэтай дзейнасці грамадскасці — неабходная ўмова для таго, каб супрацьстаяць наступленню пустынь, апякаючы подых якіх мы ўжо пачалі адчуваць. Сканцэнтраваць намаганні вялікай колькасці людзей на вырашэнне гэтай задачы можна толькі абапіраючыся на развітыя тэхналогіі грамадскага праектавання і экалагічнага маніторынга.

VII. Тэхналогія экалагічнай экспертызы неабходна дзеля выбару лепшых рашэнняў пры рэканструкцыі прамысловасці і сельскай гаспадаркі з мэтай найбольш эфектыўнага выкарыстання натуральных рэсурсаў. Сістэму экспертыз, з аднаго боку, неабходна абараніць ад уціску з боку зацікаўленых структур, аўтараў праектаў і дзяржаўных устаноў. З другога боку, экспертыруемыя матэрыялы неабходна абараніць ад неаб’ектыўнасці экспертаў. Такія ўмовы могуць быць выкананы пры наяўнасці значнай колькасці спецыялістаў, маючых вопыт ажыццяўлення прыродаахоўных праектаў.

VIII. Тэхналогіі ўкаранення рэсурсазберагаючых тэхналогій неабходны, каб пераадолець востры недахоп энергетычных і мінеральных рэсурсаў. Неабходныя прамысловыя тэхналогіі ўжо створаны і знайшлі шырокае выкарыстанне ў найбольш развітых краінах свету. Выкарыстанне іх у нашай краіне стрымліваецца шматлікімі адміністратыўнымі, эканамічнымі, заканадаўчымі перашкодамі, кансерватыўнасцю мыслення і нягібкасцю сістэмы кіравання эканомікай. Дзеля пераадолення гэтых перашкод неабходна стварыць спецыяльную сістэму ўкаранення, якая сёння нават не спраектавана.

IX. Тэхналогія прыняцця карэктыроукі і выканання законаў з’яўляецца надзённай неабходнасцю таму, што большасць існуючых нарматыўных актаў аб ахове прыроды не выконваецца з-за адсутнасці механізмаў іх выканання і негатоўнасці да гэтага грамадскай думкі. Да таго ж несвоечасовыя законы прыносяць хутчэй шкоду, нараджаючы прававы нігілізм. Механізмы прыняцця і выканання законаў пачнуць працаваць толькі тады, калі будуць працаваць папярэднія тэхналогіі.

Пабудова прапанаванай іерархіі на практыцы азначае, што дадатковыя інтэлектуальныя і фінансавыя рэсурсы будуць накіроўвацца на тыя накірункі, якія на сучасны момант стрымліваюць развіццё ўсёй астатняй сістэмы.

РАЗДЗЕЛ 3

ЗАБЕСПЯЧЭННЕ ЭКАЛАГІЧНАЙ БЯСПЕКІ

У гэтым раздзеле разглядаюцца меры па папярэджанню:

• тых відаў чалавечай дзейнасці, якія пагражаюць жыццю, здароўю і маёмасці людзей праз пагаршэнне стану навакольнага асяроддзя;

• працэсаў хуткай і незваротнай дэградацыі экалагічных сістэм;

• пажараў і аварый, што вядуць да пагаршэння стану навакольнага асяроддзя, пагражаюць жыццю і здароўю людзей.

• пагроз жыццю і здароўю людзей з боку неспрыяльных фактараў навакольнага асяроддзя.

• Неспрыяльныя працэсы ў навакольным асяроддзі, якія развіваюцца марудна і супраць якіх дзейнічаюць механізмы кампенсацыі, разглядаюцца ў іншых раздзелах праграмы.

• Пры вырашэнні праблем, звязаных з экалагічнай бяспекай, мяркуецца выкарыстоўваць у асноўным дзве тактыкі:

• бор звестак па кожнай з праблем і шырокае іх распаўсюджванне;

• канцэнтрацыя намаганняў партыі на той з праблем, якая мае найбольшую вастрыню ці для вырашэння якой склаліся спрыяльныя ўмовы. Такія праблемы мы падзяляем на наступныя:

І. Высокаатрутныя рэчавы і небяспечныя тэхналогіі. Асаблівую небяспеку ўяўляюць сабой склады састарэлых пестыцыдаў, хімічнай зброі і звычайных боепрыпасаў, радыеактыўныя рэчывы, адыходы хімічнай і металургічнай прамысловасці, месцы іх ранейшага захоўвання. БЭЗ будзе дабівацца ад урада распрацоўкі праграмы вызвалення Беларусі ад такіх рэчываў, штомесячнай публікацыі звестак аб наяўнасці і выпрацоўцы высокаатрутных рэчываў, а таксама аб выкананні дзяржаўнай праграмы па іх знішчэнню.

ІІ. Ваенная дзейнасць стала галоўнай прычынай глабальнага экалагічнага крызісу. У разгар халоднай вайны да 80 % карысных выкапняў траціліся на падрыхтоўку да ваенных дзеянняў, і пры гэтым адпаведна ўтваралася каля 80 % ад усіх атрутных выкідаў у навакольнае асяроддзе. Узброенае супрацьстаянне стала вытокам пераважнай большасці экалагічных праблем на Беларусі ад знішчэння лясоў падчас першай і другой сусветных войнаў да выбуху на ЧАЭС. Калі і далей захаваецца сучасны ўзровень выдаткаў на ўзбраенні — гадоў праз пяцьдзесят ужо не будзе чаго абараняць ці захопліваць, бо ўся Зямля пераўтворыцца ў безжыццёвую пустыню.

У сувязі з гэтым БЭЗ лічыць неабходным пераарыентаваць усе рэсурсы з ваенных на прыродаахоўныя мэты. Дзеля гэтага:

• у межах праекту «Партнёрства дзеля міру» заключыць шэраг дамоў, якія б забяспечылі найбольшую бяспеку Беларусі ад знешняй ваеннай пагрозы;

• скараціць колькасць узброеных сіл і ўзбраенняў, у першую чаргу тых, якія маюць наступальны характар;

• пераарыентаваць большую частку вайсковых фарміраванняў на вырашэнне экалагічных праблем, галоўным чынам тых, якія створаны ранейшай вайсковай дзейнасцю.

ІІІ. Аварыйна небяспечныя прадпрыемствы, такія, як буйныя жывёлагадоўчыя комплексы, халадзільныя ўстаноўкі, хімкамбінаты, ліцейныя цэхі і гэтак далей. БЭЗ лічыць, што далейшае будауніцтва такіх прадпрыемстваў на Беларусі неабгрунтавана і неэканамічна. Неабходна развіваць сетку малых і сярэдніх прадпрыемстваў з экалагічна бяспечнай тэхналогіяй, а небяспечныя прадпрыемствы пераабсталёўваць па меры іх фізічнага ізносу.

IV. Экалагічны вандалізм з боку асобных грамадзян, які праяўляецца ў высечцы ёлак пад Новы год, падсечцы бяроз і клёнаў, зборы рэдкіх кветак і іншых ахоўваемых раслін, абломванні галінак бэзу і іншых прыгожа квітнеючых хмызоў, выпальванні сухой травы, развядзенні вогнішчаў у засушлівы перыяд, руху транспарту ў лясах і парках, руху транспарту па газонах, шуму падчас гнездавання птушак, спальванні старога лісця, парушэнні лясной подсцілкі пры зборы грыбоў, сметнікі ў лясах побач з населенымі пунктамі і ўздоўж транспартных магістраляў, пашкоджанні і крадзяжы зялёных насаджэнняў.

V. Экалагічны вандалізм з боку юрыдычных асоб, калі сродкі выкарыстоўваюцца на праекты эканамічна стратныя і надзвычай шкодныя для навакольнага асяроддзя. Прыклады гэгага: бетанаванне берагоў рэк, ядзерная энергетыка, будаўніцтва свінагадоўчых комплексаў, асушэнне верхавых балот, Прыбужскае газасховішча, выраб з нафты прадуктаў харчавання, рэклама алкагольных і тытунёвых вырабаў у любым выглядзе.

VI. Стыхійныя бедствы, выкліканыя дзейнасцю чалавека, такія, як жорсткае ультрафіялетавае выпраменьванне сонца, лясныя пажары ці рэзкія змены надвор’я, прыносяць шкоду здароўю людзей, зніжаюць прадукцыйнасць сельскай гаспадаркі. Неабходна развіваць мерапрыемствы па папярэджванню аб небяспецы і па магчымасці прафілактыкі стыхійных бедстваў.

VII. Сінергетычныя працэсы ўяўляюць небяспеку, калі шматфактарны антрапагенны ўціск на прыроду як на тэрыторыі рэспублікі, так і за яе межамі значна перавышае кампенсацыйныя магчымасці прыроды, і працэс разбурэння экалагічных сістэм пачынае ісці з самапаскарэннем нават тады, калі антрапагенны ўціск па той ці іншай прычыне скарачаецца.

Да такіх працэсаў у першую чаргу трэба аднесці працэс арыдызацыі клімата, ці апустыньвання Беларусі, і таксама пагрозу энергетычнага шоку пры павышэнні цэнаў на нафту.

РАЗДЗЕЛ 4

Эканомія дзеля здароўя

САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМIЧНАЯ I ВАЛЕАЛАГІЧНАЯ ПАЛІТЫКА

З праблемай выбару прыярытэта экалагічных і эканамічных падыходаў чалавецтва сутыкнулася на пачатку неалітычнай рэвалюцыі яшчэ некалькі дзесяткаў тысяч год таму. Тагачасным правадырам плямёнаў прыходзілася выбіраць паміж неабмежаваным выкарыстаннем рэсурсаў сёння і голадам заўтра і забяспечанасцю харчаваннем на працяглы час.

У сучасным свеце надзвычай добра бачны вынікі выкарыстання розных стратэгій развіцця. З аднаго боку, Ізраіль, Нарвегія, Данія, Галандыя, Японія абралі стратэгію ашчаднасці, забяспечылі свайму насельніцтву высокую якасць жыцця пры вельмі абмежаваных прыродных багаццях. З другога боку, у Савецкім Саюзе дамінавала стратэгія рэсурснай экспансіі, вынікам чаго стала галеча дзесяткаў мільёнаў чалавек пры багацейшых запасах урадлівых глеб і карысных выкапняў.

Гісторыя Расійскай імперыі, СССР, СНГ паказала, што ні планавая эканоміка, ні рыначная гаспадарка не забяспечвае ашчадных адносін да прыроды, калі на ўзроўні ідэалогіі, культурных нормаў не сфарміравана задача пераходу да стратэгіі самаабмежавання і рэсурсазахавання, калі не створаны эканамічныя механізмы для вырашэння гэтай задачы. Час усё расстаўляе па сваіх месцах — тое, што было абсурдна з экалагічнага пункту гледжання, апынулася неабгрунтаваным па эканамічным меркаванням. Можна нагадаць гісторыі з перакідам вады паўночных рэк на поўдзень, бясплодныя пустыні на месцы асушаных тарфянікаў ці многія мільярды долараў, патрэбныя для знішчэння хімічнай зброі.

У рэальным жыцці наўрад ці магчыма жорстка прытрымлівацца стратэгіі рэсурсазахавання і самаабмежавання. Неабходна выбіраць такі ўзровень выкарыстання прыродных рэсурсаў, пры каторым будзе забяспечаны прыстойны ўзровень жыцця пры захаванні прыродных скарбаў для наступных пакаленняў. Працяглы час сацыяльна-эканамічны прагрэс у нашай краіне вымяраўся рэсурсазатратнымі характарыстыкамі, тонамі здабытага вугалю і выплаўленага чугуну. Вынікам гэтага стала галеча народа ў краіне, найбольш багатай усімі відамі прыродных багаццяў. Але тым не менш нават зараз рост рэсурсаспажывання закладзены ў дзяржаўную праграму ўстойлівага развщця.

Для аптымізацыі развіцця грамадства лепш за ўсё прыняць інтэгральны паказчык стану здароўя насельніцтва, які можна вымяраць з дастаткова высокай дакладнасцю. Там падыход дастаткова зразумелы на бытавым ўзроўні — навошта патрэбна багацце, калі дзеля яго трэба ахвяраваць здароўем і асуджаць сябе на пакуты. З другога боку, неабходна імкнуцца да пэўнага ўзроўню матэрыяльнага дабрабыту, бо вельмі бедныя людзі практычна ніколі не бываюць здаровымі. Такім чынам, гэты параметр аптымізацыі дазваляе знайсці залатую сярэдзіну для асабістага матэрыяльнага дабрабыту.

Наяўнасць у грамадстве вялікай колькасці алкаголікаў, бамжэй і жабракоў стварае ідэальныя ўмовы для распаўсюджвання сухотаў, віруснага гепатыту і іншых небяспечных інфекцыйных захворванняў. Павышаны інфекцыйны фон павышае небяспеку захворвання практычна для ўсяго насельніцтва краіны. Поўную бяспеку не забяспечаць і асабістыя мерседэсы. Разуменне небяспекі распаўсюджвання інфекцый, увага да медыцынскага фактару аптымізацыі развіцця з боку ўрада і бізнесменаў будзе спрыяць усталяванню сацыяльнага партнёрства, вырашэнню найбольш вострых грамадскіх праблем.

Калі б грамадства прытрымлівалася валеалагічнага крытэрыя, тады колькасць аўтамашын на дарогах была б у некалькі разоў меншая таму што выкарыстанне аўтатранспарту вядзе не толькі да разбурэння жывой прыроды, але і шкодна для здароўя саміх вадзіцеляў. Грамадства ўберагло б сябе і ад празмернага выкарыстання ўгнаенняў і ядахімікатаў у сельскай гаспадарцы, будаўніцтва многіх, нікому зараз непатрэбных заводаў, ваенных аванцюр у Афганістане і іншых частках свету.

Асноўныя накірункі сацыяльна-эканамічнай палітыкі

У межах гэтага раздзела распрацоўваюцца і ажыццяўляюцца асобныя комплексныя сацыяльныя праграмы:

І. Дзіцячая.

ІІ. Маладзёжная.

ІІІ. Падтрымкі сям’і.

IV. Аздараўленчых гульняў.

V. Рэформы сацыяльнага забеспячэння.

VI. Рэформы сістэмы аховы здароўя.

VII. Рэформы пенсійнага заканадаўства.

Партыя лічыць мэтазгодным ажыццяўлящь праграму эканоміі на наступных узроўнях:

1) дзяржаўным — скарачэнне колькасці чыноўнікаў, штатаў сілавых ведамстваў, адмова ад падтрымкі экалагічна шкодных і эканамічна неабгрунтаваных праектаў;

2) тэхналагічным — інвестыцыі ў перавод рэсурсастратных прадпрыемстваў на рэсурсазберагаючыя тэхналогіі;

3) юрыдычных асоб — Паступовы адыход ад датацый на электрычную энергію і спажыванне іншых рэсурсаў да ўвядзення налогаў за карыстанне рэсурсамі.

4) асабістым — агітацыя за здаровы лад жыцця, увядзенне акцызаў на тавары, шкодныя для здароўя.

ЧАСТКА II

РАЗДЗЕЛ 5

НЕАДКЛАДНЫЯ ЭКАНАМІЧНЫЯ РЭФОРМЫ

Усе рэчы, усе даброты, якімі мы карыстаемся, з’явіліся дзякуючы таму, што камусьці прыйшла думка зрабіць нешта новае, таму што нехта праявіў прадпрымальніцкую актыўнасць. Калі чалавек пачынае больш працаваць, больш вырабляць прадукцыі, яму неабходна больш траціць грошай на харчаванне і адпачынак. Усялякае эканамічнае развіццё магчыма толькі тады, калі кожны чалавек матэрыяльна зацікаўлены ў выніках сваёй працы. Але ў дзяржаўным сектары заробак кіраўніка і заробак рабочага амаль не залежаць ад таго, як чалавек працуе. У гэтым адна з асноўных прычын сучаснага цяжкага эканамічнага становішча.

Рыначныя адносіны даюць магчымасць больш эфектыўна ажыццяўляць на практыцы прынцып аплаты за працу. Але дзікі, неразвіты рынак пагражае безсумленнай эксплуатацыяй людзей, драпежным выкарыстаннем натуральных рэсурсаў. Гэта асабліва небяспечна сёння, калі Беларусь практычна не мае рэсурсаў для экстэнсіўнага развіцця.

Такім чынам, неабходна распрацоўка планаў развіцця рынка, у адпаведнасці з каторымі пры выкарыстанні рынкавых механізмаў дзяржава стымулявала б прыватныя капіталаўкладанні ў тыя сектары эканомікі, у якіх магчымы найбольш хуткі рост вытворчасці пры найменшым уціску на навакольнае асяроддзе. Подобныя планы могуць складацца з наступнымі мэтамі:

• падтрымка натуральнай гаспадаркі; вывучэнне, распрацоўка распаўсюджванне найбольш эфектыўных прыёмаў вырабу і рамонту прадуктаў харчавання і прадметаў шырогага ўжытку;

• стымуляванне малога бізнесу;

• стымуляванне сярэдняга бізнесу;

• мабілізацыя ўласных інтэлектуальных рэсурсаў. Працяглы час адукацыя, навука і вытворчасць у Рэспубліцы Беларусь аддзелены адно ад аднаго, таму значная частка карысных распрацовак не знаходзіць выкарыстання;

• развіццё транспартнага сэрвісу. Высокая якасць абслугоўвання і бяспека вадзіцеляў зробяць Беларусь найбольш спрыяльным маршрутам для транскантынентальных перавозак. Такая сістэма паспрыяе росту патоку турыстаў;

• замежныя інвестыцыі ў развіццё сучасных тэхналогій. Дзякуючы зручнаму геаграфічнаму становішчу, развітай інфраструктуры і высокай кваліфікацыі інжынераў і рабочых Рэспубліка Беларусь мае магчымасць хутка засвойваць складаныя тэхналогіі, якія дазваляюць вырабляць якасную прадукцыю пры найменшых затратах натуральных рэсурсаў. Галоўным стымулам для замежных прадпрымальнікаў можа стаць высокая актыўнасць уласнага бізнесу.

РАЗДЗЕЛ 6

КОМПЛЕКСНЫЯ ПРЫРОДААХОЎНЫЯ АКЦЫІ

Комплексныя прыродаахоўныя акцыі праводзяцца пры найбольшым прыцягненні сяброў партыі, грамадскіх прыродаахоўных арганізацый, грамадзян, што спачуваюць праграме БЭЗ, шырокага кола грамадскіх і палітычных арганізацый.

Мэтай такіх акцый з’яўляецца дасягненне пэўнага выніку, які спрыяльна ўплывае на жыццё людзей і стан навакольнага асяроддзя. Адначасова праводзіцца не больш дзвюх-трох комплексных прыродаахоўных акцый і плануецца таксама не больш дзвюх-трох новых. Часцей за ўсё ў такой якасці абіраюцца асобныя пункты з іншых раздзелаў праграмы партыі.

На бліжэйшы час БЭЗ плануе наступныя мерапрыемствы:

1) распрацоўку і прыняцце грамадска-дзяржаўнай праграмы барацьбы супраць «каталізатараў смерці» — высокаатрутных рэчываў класа «А», якія нават у самых малых канцэнтрацыях наносяць шкоду здароўю людзей, жывой прыродзе, генетычнаму фонду нацыі;

2) Стварэнне экалагічнага календара, пры дапамозе якога кожны актывіст партыі, кожны настаўнік знойдзе парады, што можна зрабіць карыснага для прыроды ў бліжэйшы час;

3) распрацоўку сістэмы экалагічных гульняў, якія б спрыялі фарміраванню першаснай матывацыі да прыродаахоўнай дзейнасці;

4) «Марш паркаў» — распрацоўку тэхналагічных і арганізацыйных мерапрыемстваў, якія б дазволілі прыцягнуць грамадскасць да ўдзелу ў азеляненні гарадоў пры забеспячэнні высокай якасці правядзення работ;

5) «Вопыт продкаў» — вывучэнне і прапаганду тых старажытных тэхналогій, якія дазволяць сёння больш эфектыўна весці гаспадарку на прысядзібных участках грамадзян.