10.4 Сурет. Фототранзистордың сұлбасы. 1- корап, 2- терезе, 3- эмиттерлі өткел, 4- коллекторлы өткел, 5- қорек көзі

Оптикалақ сәулеленудің жылу қабылдағышы. Оптикалақ сәулеленудің жылу қабылдағышының жұмыс кезінде кейбір денеде немесе сезімтал элементің өзінде сәулелену энергиясының жұтылуы болады, ол температураның өзгеруіне әкеледі фотоағын өлшеміне қызмет етеді. Оптикалық сәулеленудің термоэлектрлік қабылдағыштары. Оптикалық сәулеленудің қабылдағыштарында сезімтал элемент ретінде бір ізді жалғанған термоэлектрлік түрлендіргіш элемент немесе бірнеше ұқсас элементтер қолданылады, сонымен қатар элемент батареясы. 10.5а суретте сәулеленудің термоэлектрлік қабылдағышының сұлбасы көрсетілген.

10.5 сурет. Оптикалық сәулеленудің жылу қабылдағышының сұлбасы. 1- металл корап; 2- терезе; 3- жұтатын қабат; 4- қабылдағыш пластина; 5- жұмысшы терможұптың дәнекерленген жері; 6- компенсациялы терможұптың дәнекерленген жері; 7- диэлектрлік пленка; 8- ток өткізгіш қабат; 9- шыны баллон; 10- терезе; 11-пьезоэлектрлік пленка; 12,13- электродтар; 14- электронды күшейткіш; Б_р и Б_к — жұмысшы және болометрдің сезімтал элементі; ТТК- тұрақты ток көзі.

3.Плетизмографтар.Плетизмограф (грек. Plethysmos — үлкею + grapho – жазамын ) - шектің көлемінің өзгерісін анықтау үшін арналған құрал, олардың қан толтыру өзгерісімен, бұл өзгерістердің инвазивті емес өлшемдерін плетизмографтар қамтамасыз етеді, ал қан ағуды есептеу үшін бұл ақпарат қолданылады.Медициналық тәжірибеде қазіргі уақытқа механикалық плетизмографтар, фотоплетизмографтар және электроплетизмографтар қолданылады. Механикалық (окклюзивные) плетизмографтар. Бұл плетизмографтың жұмысы судың немесе ауаның көлемінің өзгерісі өлшеміне негізделген, шекті көлемінің үлкеюіде пайда болады немесе күре тамырдан қан ағуы артериялық қан ағу болмағанда соның есебінен жүреді. 14.4, а - суретте білекте және қолда қан ағуын анықтау үшін әуе (пневматикалық) плетизмографтың сұлбасы көрсетілген. Камерада ауаның көлемінің өзгеруін тіркейді және өлшеу құрылғысы бар, оның кейбір бөліктері орналасқан камерадан тұрады.

14.4. Сурет. Механикалық плетизмографтардың схемалары :1 — камера; 2 — шектіліктің зерттелетін бөлігі;3 — окклюзивная күре тамыр манжеті; 4 — тығыз бекітілген резеңке манжет; 5 — цилиндр; 6 — піскек; 7 — бұрышты сиясауыты; 8— диаграммалы лентамен айналатын барабан: Р— калибрлеу шприці үшін; 10 — икемді баллон; 11 — окклюзивная тамыр манжеті; 12 — шкала; 13 — калибрленген шыны тұрба; Кр1; Кр2 және КрЗ — крандар.

21-билет

1.Электрокардиограф- бұл медициналық электроөлшегіш аспап, оның көмегімен адам денесінің жоғарғы сипаттас нүктелерінің арасындағы потенциалдардың өзгешілігін өлшейді және тіркейді.Бұл потенциалдардың пайда болуы жүректің механикалық қысқаруымен шақырылған және бұлшық еттік торшалардың биологиялық мембранасында ағатын нәзік электрохимиялық процесстермен байланысты. Жүректің периодты қысқартылуы адам денесінің беткі потенциалының периодты өзгеруіне әкеледі. Сонымен бірге, адамның электрлік өрісінің векторының басы жүректе, ал бұл вектордың соңы жүректің жұмысы кезіндегі бір циклдік күрделі кеңістіктің қисығын суреттейді, яғни электрлік вектор жүрек жұмысының циклінде өзінің бағытын және модулін өзгертеді.Эйнтховен деп аталатын үшбұрыштың (сурет 6.1,а) екі төбелерінің арасындағы t/₃ және кернеудің әртүрлілігі U_u U₂ үшбұрыштың жақтарына сәйкес келетін Е электрлік векторының проекциясына пропорциональды. Адам денесінің жоғарғы жағындағы А, В және С нүктелері электрлік потенциалды өлшеу үшін ыңғайсыз. Сондықтан А, В және С нүктелерінің орнына сәйкес оң қолдың (R электроды), сол қолдың (F электроды) және сол жақ аяқтың (L электроды) жоғарғы жағындағы эквипотенциальды нүктелерді қолданады. Электродтардың мағынасы ағылшын тіліндегі: R – right (оң), L–left (сол), F - fоod (аяқ) сөздерімен сәйкес келеді. Бұл электродтарды қалыпты деп атайды.Биопотенциалдарды тіркеу кезіндегі кедергілермен күрес үшін оң жақ сираққа қосылатын, бейтарап не көмекші деп аталатын, төртінші N электрод қолданылады. Бұл электрод көбіне корпусты электрокардиографпен қосылады және жерлестіріледі. Электрокардиографқа потенциалдың түрлілігі енуіне көмектесетін электродтың әрбір жұбы «бөліп беру» (отведение) деп аталады. Суретте көрсетілген оң және сол қол арасындағы (Г отведениесі), сол қол және сол аяқ арасындағы (ӀӀ отведениесі) және оң қол және сол аяқ арасындағы (ПГ отведениесі) бөліп беруі стандартты деп аталады. Бұл бөліп берулер биполярлы болып саналады.Сонымен қатар түбінен монополярлы (бір полюсты) бөліп беру қолданылады. Бөліп берудің бір түрі үдетілген деп аталады, ал басқасы кеуделі. Түбіне қосылатын үдетілген бөліп берулер электродтардың арасында және потенциалы 0-ге жақын орташаланған потенциал нүктесі – индефферентті (лат.indefferens- бәрібір, немқұрайлы) электродында пайда болады. Бұл нүктелер сәйкес түптеріне қосылған екі электродтың бірдей RQ резисторлары арқылы бір-бірімен бірігуінен пайда болады. Электрокардиографта үш үдетілген бөліп берулер қолданылады: оң қолдан (сурет 6.2,а)- аVR , сол қолдан (сурет 6.2,б)- aFL және сол аяқтан (сурет 6.2,в)- aVF. «а» ағылшын сөзі augmented (үдетілген) алғашқы әрпі, V әріпі кернеуді білдіреді, ал R, L және F әріптері сәйкес соңдары. «Үдетілген бөліп беру» термині басқа қалыпты бөліп берулерге қарағанда бұл бөліп берудің потенциалы 1,5 есе үлкен екендігімен байланысты.

Сурет 6.1. Электрокардиосигналдың пайда болу схемасы (а) және сау адамның электрокардиограммалық формасы (б).

Сурет 6.2. Электрокардиографиялық монополярлы бөліп берудің схемасы.

Кеуде бөліп берулері кеуде жасушасының (сурет 6.2,д)нақты нүктесіне жапсырылатын С(сурет 6.2,г) кеуде электродынан және 3 стандартты электродтардың бірдей резисторы арқылы бір- бірімен бірігуі кезінде пайда болатын орташа потенциал нүктесінен пайда болады. Кеуде бөліп берулері V_u V₂ ,…,V₆ (индекс кеуде жасушасындағы нүктені білдіреді) белгіленеді. Басқа да бөліп берулер белгілі, бірақ олар сирек қолданылады. Алты бөліп берулер (Ӏ,ӀӀ,ӀӀӀ,аVR,аVL,аVF) фронтальды жазықтық кезіндегі ЭҚК тіркеуге мүмкіндік береді, ал кеуде бөліп беруі көлденең жазықтықтағы жүрек туындататын ЭҚК сипаттайды. Электрокардиограмма қай бөліп беруден алынғанына тәуелсіз интервалдан, тістерден және кешеннен тұрады. Электрокардиограмманы алу кезінде 10-30 см жазықтықты түбіне электрод және 3 см² артық емес жазықтықты кеуде қолданылады. Түбі үшін электродтар көбіне электрокардиограф проводтарын қосу үшін клемі бар тікбұрышты мысты пластина ретінде көрсетіледі. Электродтар түптеріне арнайы зажиммен бекітіледі. Кардиография үшін айтып өткен электродтардан басқа электрлік потенциалды беру принципінің (көлемді, резистивті көлемді, резистивті), конструкциясының (икемді, инелі, кеселі, жүзбелі), поляризация деңгейінің (поляризацияланбайтын, әлсіз поляризацияланатын), қайталап қолдану мүмкіндігінің (бір рет пайдаланатын, көп рет пайдаланатын) өзгешелігіне байланысты көптеген типті электродтар ұсынылды. Көбіне заманауи болып хлоркүмісті электродтар саналады, оларды қолдану кезінде теріге электр өткізетін паста жағады. Электрокардиограмманың амплитудасы 2 мВ аспайды. Көптеген кедергілердің әсерінен мұндай аз сигналды сапалы өлшеу күрделі міндет. Электрокардиограмманы өлшеу кезіндегі кедергілерді екі топқа бөлуге болады: ішкі және сыртқы. Ішкі кедергілер электрокардиографияның электронды элементтерінің жылулық шуынан туындайды немесе электрокардиографтың күштік трансформаторының электр өрісінің ауысуынан сілтемесі және желімен қоректенетін жиілікті фон түрінде айқындалады. Бұл кедергілердің әсері сапалы элементтерді және түйіндерді қолдануынан, экранирлеуден және тиімді конструкция таңдаудан азаяды. Сыртқы кедергілер тіннің биопотенциалының өзгеруінен және ағзалардың немесе бұлшықеттің қысқаруынан; электродта ағатын электрохимиялық процесстен, өлшеу кезінде электродтардың ауысуынан; сыртқы электромагнитті өрістің әсерінен туындайды. Электрокардиосигналды тіркеу және өлшеу үшін бір және көп каналдыэлектрокардиографтарды қолданады. Бір каналды элктрокардиографтар бірнеше бөліп беруі үшін электрокардиограмманы тіркеу кезінде кезектесу мүмкіндігін қамтамасыз етеді, ал көп каналды бір мезгілде екі, төрт, алты немесе он екі бөліп беру үшін электрокардиограмманы тіркеуге мүмкіндік береді. Сиялы жазуымен тіркеуші құрылғы 100-120 Гц -тен көп емес жиілікке ие сигналдарды тіркеуді қамтамасыз етеді. Жылулық жазуымен тіркеуші құрылғы координатаның тікбұрышты жүйесінде электрокардиограмманың жазбасын қамтамасыз етеді және жиілігі 150-200 Гц-ті сигналды тіркеуге мүмкіндік береді. Жылулық жазудың кемшілігі- арнайы парақты қолданудың керектігі. Бір және көп каналды кардиографтар тезәрекеттегіш тіркейтін аспап болып саналады. Олар келесідей негізгі техникалық сипаттамаға ие: сезгіштік 15-20мм /мВ; кіріс кедергісі 2-20 МОм; өткізу жолағы 0,1-70 Гц диаграммалық лентаның ені- 50 мм; жазба өрісінің ені-40 мм;диаграммалық лентаның қозғалыс жылдамдығы 2,5-100 мм/ с. Жоғарыда жазылған электрокардиографтар шығыс құрылғысы громоздты және қолайсыз электромеханикалық регистраторлар болатын, яғни осындай электрокардиографтың автоматтау бөлігі бойынша, электрокардиографиялық зерттеу нәтижесін анализдеу және беру мүмкіндіктерін шектейді. Әртүрлі дербес компьютерлердің стационарлы, қалталы, тасымалды базасында компьютерлі электрокардиографтар бар. Компютерлі электрокардиографтың типті техникалық сипаттамасы: кіріс кедергілер 2-20 МОм; өткізу жолағы 0,05-300 Гц; каналға кванттау жиілігі 4000 Гц; АСТ разряды 14 бит; жазу жылдамдығы 2 5және 50 мм/с; бөліп беру саны 6 немесе 12; 6 немесе 12 бөліп беру үшін дисплей экранындағы электрокардиограмма мониторингі. Векторэлектрокардиографтар, кардиоцикл процесі кезіндегі жүректің электрлік векторының бағытын және модулінің мағынасы туралы ақпарат алуды қамтамасыз ететін, өлшегіш құрылғыны көрсетеді. Векторэлектрокардиограмма проекциясының формасы туралы ақпарат жүрек ауруларының диагностикасы үшін қолданылады.

2. Жарық табиғаты жөнінде кванттық ұғымдарды дамытуда манызды қадам Г.Герц ашқан және орыстың атақты физигі Александр Геогрович Столетов мұқиат зерттеген тамаша құбылысты қарастыудан басталды. Бұл құбылыс фотоэффект деген атақ алды. Жарықтың әсерінен заттардан электрондардың ыршып шығуы фотоэффект деп аталады. Фотоэффектіні бақылау үшін мырыш пластина қосылған электроьетрді қолдануға болады. Егер пластинаны оң зарядтайтын болсақ, онда пластинаны жарықтандыру, мысалы электр доғасы мен, электрометрдің разрядталу шапшаңдығына әсер етпейді. Бірақ егер пластина теріс зарядталған болса онда доғадан шығатын жарық шоғы электрометрды өте тез разрядтайды. Мұны бір ғана жолмен түсіндіруге болады. Жарық электрондарды пластинаның бетінен ыршып шығарады. Егер ол теріс зарятталса, электрондар одан тебіліп, элекпрометр зарядталады. Пластинада оң заряд болғанда жарық әсерінен ыршып шыққан электрондар пластинаға тартылады да оның бетіне қайта шөгеді. Сондықтан электрометрдің заряды өзгермейді. Сыртқы фотоэффектіге негізделінген электронды-оптикалық түрлендіргіштер (ЭОТ)- жарық кескіндерінің жарықтылығын күшейту, инфрақызыл және көрінетін сәулемен алынған кескінді түрлендіру үшін қолданылады. Медицинада ЭОТ рентгендік кескіннің жарықтылығын күшейту арқылы адамның сәулелену дозасын азайту үшін қолданылады

3.Хроматографиялық әдіс химиялық және физикалық қасиеттері ұқсас компоненттерді және күрделі қоспаларды бөлуге негізделген. Хроматография әдісінде қоспаның компоненттері екі фаза арасында (қозғалатын және қозғалмайтын фаза арасында) таралады. Тиімділігі жоғары хроматографиялық әдісте тасымалдағышсыз колонка қолданылады, ал қозғалмайтын фазаның пленкасы колонканың ішкі бетіне қондырылады. Хроматографиялық әдіс қазіргі кезеңде ұшқыш қосылыстар мен күрделі қоспаларды талдауда универсалды әдіс болып табылады.

№ 22 Емтихан билеті

1. Кардиомониторлар. Қажетті программамен қамтамасыздандырылған компьютерлі электрокардиографтар қазіргі уақыттағы аритмий диагностикасының есептерінің шешімдерін табуға қолдануға болады, осындай қолдануда олар кардиоманиторларды көрсетеді. Келесідей кардиоманиторларды ажырату қабылданған:

• жүрек қысқаруының орташа жиілік жүрек ритмінің бұзылу диагностикасы үшін қолданылады;

• интервалдың жалғасу анализ диагностикасы үшін қолданылатын аритмий анализаторы;

• ЛЛ интервалдың жалғасы және QRS комплекс формасының анализ диагностикасы үшін қолданылатын аритмий анализаторлары.

Кардиоманиторлар адам ағзасының физиологиялық параметрлерін бақылау ұзақтық және үзілмейтін прикроватты медициналық мониторлы жүйенің негізгі бөлігі болып табылады. Бұл жүйелер дәрігерге науқастың жанында да, сонымен қатар орталық орыннан күрделі күйдегі науқастың ағзасының физиологиялық параметрлерінің өзгерісін бақылауға болады, сонымен қатар дәрігерлер қауымы бұл параметрлерді қолмен өлшеуден және оларды өңдеудегі және құжаттау ескілікті ісінен босатады.

2.Жартылайөткізгішті қабылдағыштар (детекторлар). Рентгендік және гамма шағылыстырушылардың жартылайөткізгішті қабылдағыштарының жұмыс істеу принципі ішкі фотоэффектке негізделінеді. Жасалуымен құрылымдық технологиясына байланысты беттік тосқауылды, диффузиялық және диффузиялық дрейфтік болып бөлінеді.Фотодиод режимінде жартылайөткізгішті қабылдағышты қолдану p-n өткеліне рентгендік және гамма шағылысушылар енген кезде тең емес заряд тасымалдаушылар саны пайда болады. Сондықтанда рентгендік және гамма шағылыстырушылардын ағынын есептеген кезде диффузиялық-дрейфтік жартылайөткізгіштік қабылдағыштар қолданылады, қосымша қабаттан тұратын өздігінен өткізетін және үлкен меншікті кедергісі ұзартылған p-n өткелі ретінде қолданылады. Шағылған кезде өзінде біршама заряд дасымалдаушылар пайда болады. Бұл қабат кремний немесе германий пластинасында п өткізгіштен тұратын литий ионының дрейфі пайда болады. Электірлік өріс есер берген кезде, қабылдағышқа қатысты қабаттарда пайда болатын сәйкес келетін электродтарда жинала бастайды, ал сыртқы тізбекте ток ағып өтіп, экспозиционды мөлшерде орналасатын сызықты тәуелдікте болады.

3. Газды хроматографтарХроматограф- (грек. Chroma-түс, бояу және grapho- графия) бұл аспап хроматографиялық бөлінулерді және зат алмасуының анализдеуін, физико- химиялық әдіс бөлінулерін және алмасудың анализдеуін жүзеге асырады. Екі фаза арасындағы компоненттердің негізін анықтайды- қозғалысты(элюент) және қозғалыссыз. Хроматографтың негізгі бөліміне кіреді:

6. сұлбаға кіретін зат алмасуларды зерттеу

7. хроматографиялық колонка

8. детектрлеуші құрылғы (детектр)

9. тіркеуші және термостаторлық сұлба

10. әртүрлі компоненттер үшін таңдау қабілеті және қабылдау

Қозғалмалы фазада хроматографтар газды және сұйықтықты болып бөлінеді. Хроматографта ең кең қолданылатын әдіс шығаратын хроматография.

Газдық хроматографтың жұмыс істеу сұлбасы: Газ тасушыға балоннан реттегіш шығын арқылы және үздіксіз қысым тұрақты және айнымалы жылдамдықта хроматографиялық колонка- трубкаға(диаметрі 2-5 мм және ұзындығы 1-10 м ) беріледі. Хроматографтың колонкасы сорбентпен және термостат қоспасымен толтырылған. Мүмкiндiк беретiн температураны қолдану (500˚С ға дейін).Элюенттiң агрегаттық күйiмен сәйкестiк газды және сұйықты Х ажыратады. Жылжымайтын фазаның агрегаттық күйiне байланысты газдысы Х, газды-адсорбциялық (жылжымайтын фаза-қатты адсорбент) және газ және сұйықты (жылжымайтын фаза-сұйықтық), сұйықтықты Х болса. – сұйықтықты-адсорбциялық (немесе қатты-сұйықтықты) және сұйықтықты-сұйықтық болады. Соңғысы, сонымен қатар газ және сұйықты таратушы болып табылады Х. Қатты сұйықтық жұқа қабатты және қағазды жатады.. Хроматографтар - зат қоспаларының препаратының (соның iшiнде өнеркәсiптiк) бөлiнуi және талдауы үшiн қолданылады. Айырық элюентпен бiрге заттар хроматографтың бағандарында талдауында олардың шоғырландыруы уақытында есепке алатын детекторлайтын құрылымның хроматографиялық бағанынан уақыттың әр түрлi аралықтары арқылы шығуға орнатылған. Бұл алынған нәтижеде шығу қисығын хроматограмма деп атайды. Талдау және заттардың бөлiнулерi үшiн, бу сияқты күйлерде ауыспалы жiктеулерсiз, қолдану ең үлкен газды алды Х., гели, азот, аргон, тағы басқа газдарды элюент ретiнде қолданады. Газды - адсорбциондық вариант үшiн Х. сорбент ретiнде (диаметрдiң бөлшектерi 0,1-0,5 мм ) алюмогелдердi, силикагелдер, молекулалық елеуiштер, кеуектi полимерлерді және тағы басқаларды пайдаланады, меншiктi бетпен сорбент 5-500 м/г. Гады-сұйықтық үшін Х. Сорбент (әбден қайнаған көмiрсутектер, күрделi эфирлер, силоксандар және тағы басқалар) 0, 5-5 м/г-шi және көп меншiктi бетi бар қатты сақтаушыға бiрнеше мкм жуандықтың қабыршақтың түрiндегi сұйықтың ұруларымен әзiрлейдi. адсорбциондық вариант үшiн температураның жұмыс шектерi Х. 70˚С ден 600˚С ге дейін, газды-сұйықтық үшін 20˚С ден 400˚С ге дейін. Газды Х. Заттарды бiрнеше см газға немесе мг (қатты) сұйыққа бөлуге болады; анализ уақыты бірнеше секундтан бірнеше сағатқа дейін.Сұйық колоночкасына Х. ұшпа ерiткiштердi элюент ретiнде қолданады (мысалы, углеводород, эфир, спирт), жылжымайтын фаза ретiнде – силикагелдер (силикагелдер химиялық жолмен ұластырылған әр түрлi функционалдық топтардың беттерiнде соның iшiнде - спирттен жасалған эфир және тағы басқа), бiрнеше мкм дiң мына барлық сорбенттердiң бөлшектерiнiң алюмогелдер, кеуектi шынылар, өлшемi.Газды Х. Газдардың бөлiнуі үшiн қолданылады, зиянды заттардың қоспаларын анықтаулар ауада, суға, топыраққа, өнеркәсiптiк өнiмдерге; негізгі органикалық және мұнай-химиялық синтездің, газ шығаратын тотықтың, дәрілік препараттардың, сонымен бірге криминалистикадағы өнімдердің құрамын анықтайды. Марс атмосферасының анализін, күн жыныстарның органикалық заттарының теңестірілуі және космостың кемелердегі газ анализінің әдісі мен құрылғылары жасалған.

№ 23 Емтихан билеті