IV. Жаңа сабақты бекіту.

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру. Үйге: Жасанды мутагенез және оның селекциядағы маңызы

Сабақтың тақырыбы: Жануарлар селекциясы

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік мәні: Оқушыларға жануарларды сұрыптау нәтижесінде алынған қолтұқым түрлерін, олардың мал шаруашылығындағы маңызын түсіндіру.

• Дамытушылық мәні: Оқушылардың мал шаруашылығындағы жаңа қолтұқымдарының тигізетін пайдасы туралы, оларды алуда пайдаланатын әдістер туралы түсініктерін дамыту, пәнге деген қызығушылығын арттыру.

• Тәрбиелік мәні: Селекцияның табиғатқа, адамға тигізетін пайдасын әңгімелеу, экологиялық тәрбиені дамыту, оқушылар іс-әрекетін жоспарлап ұйымдастыруға, бірін-бірі тыңдай білуге тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекіліктері:

Оқулық, деңгейлік тапсырмалар,

тірек-сызба, слайдтар.

Сабақ түрі : Ашық сабақ

Әдісі : Деңгейлеп оқыту,тірек- сызба

Жүрісі: І. Ұйымдастыру кезеңі

ІІ. Үйге тапсырманы сұрау

ІІІ. Жаңа сабақ ( тірек- сызба )

ІV. Сабақты пысықтау

V. Сабақты бағалау

VІ. Үйге тапсырма

Үй тапсырмасын сұрау:

1. Селекция деген не?

2. Жасанды сұрыптаудың қандай түрлері бар?

3. Мақсатқа сай немесе әдістемелік сұрыптаудың жолдары қандай?

4. Жаппай сұрыптау дегеніміз не?

5. Жеке сұрыптау дегеніміз не?

6. Гетерозис дегеніміз не?

Өсімдіктердің селекциясын дамытуға үлес қосқан Қазақстандық ғалымдар кімдер?

І. Әбуғалиев

Н.Л. Удольская

Г.З. Бияшев

Р.А. Оразалиев

А. Ғаббасов

Я.К. Бычек

Сұрыптау Будандастыру

Экстерьер – жануарлардың дене бітімі және шаруашылықта маңызды көптеген бағалы белгілерінің болуымен сипатталады

Алыстан шағылыстыру

Туыстық шағылыстыру

Ата – анадан алынған төлдерді өзара немесе ата – анасымен өз төлдерін шағылыстырады. Нәтижеде гомозиготалықтың мөлшері артып, түзілген таза сорттармақтар жаңа қолтұқым шығаруға қолданылады.

Туыстық емес шағылыстыру

Бір қолтұқымға жататын немесе әртүрлі қолтұқым дараларына шағылыстыру жүргізіп, ата – анасындағы қажет белгілердің ұрпағына берілуін қадағалайды.

Алыстан шағылыстыру

Түраралық шағылыстыру нәтижесінде алынған даралар, көп жағдайда ұрпақ бермейді. Мысалы: бие мен есекті шағылыстырудан алынған будан – қашыр.

Гетерозис- өте төзімді, жұмыс күші, тіршілік ұзақтығы жоғары.

Үй жағдайында жануарлар мен өсімдіктерді өсіру кезінде, адамдар бағалы, пайдалы белгілері бар ата-аналық даралар өздеріне ұқсас, жетілген ұрпақ әкелетінін байқаған. Оларды бірнеше ұрпақ бойы қадағалап, көбейтіп, өсіріп отырған. Адам саналы сұрыптау барысында белгілі бір мақсат қойып, қандай нәтиже шығатынын да болжай алады. Осы сұрыптаудың нәтижесінде жануарлардың белгілері өзгеріп, адам қажетіне керек, жабайы ата тегінен өзгеше, жаңа түрлері пайда болады. Сұрыптаудың шығармашылық маңызы осында. Қолдан сұрыптаудың екі түрі бар. Ол — жаппай және жеке сұрыптау. Жаппай сұрыптау деп фенотипі (сыртқы белгілері, қасиеттері) бойынша сұрыптауды айтады. Мұнда генотип есепке алынбайды, фенотип жағынан бірдей даралардың тобын іріктейді. Жеке сұрыптау кезінде жекеленген өсімдіктің немесе жануарлардың біреуін іріктеп, оның ұрпақтарының генотипін зерттейді. Ұрпақтарына бағалы, қажетті қасиеттер мен белгілерін тұрақты беретін дараларды сұрыптайды. Жеке сұрыптаудың маңызы генотипі жағынан бағалы бір дарадан көп ұрпақ алуға болатынында. Мысалы, қолдан ұрықтандырудың тәсілдерін пайдалана отырып, бір бұқадан, қошқардан ондаған, жүздеген ұрпақ алуға болады. Жеке сұрыптаудың жаппай сұрыптаумен салыстырғанда маңыздылығы жоғары. Өсімдіктерде жеке сұрыптауды кеңінен қолданады. Кез келген өсімдікті оның ұрпағы бойынша бағалау жүргізу үшін жеке-жеке көбейтіп, таза сорттармақ жағдайына жеткізеді. Таза сорттармақ, дегеніміз — бір жұп ата-анадан тараған белгілері бойынша гомозиготалы ұрпақтар. Адам қолдан сұрыптаудың әдістері арқылы популяцияда қажетті, бағалы белгілері бар дараларды көбейтеді.

Жаңа тақырыпты пысықтауға арналған деңгейлік тапсырмалар:

I – деңгей

1. Селекция деген не?

2. Жануарлар селекциясында қандай әдістер қолданылады?

II – деңгей

1. Шағылыстыру түрлері қандай?

2. Гетерозис деген не?

III – деңгей

1. Жануарлар селекциясында Қазақстандық ғалымдардың қосқан үлесі қандай?

2. Селекция нәтижесінде шығарылған қолтұқымдардың шаруашылықтағы маңызы дай?

Тест

1. Жануарларға тән көбею түрі?

А) жыныссыз

Ә) жынысты

Б)вегетативті

2. Өсімдіктер селекциясына қарағанда жануарлар селекциясында

сирек қолданылатын әдіс?

А) жасанды сұрыптау

Ә) гетерозис

Б) жеке сұрыптау

В) жаппай сұрыптау

3. Өсімдіктер және жануарлар селекциясында қолданатын әдістер?

А) ата-ана белгілерінің сапасы

Ә) будандастыру

Б) полиплоидия

В) өздігінен тозаңдану

4. Жануарлар селекциясында әдетте қолданылмайтын әдіс?

А) будандастыру

Ә) жеке сұрыптау

Б) жаппай сұрыптау

В) полиплоидия

5. Арқар - меринос қойының қолтұқымын шығарған ғалымдар?

А) Н.С. Бутарин, А.Е. Есенжолов, А.И. Жандеркин

Ә) Б.М. Мусин, Н.З.Ғалиакбаров, А.Е. Есенжолов

Б) Ю.Н. Барминцев, С.С. Рзабаев, Н.С. Бутарин

Үйге тапсырма: