80. Тұқым қуалаушылықтың цитологиялық және материалдық негіздерін сипаттаңыз. Хромосомалардың саны мен құрылысына

сипаттама беріңіз.

Клетка - тiршiлiктiң негiзi, яғни ол тiрi материяның құрылымды - функционалдық байланысының универсалды бiрлiгi болып табылады. Хромосомалар - құрамында тұқым қуалау бiрлiктерi немесе гендерi бар таяқша тәрiздес денешiктер. Клеткалардың бөлiнулерi аралығында хромосомалар ұзын, өте нәзiк хроматин жiпшелерiне айналады. Ақпарат - хромосомалардың құрамына кiретiн оның ең маңызды бөлiгi - ДНҚ молекулаларында жазылған. Әрбiр хромосома хромонема деп аталатын ДНҚ жiпшесiнен тұрады, ол жiпшенiң бойында тiзiлген моншақ сияқты құрылымдар - хромомерлер орналасқан. Хромосоманың мiндеттi түрде болатын құрылым ерекшелiгiне бiрiншi бунақталу (перетяжка) жатады, ол хромосоманы екi бөлiкке бөледi. Бiрiншi бунақталудың iшiнде ерекше түзiлiс - центромера болады. Егер центромера хромосо-маның ортасында орналасса және хромосоманы тең екi иыққа бөлсе, онда хромосоманың құрылымы X-тәрiздес болады, оны метацентрлi хромосома деп атайды. Центромера хромосоманы тең екi иыққа бөлмесе, ондай хромосомаларды акроцентрлi хромосомалар деп атайды. Егер центромера хромосоманың ұшына өте жақын орналасса және хромосома иықтарының бiреуi ғана анық көрiнсе, оны телоцентрлi хромосома деп атайды. Жыныс клеткаларындағы хромосомалардың саны гаплоидты деп аталады және «n» белгiсi арқылы белгiленедi. Көп клеткалы организм денесiнiң сомалық клеткаларында хромосомалардың саны екi есе көп болады, және оны диплоидты деп атайды (2n). Морфологиясы, құрылысы және көлемi бiрдей жұп хромосомаларды гомологты немесе ұқсас хромосомалар деп атайды. Гомологты хромосомалардың әр жұбының бiреуi аналық, екiншiсi аталық организмнен келедi. Әр түрге тән хромосомалар жиынтығының ерекшелiктерi - хромосомалардың саны, көлемi және формасы (пiшiнi) оның кариотипi деп аталады.

81. Үшгетерозиготалы организмдерде жүргізілген талдаушы будандастырудан алынған ұрпақтарға генетикалық талдау жүргізіңіздер.

АВС – 255, АВс – 20, АbС – 128, Аbс – 124,

аВС - 136, аВс – 140, аbС – 28, аbс – 266.

Жауабы: Барлығы: 1097 АВ-48,1%; ВС-28,8%; АС-28,1%; (AC+BC)-AB= 8.8(тәжірибе) (ABc+abC)/1097*100=4.4(теория) С=4.4/8.8=0.5 интерференция дұрыс жүрген

82. Үш белгісі бойынша гетерозиготалы (АаВbСс) дараларды талдаушы будандастыру кезінде алынған нәтижелерге аbс – 2, AВc - 6, аbС – 4, AbC – 92, аВс – 96, Abc – 136, аВС – 144 генетикалық талдау жүргізіңіздер.

Жауабы: Барлығы 480; АВ-97,5%; ВС-41,2%; АС-60,4 %; (AC+BC)-AB= 4,1(тәжірибе) (ABc+abC)/480*100=2,1(теория) С=2,1/4,1=0.5 интерференция дұрыс жүрген

83. Хош иісті бұршақ өсімдіктерінің гүлдері ақ, сабақтары қалыпты және қысқа өсімдіктерін өзара будандастырғанда, F₁ ұрпағындағы барлық өсімдіктердің гүлдерінің түсі сұр және сабақтары қалыпты болған. Ал, екінші ұрпақта: 415 сұр, қалыпты; 140 сұр, қысқа; 350 ақ, қалыпты; 95 ақ, қысқа өсімдіктерге ажыраған. Белгі қалай тұқым қуалайды? Талдаушы шағылыстыру жүргізу үшін, қандай өсімдікті анализатор ретінде алуға болады?

Жауабы: Бастапқы өсімд генотипі ААввСС*ааВВсс F1- гүл түсі б/ша комплементарлы Ф 9:7; сабақ ұз 1 жұп белгісі б/ша Ф 3:1

84. Хромосомалық мутациялар. Хромосома аралық және хромосома ішілік құрылымдардың түрлерін көрсетіңіз және пайда болу себептерін дәлелдеңіз.

Генетикалық материалдың өзгеруіне гендік мутациямен қатар хромосомалық мутация да жатады. Оны хромосомалық өзгерістер немесе аберрациялар деп атайды. Бұл жағдайда кариотиптегі хромосомалардың құрылымы өзгереді. Аберрациялар хромосома ішілік және хромосома аралық болып келеді.

Хромосома ішілік өзгерістерге мыналар жатады: дефишенсия – хромосома ұштарының жетіспеушілігі; делеция – хромосоманың бір бөлігінің үзіліп түсіп қалуы; инверсия – хромосома бөлігінің 180⁰ –қа бұрылуына байланысты гендердің орналасу ретінің өзгеруі; дупликация-хром/ң 1 бөлігінің қайталануы

Хромосома аралық өзгерістерге хромосоманың бір бөлігінің басқа бір оған гомологты емес хромосомамен ауысып кетуі жатады оны транслокация деп атайды.

Хромосомалық мутацияда транспозиция – генетикалық материалдың шағын бір бөлігінде орналасқан гендер шоғырының өзгерісі ерекше орын алады. Транспозиция гомологты емес хромосомалардың арасында немесе бір хромосоманың өзінде жүруі мүмкін. Сондықтан ол хромосома ішілік және хромосома аралық өзгерістердің аралығында жатады.

Цитологиялық тұрғыдан алғанда аберрацияны хромосомалық және хромотидтік деп бөледі. Бұлайша жіктеу хромосоманың өзгеру уақытына яғни репликацияға дейін немесе одан кейін жүзеге асуына байланысты болады.

Хромосомалық аберрацияны зерттеуде цитологиялық және генетикалық әдістерді ұштастыру шешуші орын алады. Хромосомалардың құрылымының өзгеруін зерттеу үшін мейоздық профаза қолайлы болып есептеледі. Себебі ол кезде хромосомалар коньюгацияланады. Бұл мақсатта политенді (алып) хромосомаларды да пайдалануға болады.

Хромосомалық аберрацияның негізінде әртүрлі фенотиптік өзгерістер пайда болады.