3.2 Тұңғыш комментатор, тұңғыш бағдарлама жүргізушісі

“Репортажды жүргізген Сұлтанғали Қаратаев”. 60-70-ші жылдарда түрлі спорт жарыстарынан қазақ тілінде берілетін хабарлардың дені осылай аяқталатын. Сондықтан бұл есім сол тұстағы жанкүйерлерге жақсы мәлім. Сұлтекең жай бір қатардағы спорт журналисі емес, телерадиодан қазақ тілінде репортаж жүргізген тұңғыш комментатор. Ол осынысымен-ақ басқалардан оқшау тұр. Бүгінде радио мен телевизиядан небір дүбірлі додалар туралы әлемнің түкпір-түкпірінен қазақ тілінде репортаждар беріліп жатады. Оған еш таңданбаймыз да. Үйреншікті жәйт болып кеткен. Бірақ әрбір істің басталуы мен бастаушысы болатыны сияқты, мұнда да үлкен жолға жетелейтін алғашқы соқпақ ізін салғандар бар. Солардың бірі емес, бірегейі осы Сұлтанғали Қаратайұлы. Қарап отырсақ, кеңес кезіндегі есімі елге танылған комментаторлардың бәрі әу баста спортшы болған. Мысалы, Николай Озеров – теннисші, Евгений Майоров – Мәскеу “Спартагының” үздік хоккейшісі, ленинградтық Набутов – ЦСКА-ның атақты шабуылшысы, Маслаченко – қақпашы. Ал қазақстандық белгілі спортшылар қатарынан Сұлтанғали Қаратаевтың есімін көрмейсіздер. Сонда ол қалайша комментатор болды екен? – Сұлтеке, қазақ тілінде репортаж жүргізген тұңғыш спорт комментаторы болу бақыты сізге бұйырыпты. Оған қалай жеттіңіз? Әзіл-шынын араластырып айтқанда, бұрын да болған, қазір де бар тамыр-таныстықпен өтіп кеткен жоқсыз ба? – Тамыр-таныстықпен деген артықтау болар. Себебі, менің ар жақ-бер жағымда арқа сүйер беделді адамдар болған жоқ. Әке-шешеден ерте айырылған жеті жетімек едік. Интернаттың нанын жеп, суын іштік. Іші­міздегі ересегіміз 18 жастағы ағам Молдағали өзі­нен төрт жас үлкендігі бар Алтын жең­ге­мізге үйленіп, бізге қамқор болмағанда, күні­міз не боларын кім білсін. Ел қатарына ілік­ке­німіз сол екеуінің арқасы. Менің өзім орта мектепті 21 жасқа қараған шағымда бітірдім. ҚазГУ-дың журфагына екінші жыл кел­генде оқуға түстім. Бітірген соң 1963 жылы Қа­зақ радиосының соңғы хабарлар ред­ак­ция­сына жұмысқа қабылдандым. Студент кезден қалыптасқан жанкүйерлік әдетіммен өзіміз отыр­ған аядай кабинеттің қабырғасына фут­бол, хоккейден чемпионат кестесін жасап іліп қойып, оған ойын нәтижелерін толтырып жүре­тінмін. Оған кіріп-шыққандардың бәрі қарайды. Содан 1964 жылы радиода спорт жарыс­тарынан қазақша репортаж жүргізетін штаттық қызмет орны ашылатын болды. Сол кездегі теле­радио хабарларын тарату жөніндегі мем­лекеттік комитет төрағасы Кенжеболат Шала­баев осындағы жолдастардың Сұлтанғалидың спортқа бейімі бар деген жылы пікірін ескеріп, мені спорт хабарларын жүргізуші етіп таңдады. Одан кейін телевизияда да осындай штат ашылғанда белгілі комментатор Владимир Толчинский мені сонда шақырды. Сөйтіп радиода да, телевизияда да қазақша репортаж жүргізетін алғашқы спорт комментаторы болып шыға келдім. – Алғашқы кезде қиындықтар көп болған шығар? – Бастапқыда репортаж жүргізу онша қи­ынға түскен жоқ. Өйткені, қазақшаға берілетін уақыт тым шектеулі болатын. Ойынның ба­сында екі-үш минөт, соңында да сондай уақыт береді. Онда тек кімдер ойнап жатқанын, кездесу қалай аяқталғанын айтып үлгересің. Репортаж жүргізгендегі тынысымыздың ашылғаны кейінірек, ұжымға кезінде “Социалистік Қазақстан” газетінің редакторы болған Кеңес Үсебаев келген тұс еді. Ол кісі үлкен бір жиын үстінде қазақ және орыс тілін­дегі репортаждар уақыты елу де елу пайыз болсын дегенді айтты. Міне, сол кездерде барып біз репортаж бергенде қиналдық. Көбіне алаңдағы ойын барысына ілесе алмай жаттық. Қазақша спорттық терминдер қалыптаспаған. Радиорепортаж бен телерепортаждың айырмасын да жете білмейміз. Соның бәрін тез арада үйренуге тура келді. – Сонымен, сіз спортпен тікелей шұғылданбай-ақ комментатор болыпсыз ғой. – Иә. Мен әуесқой комментатормын. Дегенмен, студент кезімде бокспен, жеңіл атлетикамен айналысқам. Университет чемпионы болдым, күміс жүлдегер атандым. Жалпы, спорттан саңылауым бар, құралақан емеспін. – Әріптестеріңіз сізді қазақша спорт терминдерін қалыптастырды дейді ғой. Сол терминдер қазір қолданылып жүр ме? – Қазір менде футбол алаңының күллі сызықтары, өлшемдері орыс­ша-қазақша атау­ларымен жазулы тұр. Мысалы, “ли­цевая линия”, “боковая линия” – “жақтау сы­зық”, “қаптал сы­зық” деген сияқ­ты. Осы тіркес­тер­ден барып оң қапталдағы ойын­шы, сол қаптал­дағы ойыншы тер­миндері қа­лыптасты. “Қосалқы құрам”, “қарсы шабуыл”, “қақпа сызығы” дегендерді де біз қолдан­ғанбыз. Қазір бұлар сол күйінде айтылады. Мен біздің жігіттерге әлі де ізденіс керек дер едім. Сонау қысылтаяң кезеңнің өзінде басқа қалалардағы әріптестеріммен байланыс жасап, футбол календарьларын, плакаттарын алдырып тұратынмын. Спорт десе ішкен асын жерге қоятын ғалым Шора Сарыбаевпен бірге қазақша футбол, хоккей анықтамалықтарын шығардық. Соны қазір неге жалғастырмасқа? [9].

– Ең алғашқы спорт комментаторы болғандықтан, сол кездегі радиодағы алғашқы хабарларыңыз жайлы таратып айтсаңыз? – Оқуды бітірісімен талай жерде жұмыс істедім. Ресейде темір жол қызметкері де болдым. Сосын Алматыға келісімен мені ҚызПиге жұмысқа шақырды. Бірақ мен келіспедім. Осы кезде радиода байқау болып жатқанын естіп, сонда бардым. Алғашқысында тапсырмалар берді. Саябақ ішіндегі спорттық шаралар, түрлі жарыстарды жазып жүрдім. Күндердің күнінде қазақ спорт редакциясына алындым. Сол 1965 жылдан 1978 жылға дейін радиода қызмет еттім. Ол кезде қазақ спортының мақтанышы – «Қайрат» футбол клубы еді. Алғашқы репортажымды футболдан бар-жоғы 5-ақ минут жүргіздім. Оның өзі ойын басталған кезде 2,5 жарым, соңында 2 жарым минут. Тек ойыншылардың аты-жөнін таныстырып өте шығатынмын. Бұл – 1964 жыл еді. Ол кезде орыс тілінің мәртебесі зор еді. Тіпті, кейде репортажды жүргізіп отырғанда жоғарғы жақтан телефон шалып, «орыс тілі көбірек болсын, қазақша керегі жоқ», – дей салатын. Басшылар орысша тыңдағысы келіп жатыр деп мені талай эфирден шығарып жіберген кездері болды. Сонда мен басшылыққа барып, наразылығымды айтып, жиналыстарда осы мәселені көтеретінмін. Бірақ, нәтиже жақын арада шыға қоймады. – Одан кейін телеарнада істедіңіз. Бұл кезеңдер де өзінше бір қиындықтарымен өткен шығар? Сол жылдары бұдан да өзге талай жаңалықтар аштыңыз ғой? – Бұл кезде спорт саласында ешқандай термин қазақша аударылмаған-тын. Көбінесе орысша сөздердің баламасын тауып, қазақша сөзбен әдемілеп, әспеттеп нақыштайтынбыз. Сол кезде біз аударған терминдер осы күні қолданысқа еніп жүр. Ол кезде барлығы тың еді. Сол тыңды тыңайттық деп ойлаймын. Мен өзімнің тілші мамандығымды барынша пайдаланып, аталған жағдайда көп еңбек еттім. Тұңғыш рет футбол анықтамалығын шығарып, заңғар жазушы Мұхтар Әуезовтің 1914 жылы Семейде «Жарыс» командасының құрамында ойнағанын анықтайтын фотосурет жарияладым. Қазір ол сурет музейде тұр. Көпшілік баспасөздің бетіне шығып, қазір ортақ құндылығымызға айналды. Менің сол жылдары талай орысша дүниелерді қазақша сөйлеткенім сол кездегі жұмысыма керектігін білгендіктен шықты. Сол дүниелерім қазір қарап отырсам, осы күнгі журналистердің қажетіне жарап жатыр екен. Спорт тақырыбындағы тарихи-танымдық 200-ден астам ғылыми жұмысым Қазақ Совет Энциклопедиясының 12-томына енді [6].