86. Химиялық және радиациялық мутацияны сипаттаңыз. Осы мутация түрлерін практикада қолданудың маңыздылығы мен зияндылығын көрсетіңіз.

Мутация — генетикалық материалдың кенеттен табиғи немесе жасанды түрде өзгеруі салдарынан, организмнің қандай да бір тұқым қуалайтын белгілерінің өзгеруі. Табиғи өзгерістер (гендегі және хромосомадагы) физикалық және химиялық әсер ету арқылы пайда болады. Мутагендер — мутацияның жүруіне әсер ететін заттар. Мутагендерге әсер етуші сыртқы әсерлер физикалық, химиялық және биологиялық (вирустар) факторлар тірі организмдерге әсер етіп мутация жиілігін (әжептәуір жоғарылатады) және спонтандық мутация деңгейін әжептәуір жоғарылатады.

Физикалық мутагендерге иондық сәулелердіқ барлық түрлері (гамма және рентген сәулесі, протон, нейтрон, т.б.) ультракүлгін сәулелер, жоғарғы және төменгі температуралар жатады.

Химиялық мутагендер — көптеген алкилдеуші қосылыстар, нуклеин қышқылдарының азотты туындылары, алколоидтар және басқалар. Мутация жиілігін жүз есе ұлғайтушы мутагендер — супермутагендер деп аталады. Оларга N-нитрозоалкилмочевина, N-нитрозоалкиламин, N-нитрозоалкиламид, диалкилсульфат, этиленимин және басқада туындылар жатады.

Генетикалық тәжрибелерде химиялық мутагендерді микроорганизмдер, өсімдіктер мен жануарлар селекциясында, медицина салаларында пайдалануға мүмкіншілік туады. Сонда микроорганизмдердің биохимиялық мутанттарының генетикалық аппараттарын толық зерттеуде үлкен мәні бар. Химиялық мутагенсіз антибиотиктерді, витаминдерді, аминқышқылдарын, белоктар мен ферменттерді синтездейтін микробиологиялық өндірістерді алу мүмкін емес. Олардың көмегімен әртүрлі синтездерге қатысатын жүздеген өндірістік микроорганизмдер штамдары алынған.

Ауылшаруашылық селекциясында қазіргі кезге дейін, гибридизация әдісі қолданылып, көптеген жақсы сорттар алынғак. Мутагендер организм өзгергіштігін кенет жеделдетеді, бұл селекция жұмысының нәтижелі өтуіне жағдай туғызады. Табиғи мутагендерді пайдаланып селекциядағы пайдалы түрлердің сапасын арттыруға болады. Химиялық мутагеннің әсерінен майының құрамындағы олеин қышқылының мөлшері жағынан оливк майынан кем түспейтін күнбағыс майы алынған.

Ғылыми-техникалық прогрестің нәтижесінде адамды қоршаган орта әжептәуір өзгеріске ұшырады. Адамнық ортасындагы физикалық және химиялық факторлардың едәуір бөлігі адамның тұқымқуалаушылығына және басқа органдарына әсерін тигізеді. Мұндай жағдайларды туғызбауға қарсы күрес жургізуі  тиіс.

87. Ядродан тыс тұқым қуалау дегеніміз не? Пластидті және митохондриялық тұқым қуалаудың ұқсастықтары мен айырмашылығын сипаттаңыз.

Клеткада тұқым қуалауда маңызды роль атқаратын ядродан басқа да компоненттер кездеседі. Оларға клеткада аса маңызды функцияларды атқаратын цитоплазмалық көптеген органоидтар жатады. Ол органоидтардың өздігінен көбею қабілеті болады және бөліну кезінде жаңа құрылған клеткаларға бірдей мөлшерде таралады. Қазіргі уақытта жинақталған ғылыми мәліметтер хромосомалық емес, яғни цитоплазмалық тұқым қуалаушылықтың болатындығын дәлелдеп отыр. Бұл жағдайда организмнің белгілері мен қасиеттерінің тұқым қуалауына пластидтер, митохондриялар және клетка ішіндегі паразиттер мен симбионттар сияқты өздігінен репликацияланатын цитоплазма компоненттері жауап береді.

Ядродан тыс тұқым қуалау- ядродан тыс гендердің берілуі болып табылады. Бұл құбылыс көптеген эукариоттыларда табылған, митохондрия және хлоропласттар сияқты цитоплазмалық органоидтарда жүреді.

Цитоплазмалық тұқым қуалау деп организмдердің клетка ядросынан тыс орналасқан органоидтар арқылы тұқым қуалау қасиетін айтады. Цитоплазмадағы тұқым қуалайтын бастамалардың жиынтығын плазмон деп, ал бастамалардың өзі плазмаген деп атайды. Плазмагендер екі топқа бөлінеді:

1. Клетканың ДНҚ-лы органеллалары (пластидтер, митохондриялар) гендері;

2. Жұқпалы агенттер немесе клетка симбионттары (вирустар мен плазмидтер).

Митохондрия гені – хондриоген деп, ал пластид гендері – пластоген деп аталады.

Пластидтер арқылы жүзеге асатын, Мендель заңдарына бағынбайтын цитоплазмалық тұқым қуалау құбылысын ең алғаш неміс оқымыстылары К.Корренс (1908 ж.) пен Э.Баур (1909 ж.) ашқан.

Ядродан тыс тұқым қуалаудың үш типі кездеседі:

• Өсімдік сегрегациясы

• Ата-анасының біреуіне жататын

• Ата-анасының екеуіне де жататын

Цитоплазмалық тұқым қуалаудың бірнеше ерешеліктері бар:

• Цитоплазма гендерімен бақыланатын белгілер мен қасиеттер тек таза аналық жолмен тұқым қуалайды;

• Цитоплазма органоидтары екі жаңа клеткаларға бірдей таралмайды, сондықтан Ғ₂ ажырау қатынасы Мендель заңдылығына бағынбайды;

• Белгінің даму дәрежесін анықтайтын цитоплазмадағы органоидтардың саны барлық уақытта будандардағы осы белгінің көріну сипатына әсері болмайды;

• Плазмагендер белгінің дамуын, осы белгінің дамуына жауапты хромосомадағы гендермен өзара әсерлесу арқылы бақылайды.