2. Магнитті көлемдер.

Медицинада магниттік өлшемдерді өлшеу биологиялық объектілердің магниттік өрісін және қазіргі уақытта медицинада кеңінен тараған магниттітерапияның әдістері және зерттеуімен байланысты. Магниттік өткізгіштік бар ортада бұл өлшемдердің арасындағы тәуелділік мынадай түрде болады: В=\x\x_uH. Магнит ағынын және магнит индукциясын өлшеу құралдарын сәйкесінше веберметр және тесламетр деп атау қабылданған. Бұл өлшеу құралдарының жұмысында электромагниттік индукция, феррозонның магнитік күйін модуляциялау, гальваномагнитті әсер, магниттірезистивті әсер, микробөлшектердің магнит ағынымен әрекеттесуі қоданылады. Магнит ағынын өлшеу кезінде электромагниттік индукция құбылысы қоданылады, біртекті магнитті ағында орналасқан өлшеу катушкаға сәйкес Өлшеуіш катушканың пішіні, өлшемі және орналасуы орамдары өлшенетін магнит ағынының бүкіл ағыннан немесе белгілі бір аймақтан өтетіндей болуы қажет. Сонымен қатар өлшенетін катушканың жазықтығы магниттік индукцияның векторына перпендикуляр орналасады.

7.1-сурет. Магниттік ағындарды өлшеуге арналған аспаптардың сұлбасы. а-баллистикалық гальванометрді өлшеуіш катушкаға қосу сұлбасы; б- баллистикалық гальванометрдің кіріс және шығыс сигналдарының пішіні; в - веберметрдің өлшеуіш катушкаға қосылу сұлбасы;ИК – өлшеуіш катушка;БГ – баллистикалық гальванометр; 1 – моментсіз серіппе; 2 – тұрақты магниттің полюстері; 3 – жылжымалы рама; 4 - тірек; 5 – орталық.

Тұрақты магниттік ағындарды өлшеген кезде өлшеуіш катушка магнит өрісінен тез жойылады және онда магнитэлектрлі жүйенің арнайы баллистикалық гальванометр және веберметр аспаптармен өлшенетін импульсты электрлік сигнал пайда болады.

Баллистикалық гальванометр. Өлшеуіш катушканың электрлік сигналын баллистикалық гальванометрмен өлшеу кезінде, катушкаға қосымша R_a кедергі, электрлік шынжыр арқылы өтетін токты мына өрнек арқылы сипаттауға болады:

мұндағы R= Rr + Rk (Rr и Rk – баллистикалық гальванометрдің және өлшеуіш катушканың рамканың электрлік кедергісі).

Магнит ағынының өзгеруімен dФ тудырған, электр санының өзгеруін dQ мына өрнектен анықтауға болады:

Егер 7.3- өрнекті интегралдайтын болсақ, магнит ағыны Ф тен 0 ге дейін кемитін ,өлшеуіш катушканы магнит өрісінен жылжыту уақыт аралығында (0; t₁) мына өрнекті алуға болады: Осылайша, магнит өрісінің мәнін қарастырылатын электрлік шынжырдағы токтың импульсты сигналы арқылы пайда болған электр саны бойынша анықтауға болады, яғни өлшеуіш катушканың сигналын уақыт бойынша интегралдау қажет. Осы функцияны баллистикалық гальванометр іске асырады. Баллистикалық гальванометрлер Сф мәніне ие, ол 0,35·10^-5 және 3,50·10^-5 Вб/дел-ға тең.

Веберметрлар. Өлшеуіш катушканы магнит өрісінен жойған кезінде пайда болатын электр санын өлшеу үшін, яғни өлшемді өлшеу үшін, баллистикалық гальванометрлермен қатар көптеген (магниттіэлектрлік, фотогальваникалық, электронды және цифрлық) веберметрлер қолданылады. 7.1- суретте, магниттіэлектрлік веберметрдің сұлбасы келтірілген. Ол өзімен бірге кері әсер моментін (моментсіз серіппе деп аталатын) тудырмайтын, электрлік сигналды жылжымалы қоршауға серіппе арқылы жүргізілетін магниттіэлектрлік аспапқа ие. Веберметрдің жылжымалы қоршауы өлшеу катушкасының шынжырында токтың әсерінен, жылжымалы қоршау бұрылады және оның орнын ауыстыруы аталған шынжырдағы ток нөлге тең болмайынша бола береді. ЭДС магнитті ағынмен Ф келесі түрде байланысады:

Сериялы шығарылатын веберметрлер келесі түрдегі жоғарғы шектерге ие: магниттіэлектрлі – 500 ден 10 000 мкВб-ге дейін; фотогальваникалық - 2 ден 200-ге дейін; электронды аналогты – 25-тен 2500-ге дейін; цифрлық 10~2-нан 10 мкВб-ге дейін. Дәлдік класы – 0,5-0,4.

Индукционды тесламетр. Стабилизацияланған жиілікті кернеу генераторынан қоректенетін синхронды қозғалтқыштың білігіне бекітілген өлшеуіш катушкаға ие. Біртекті магнит тұрақты өрісте өлшеуіш катушканы айналдырған кезінде, онда өлшеу катушкасының тұрақты жиілікпен айналдыру кезінде магнитті индукцияға немесе магнит өрісінің кернеуіне пропорционалды болатын ауыспалы ЭДС индукцияланады. Өлшеуіш катушкасында пайда болған ауыспалы ЭДС, коллекторлы құрылғының көмегімен түзетіледі және магниттіэлектрлік милливольтметрмен өлшенеді. Мұндай тесламетрлер магнитті индукцияны 2,5·10 ^-4 –нен 12 Тл-ға дейін ± (1-2 %) қателікпен өлшей алады.

3. 7.2- сурет. Индукционды тесламетрдің сұлбасы.

4. 1 – өлшеуіш катушка; 2 – білік; 3 – коллектрлық құрылғы; 4 – синхронды қозғалтқыш; 5 – магниттіэлектрлік милливольтметр.

Гальваномагнитті тесламетр. Гальванометрлік тесламетрлердің әрекет ету принципі магнит өрісіне ток ағатын жартылай өткізгіш материалдан немесе металлдан жасалған пластинаны орналастырылған кезінде жанындағы қырлары арасында ЭДС-тің пайда болу әсері негізінде. Бір жағынан Холл әсері металдар мен қатар жартылай өткізгіштерде де байқалғанымен, соңғы мәнінде ЭДС бірнеше ретке көп болғандықтан, көбіне германий, галий арсениті, сурьмяндық индий және т.б қолданылады. Түрлендіргіш элементті пластина шектерінде пайда болатын, сигналы вольтметрмен өлшенетін электронды күшейткішпен күшейтіледі, ЭДС диэлектригіне қойылған жұқа пластина (максималды ұзындығы 1 – 1,5 мм) немесе жұқа қабықша (10 мкм –ге дейін) түрінде жасайды. Пластинаның шетттерінде пайда болатын ЭДС, сигналы вольтметрмен өлшенетін электронды күшейткішпен күшейтіледі.

Гальваномагниттік тесламетрлердің артықшылығы болып, олардың магнитті индукцияны және кернеулілікті тұрақтылар ретінде, сонымен қатар ауыспалы магнит өрістерін жиіліктің кең диапазонында, ал олардың өлшемі ұсақ түрлендіру элементтерін магнитті тізбектің саңылауларында, магнит өрісінің ықшам көздерінде өлшеуге мүмкіндік береді. Бұл тесламетрлердің кемшіліктері – температураның тұрақсыздығына жоғарғы сезімталдығы. Шығарылатын тесламетрлердің жоғарғы шегі 2·10^~3 – 2 Тл, дәлдік классы 1-2,5.

7.3-сурет. Гальваномагниттітесламетрдің сұлбасы: 1 – пластина (түрлендіргіш элемент); 2 – электронды күшейткіш; 3 – вольтметр.

Магниттідиодты және магниттітранзисторлы тесламатрлер.

Магниттідиодты тесламетрлердің әрекет ету қағидасы диодты тікелей бағытта электр тізбегіне қосқан кезіндеғ магнит өрісі әсерінен кедергісінің өзгеруі негізінде жасалынған. Әдетте жартылай өткізгіш диодтар магнит өрісі әсеріне сезімталдығы төмен болады, сондықтан тесламетрлерде, «ұзын диодтар» деп аталатын базасы қалың диодтар қоданылады. Негізгі және негізгі емес заряд сақтаушылардың қозғалысының төмендеуінен және олардың қозғалысы траекториясының қисаюы нәтижесінде, мұндай диодтардың базаларының кедергісі көлденең магнит өрісінде ұлғаяды. База кедергісі ұлғаюы нәтижесінде, диод арқылы ағып, амперметрмен өлшенетін ток кемиді. Әдеттегі биполярлы транзисторлардың магнит өрісі әсеріне сеізімталдығы төмен, сондықтан тесламетрлерде екі коллектрлі өткелі бар биполярлы транзисторлар қолданылады.

Ядролық-магнитті-резонансты тесламетрлер. Ядролық-магнитті-резонансты тесламетрлердің әрекет ету қағидасы, электромагнитті , жоғары жиілікті тербелістердің, әртүрлі заттардың атомдар ядросының энергиясын жұтатын, зерттелінетін магнит өрісінің магниттік индукциясы мәніне сәйкес келетін ядролық-магнитті-резонанс құбылысына негізделген. Көптеген заттардың атомдар ядролары қозғалыс саны моментімен қатар магнитті моментке ие екені мәлім, сонымен қатар магнит өрісі жоқ кезінде ядролардың магниттік моменттері М кездейсоқ бағытта болады (үлгі ретінде кейбір заттар үшін 7.4–суретте көрсетілген). Индукциялы В магнит өрісінде заттар ядросының магниттік моменттері, осы магнит өрісінің күш сызықтарының бойымен бағытталады (7.4,б-сурет).

Осымен қатар ядроның магниттік моментін айнала тікелей, магнит өрісі бағытына сәйкес келетіндей прецессиясы пайда болады. Прецессия ұғымы ретінде, өз айналу осі, шыңы жылжымайтын нүктемен О сәйкес келетін конус бетімен орын ауыстыратын қозғалысты айтамыз (7.4,в-сурет).

Конус шыңындағы 9 бұрыш прецессия бұрышы болып аталады.

7.4-сурет. ЯМР құбылысына түсіндірме және ядролы-магнитті-резонансты тесламетр сұлбасы: 1- ампула; 2 – жоғарыжиілікті катушка; 4 – жиілікөлшеуіш; 5 – өзгеретін жиіліктің жоғары жиілікті тербелісі генераторы; 6 –детектор; 7 – электронды күшейткіш; 8 – осциллограф; 9 – тұрақты жиіліктің төмен жиілікті тербеліс генераторы.

Прецессия жиілігі f мына өрнекпен сипатталады: f= /2Π B

Мұндағы - ядроның гиромагнитті қатынасы ( атом ядросының магнитті моментінің қозғалыс саны моментіне қатынасы). Осы өрнектен көріп отырғанымыздай прецессия жиілігі магнит индукциясының өлшемі ретінде қызмет ете алады. Бұл жиілікті өлшеу үшін, жиілігі байсалды түрде өзгеретін индукциялы тұрақты өріске 90° бұрышпен қаратылған заттың үлгісіне жоғарғы жиілікті магнит өрісімен В әсер етеді.

Осы өрістің жоғарыжиілікті тербелістері жиіліктерімен прецессия жиілігі сәйкес келсе, заттың атомы ядросының жоғарғы жиілікті тербелістері энергиясы жұтылуы іске асырылатын резонанс (ядролы-магнитті-резонанс) байқалады. ЯМР жиілігінде прецессия бұрышы 90° тең болатын, максималды мәнге ие болады (7.5,г-сурет).

7.4, d-суретте ЯМР- тесламетрдің сұлбасы келтірілген. Мұндай тесламетрлерде резонастайтын ядролардың орнына әдетте, қарапйым суда, хлорланған литийдің қанық ерітіндісінде немесе ауыр суда кездесетін сутек атомы ядросын, литий немесе дейтронды қолданады. Аталған сұйық заттарды диамагнитті материалдан жасалған, жоғарыжиілікті катушкға орналастырылатын, өзгеретін жиілікті жоғарыжиілікті тербелістер генераторына қосылған ықшам ампулаға орналастырылады ( көлемі 0,1- 5 см³).

3. Акустикалық өлшеудің тәсілдері мен принциптері Акустика (грек. akustikos – есту) – физиканың бiр бөлiгi, дыбыс туралы оқуды қамтитын, яғни жиiлiгi 16 – 20 ООО Гц – тi құрайтын,адамдардың құлағымен қабылданатын серпiмдi тербелiстер және газ,сұйық және қатты заттардағы толқындар туралы. Жиiлiктердiң кiшi тербелiстерiн – инфрадыбыс, ал үлкенiн – ультрадыбыс деп атайды. Бұл тербелiстер, адам қабылдауымен болсада, акустикаға жатқызу қабылданған. Акустикалық толқындардың таратылуы кезiнде ортада қысу және жылжудың, ортаның бiр нүктесiнен екiншiсiне өтетiн, механикалық деформациялары пайда болады. Сонымен бiрге зат ағынының болмауында серпiмдi деформация энергиясының тасымалдануы болады. Егер деформация периодты болып табылса, онда ортада, ұзындығы тербелiс жиiлiгiмен байланысты, толқын таралады, яғни λ=W/f

мұндағы W3 – ортадағы дыбыстың жылдамдығы.

Акустоэлектрлік түрлендіргіштер (микрофондар) өздігінен әуе ортасында акустикалық тербелістерді электрлікке өрнектеу үшін арналған техникалық құрылғыларға қарайды.

Микрофондардың техникалық қасиеттерін өте маңыздылары төменде тура келетін мінездемелердің кешенімен анықтау қабылданған.

Жиіліктердің номиналды жұмыс диапазоны — микрофонның мінездемелері анықталып жатқан жиіліктердің диапазоны.

Сезгіштік — жалғыз жүріс кернеулердің микрофонның шығысының дыбыстық қысымға қатынасы.

С урет 12.2. Акустоэлектрлік түрлендіргіштердің схемасы 1— жылжымалы катушка; 2 — диафрагма; 3 — сақиналық саңылау; 4 — қорғайтын қап; 5 — корпус; 6—магнитті өткізгіш; 7—пьезоэлектрлік пластина; 8— электродтар; 9— стержень; 10— жылжымайтын металлдық пластина; // — прокладка; 12— металлдық қабат; О—мембрана; 14 — кожух; 15 — кернеудiң көзі

Электродинамикалық микрофондардың номиналды жиiлiк ауқымы 10—15 000 Гц-ті құрайды.

Пьезоэлектриялық микрофондардың жұмысында пьезоэлектриялық эффект қолданылады. (сурет 12.2, б)

Конденсаторлық микрофонның жұмысы дыбыстық қысымның әсерiмен конденсатордың электр сыйымдылығының өзгерiсiнде негiзделген (сурет 12.2, в). Конденсаторлық микрофондардың номиналды жиiлiк ауқымы 10—40 000 гцтi құрайды. Электреттiк микрофондар - негiзiнде конденсаторлық.

Электроакустикалық түрлендiргiштер (дауыс зорайтқыштар және телефондар) – әуе ортасының акустикалық тербелiстерiнде электр тербелiстерiнiң түрленуі үшiн қолайлы техникалық құрылымдар болып табылады.

Сурет 12.3. Электракустикалық түрлендіргіштердің схемасы / — тұрақты магнит; 2— корпус; 3—қорғайтын қап; 4— ферромагниттік диафрагма; 5— катушка; 6 — магнитті өткізгіш; 7— ортаға келтiретiн бүрмелi шайба; 8 — диффузор; 9—ілгіш; 10 — кішігірім электродинамикалық дауыс зорайтқыш; 11 — звукоизоляция; 12— амбушюр; 13 — тесiлген кереге; 14 — тесілген пластина; 15— металлдық электродтар; 16— жұмсақ амбушюр; 17 — пьезоэлектрлік диафрагма; 18— ПОРОПЛАСТтан жасалған жұмсақ жастық

Әрекет ету қағидалары бойынша келесi электроакустикалық түрлендiргiштер: электромагниттік, электродинамикалық, пьезоэлектрлік, электростатикалық (конденсаторлық және электрлік).

Аускультация (лат. auscultation — тыңдау) – аурулардың клиникалық тексеруінде, яғни адамның әр түрлi органдарының жұмыс жасау кезінде пайда болатын дыбыстарды тыңдайтын негiзгi әдiстерiнiң бiрi. Аксультация жүректі, жеңiл, iшектi шулардың анықтауында, артерия қысымының өлшемi зерттеуiнде маңызды болып табылады.

Тiкелей аксультация және тікелей емес аксультация арнайы дәрiгерлiк құралдарды қолдану үшiн қолданылады: стетоскоптар (грек. Stethos – төс + sropeo – қарау), фонендоскоптар (грек. phone — дыбыс + endon — ішкі), және стето-фонендоскоптар. Аксультацияның техникалық құралдарының кең таралғаны 12.4 суретте көрсетiлген.

Қатты стетоскоп (сур. 12.4, а) екi кең (ұзындығы 150 мм) қоңыштары бар ептеген ағаш, пластмасса немесе металлдық тұрбадан тұрады, яғни бiріншісі емделушiнiң денесiне қысылады, ал екiншiсі - дәрiгердiң құлағына.

Б инаураль солқылдақ стетоскобы (лат. bini —екі + auris — құлақ) (сур. 12.4, б) жақтаулары екi металлдық тұрбаларға қосылған (стетоскопиялық басты) шұңқыры және екi резеңке немесе пластмасса солқылдақ тұрбалары болады.

Сурет 12.4. Аксультация құралдарының схема және жиiлiктiк сипаттамалары: 1- стетоскопиялық бас; 2- үштік; 3- гибкий звуковод; 4 -пружина; 5- жақтауының металлдық тұрбалары; 6-оливтер; 7-фонендоскопиялық бас; 8 - мембрана; 9- камера; 10-штуцер

Фонендоскоптың (сур. 12.4, в) стетоскобтан бастың конструкциясымен айырмашылығы болады - ол ептеген камераның формасын алады,яғни нәзiк серпiмдi(қалыңдығы 0,2 мм) пластмасса мембранасымен жабдықталған.

Стетофонендоскоптың (сур. 12.4, г) екi басы болады: стетоскопиялық және фонендоскопиялық,олар ортақ камера арқылы өзара хабарласады, ал соңғысы штуцер арқылы солқылдақ дыбысжургішпен жалғастырылады.

Стетоскоптар және стетоскопиялық бастар төмен жиiлiктi (20—180 Гц) және бөлiктiң орташа жиiлiктегiлерін (180— 710 Гц) тыңдау үшiн, ал фонендоскоптар және фонендоскопиялық бастар – орташа жиiлiктегi(180—710 Гц) және жоғары жиiлiктi (710—1400 Гц) дыбыс тербелiстерiнiң бөлiгін тыңдау үшiн қызмет көрсетедi.

№ 3 Емтихан билеті

Өлшеу классификациясы.

Магнитті индукцияны өлшеу үшін аспаптар.

Электроакустикалық түрлендіргіштер.

1.Өлшеу бірнеше белгілерге бөлінеді, олардың негізгілері 1.2- суретте көрсетілген.Өлшеудің бірінші классификациялық белгісі статикалық (өлшенетін мөлшер өлшеу кезінде тұрақты болып қалады) және динамикалық (өлшеу кезіндеөлшеу мөлшері өзгереді ) деп екіге бөлінеді. Екінші белгі бойынша топтау көп жағдайда шартты болып келеді, бірақ өлшеу техникасында кең қолданылады.Өлшеудің үшінші белгісі бойынша үш классқа бөлінеді.Техниканың заманауи деңгейінде максималды мүмкін нақтылыққа қол жеткен өлшеу. Бұл эталондарды, сонымен қатар әмбебап физикалық тұрақтыларды жүзеге асырумен және құрумен байланысты өлшеу.Қателігі берілген мәннен жоғары болмайтын бақылау-тексеру өлшеулері. Мұндай өлшеулер негізінен мемлекеттік және ведомствалық метрологиялық қызметтер көмегімен жүзеге асады.Қорытынды қателік өлшеу құралдарының сипаттамасымен анықталатын техникалық өлшеулер. Техникалық өлшеулер кеңінен қолданылады және шаруашылық пен ғылымның барлық салаларында орындалады.Төртінші классификациялық белгі болып қорытынды алу үшін орындалатын өлшеу сандары қызмет етеді. Мұнда бір немесе көп рет (статикалық) өлшеу ерекшеленеді.Өлшеудің бесінші белгісі өлшеудің теңдеу түріне тәуелді бөлінеді және қорытынды алу тәсілін анықтайды. Ертеден метрологияда тура, жанама және жиынтық өлшеулер деп бөлу қалыптасқан. Қазіргі уақытта жиынтық өлшеулер жеке жиынтық және құрама болып бөлінеді. Тура деп мөлшердің қажет мәнін міндетті түрде табатын өлшеуді айтамыз. Тура өлшеу кезінде өлшеу объектісі өлшеу құралдарымен өзараәрекетке алып келеді.Математикалық түрде тура өлшеуді 1.2 теңдеуімен жазуға болады. Тура өлшеудің мысалы ретінде: ұзындықты сызғышпен өлшеу, салмақты таразы көмегімен, температураны шыны термометрмен және т.б. алуға болады. Тура өлшеуге көптеген биомедициналық өлшеулердің басым бөлігі жатады.Жанама өлшеу дегеніміз мөлшердің ізделініп отырған мәні басқа физикалық мөлшерлердің тура өлшемдерінің қорытындысы негізінде табылатын өлшеу. Жанама өлшеу кезінде тура өлшеу жолымен аргумент мөлшерінің мәні анықталады, ал өлшенетін Y мөлшерінің мәні мына формуламен анықталады. Y=f(X_u Х₂, ..., Х_т), где Х_и Х₂, ..., Xj, ..., Х_т —аргумент мөлшер. Жанама өлшеуге оның көлемі бойынша біртекті дененің тығыздығы, кернеудің төмендеуі мен ток күші бойынша электрлік кедергі мысал бола алады.Жиынтық деп мөлшердің ізделініп отырған мәні мөлшерлерді әр түрлі үйлесімде өлшеу кезінде алынған теңдеулер жүйесін шешу жолымен анықталатын аттас бірнеше мөлшерлерді біруақытта өлшеу. Ұсынылған теңдеулер жүйесі жалпы жағдайда мына түрде болады:Өлшеу қорытындысында оның бірлігін өлшеу үшін қабылданған кейбір сандар түрінде физикалық мөлшер бағасын көрсететін физикалық мөлшер мәнін алынады.

2. Магнит индукциясын өлшеу үшін күшейткіші бар Холл датчигі қолданылады. Магнит индукциясын өлшеу үшін «Тесламетр» +15В кернеу беру, ал оның шығысына вольтметрді қосу керек. Нөлді тоқтату сабымен нөлге жақын кернеуге жетіп шет жағынан керекті қашықтыққа орауыш ішіне Холл датчигімензондты еңгізу керек. Күшейткіш шығысындағы вольтметр көрсетімі магнит индукциясына пропорционал.«Датчик-күшейткіш» жүйенің сезімталдығы миниблок этикеткасында көрсетілген. Егер сезімталдықты дәлдеу немесе өзгерту керек болса, онда миниблоктың қақпағын ашып магнит индукциясы белгілі магнит өрісіне зондты еңгізіп және күшейткіш шығысында нақыштағыш резистормен керекті кернеуді орнату керек. Соңғы операциядан кейін нөлге қалыптасуын тексеру керек. Электромагниттi өлшегiш аспаптар. Электромагнитті аспаптың әрекетінің ұстанымы магниттік өрістің әрекеттестігінде құралады және де жылжымайтын катушкамен өске магнитті өрістен тұрады. 5.3-шi сурет. Электромагниттi құралдардың конструкцияларының кең таралғандары бiрі көрсетiлген. Бұл жерде мыс өткізгішінің әуе саңылауы болатын орам катушканың өлшенетін тогын береді. Катушкалар бұл тоқтың әсерiнен өсьті айнала қозғалады және де магниттiк өрiс пайда болады.Өстер нәтижесінде бұл тогтың мәнiнiң үлкеюiнен айналдырушы момент пайда болады.Қарсы жұмыс iстейтiн момент спираль серiппелерiмен жасалады.

5.3 сурет. Электромагниттi өлшегiш аспаптың конструкция. 1 - катушка; 2 - стрелка; 3 - шкала; 4 - табан тiреуіш (подпятник); 5 - противовес; 6-спиралды серiппе; 7- воздушный успокоитель; 8-ферромагниттi өзекше; 9 – ось;

3.Электроакустикалық түрлендiргiштер (дауыс зорайтқыштар және телефондар) – әуе ортасының акустикалық тербелiстерiнде электр тербелiстерiнiң түрленуі үшiн қолайлы техникалық құрылымдар болып табылады.

Сурет 12.3. Электракустикалық түрлендіргіштердің схемасы / — тұрақты магнит; 2— корпус; 3—қорғайтын қап; 4— ферромагниттік диафрагма; 5— катушка; 6 — магнитті өткізгіш; 7— ортаға келтiретiн бүрмелi шайба; 8 — диффузор; 9—ілгіш; 10 — кішігірім электродинамикалық дауыс зорайтқыш; 11 — звукоизоляция; 12— амбушюр; 13 — тесiлген кереге; 14 — тесілген пластина; 15— металлдық электродтар; 16— жұмсақ амбушюр; 17 — пьезоэлектрлік диафрагма; 18— ПОРОПЛАСТтан жасалған жұмсақ жастық

Әрекет ету қағидалары бойынша келесi электроакустикалық түрлендiргiштер: электромагниттік, электродинамикалық, пьезоэлектрлік, электростатикалық (конденсаторлық және электрлік).Акустоэлектрлік түрлендіргіштер.Акустоэлектрлік түрлендіргіштер (микрофондар) өздігінен әуе ортасында акустикалық тербелістерді электрлікке өрнектеу үшін арналған техникалық құрылғыларға қарайды.Микрофондардың техникалық қасиеттерін өте маңыздылары төменде тура келетін мінездемелердің кешенімен анықтау қабылданған.Жиіліктердің номиналды жұмыс диапазоны — микрофонның мінездемелері анықталып жатқан жиіліктердің диапазоны.Сезгіштік — жалғыз жүріс кернеулердің микрофонның шығысының дыбыстық қысымға қатынасы.

Сурет 12.2. Акустоэлектрлік түрлендіргіштердің схемасы 1— жылжымалы катушка; 2 — диафрагма; 3 — сақиналық саңылау; 4 — қорғайтын қап; 5 — корпус; 6—магнитті өткізгіш; 7—пьезоэлектрлік пластина; 8— электродтар; 9— стержень; 10— жылжымайтын металлдық пластина; // — прокладка; 12— металлдық қабат; О—мембрана; 14 — кожух; 15 — кернеудiң көзі

Электродинамикалық микрофондардың номиналды жиiлiк ауқымы 10—15 000 Гц-ті құрайды.

Пьезоэлектриялық микрофондардың жұмысында пьезоэлектриялық эффект қолданылады. (сурет 12.2, б)

Конденсаторлық микрофонның жұмысы дыбыстық қысымның әсерiмен конденсатордың электр сыйымдылығының өзгерiсiнде негiзделген (сурет 12.2, в). Конденсаторлық микрофондардың номиналды жиiлiк ауқымы 10—40 000 гцтi құрайды.

Электреттiк микрофондар - негiзiнде конденсаторлық.

№ 4 Емтихан билеті

Өлшеу әдістері.

Магнитті өріс кернеуін өлшеу үшін аспаптар.

Фонокардиографтар.

1. Тура өлшеулер, дербес бола тұра, күрделi өлшемдер (жанама, жиынтық және бiрлескен) үшiн қызмет көрсетедi. Жанама, жиынтық және бiрлескен өлшеулер өлшеу әдістері болады. Өлшеу әдістерінің 2 түрі бар: тiкелей бағалау әдiс және өлшеммен салыстыру әдiсi (шара - берілген өлшемнiң физикалық шамасын көшiру үшiн қолайлы өлшеу құралы).Шараның бар немесе жоқ болуы өлшемдер әдiстерiнiң бөлiнуiнде классификациялық белгiсі болып табылады. Тiкелей бағалау әдiсi - шама мәнiнiң жанында көрсететiн өлшеу құралы бойынша тiкелей анықтаған өлшемдер әдiсi.Өлшеммен салыстыру әдiсi - өлшелетiн шаманың жанында шара жаңадан өндiрiлетiн шамамен салыстыратын өлшемдер әдiсi.

2.1-сурет. Өлшеу әдiстерiнiң классификациясы

Өлшелетiн шамамен және шара жаңадан өндiрiлетiн шаманың аралығында айырым салыстырудың әдiстерi бар болуы немесе жоқтыққа байланысты салыстырғанда нөлдiк және дифференциалдыға ұсақтайды.

Нөлдiк әдiс-бұл салыстырудың құралына шамалардың әсерi және шараның қорытынды эффектiн (салыстырудың құралы, немесе компаратор) нөлге дейiн жеткiзетiн шарамен салыстыру әдiсi.

Дифференциалды әдiс – бұл біркелкі айырмашылықпен екi шамалардың арасындағы айырымдарды өлшейтiн шарамен салыстыру әдiсi.

Нөлдiк әдiстегідей дифференциалды әдiсте де қарсы қою, орнын басу және сәйкес келу әдiстері ерекшеленеді.

Қарсы қою әдiсi -бұл өлшелетiн шама және шара жаңадан өндiрiлетiн шама көмегiмен шамалардың арасындағы байланысты бекiтетін салыстырудың құралына бiр уақытта әсер ететiн өлшеммен салыстыру әдiсi.

Орынбасу әдiсi - жаңадан өндiрiлетiн белгiлi шамалармен өлшенетiн шаманың орнын басқандағы өлшеммен салыстыру әдiсi.

Үйлесу әдiсi - межелiк белгiсi немесе периодты сигналдардің үйлесуін пайдалана отырып, жаңадан өндiрiлген шараның шамасымен өлшенетiн шаманың айырмашылығын өлшейтін салыстыру әдiсi.

2. Магнит индукциясын өлшеу үшін күшейткіші бар Холл датчигі қолданылады. Магнит индукциясын өлшеу үшін «Тесламетр» +15В кернеу беру, ал оның шығысына вольтметрді қосу керек. Нөлді тоқтату сабымен нөлге жақын кернеуге жетіп шет жағынан керекті қашықтыққа орауыш ішіне Холл датчигімензондты еңгізу керек. Күшейткіш шығысындағы вольтметр көрсетімі магнит индукциясына пропорционал.«Датчик-күшейткіш» жүйенің сезімталдығы миниблок этикеткасында көрсетілген. Егер сезімталдықты дәлдеу немесе өзгерту керек болса, онда миниблоктың қақпағын ашып магнит индукциясы белгілі магнит өрісіне зондты еңгізіп және күшейткіш шығысында нақыштағыш резистормен керекті кернеуді орнату керек. Соңғы операциядан кейін нөлге қалыптасуын тексеру керек. Электромагниттi өлшегiш аспаптар. Электромагнитті аспаптың әрекетінің ұстанымы магниттік өрістің әрекеттестігінде құралады және де жылжымайтын катушкамен өске магнитті өрістен тұрады. 5.3-шi сурет. Электромагниттi құралдардың конструкцияларының кең таралғандары бiрі көрсетiлген. Бұл жерде мыс өткізгішінің әуе саңылауы болатын орам катушканың өлшенетін тогын береді. Катушкалар бұл тоқтың әсерiнен өсьті айнала қозғалады және де магниттiк өрiс пайда болады.Өстер нәтижесінде бұл тогтың мәнiнiң үлкеюiнен айналдырушы момент пайда болады.Қарсы жұмыс iстейтiн момент спираль серiппелерiмен жасалады.

5.3 сурет. Электромагниттi өлшегiш аспаптың конструкция.1 - катушка; 2 - стрелка; 3 - шкала; 4 - табан тiреуіш (подпятник); 5 - противовес; 6-спиралды серiппе; 7- воздушный успокоитель; 8-ферромагниттi өзекше; 9 – ось;

3.Фонокардиография тыңдауға жетiспейтін аралықта жүректiң дыбыстарын зерттеуге мүмкiндiк бередi, сапалы және бұл дыбыстардың сандық талдауын жүзеге асырады және зерттеу процессiнiң құжаттарын қамтамасыз етеді. Дыбыс графикалық зерттеулер мамандандырылған құралдармен - дыбыс кардиографтармен және электрокардиографтарға арналған дыбыс графикалық қосымшалармен iске асады.

12.5, а суретте аннотацияла дыбыс кардиографтың ықшамдалған схемасы келтiрiлген.

Сурет 12.5. Дыбыс кардиографтың схемасы (а), фонокардиограмма (б) және электркардиограмма (в) 1 — микрофон; 2 — алдын ала күшейткiштердiң блогi; 3 — переключатель; 4 — күшейткіштер; 5 — көп каналды өзi жазатын аспап; 6 — тiркегiш құрылғы; 7 — осциллограф; 8 — (стетофон ) құлаққап; 9—дауыскүшейткіш; 10—магнитофон; II — калибрлеу құрылғысы; 12— дыбыс шығарғыш (телефон); А — микрофонға арналған калибрлеу акустикалық сигналы; Б — калибрлеу электрлiк белгiсi; У_1,Ф_1, У_nФ_n — алдын ала күшейткiштер - сүзгiлер

Дыбыс кардиографтардағы жүрек жұмыс iстегенде пайда болатын дыбыстардың түрленуі үшiн электродинамикалық, пьезоэлектриялық немесе электростатикалық микрофондарды қолданады. Микрофонның кiрісі.Микрофон және күшейткiш қосатын барлық тракттi калибрлеу соңғы жағдайда қамтамасыз етiледi.

Ротаметр состоит из конической трубки, расходящейся вверх, внутри которой перемещается поплавок-индикатор. Измеряемый поток жидкости или газа проходит через трубку снизу вверх и поднимает поплавок. Чем выше поплавок, тем больше площадь вокруг него, через которую может течь поток. Поднявшись настолько, что сила тяжести F_G уравновешивает подъёмную силу F_r со стороны потока, поплавок останавливается. Таким образом, каждому положению поплавка соответствует определённый расход — определение этого соответствия называется градуировка (калибровка). Для отечественных ротаметров градуировка производится на заводе изготовителе по воздуху и воде при норм. условиях. Зарубежные ротаметры, например немецкой фирмы Krohne, как правило градуируются по параметрам измеряемой среды заказчика. Ротаметр часто используется для определения расхода агрессивных жидкостей.

№5 – Билет

1. Өлшеу тәсілдері туралы негізгі деректер.Өлшеу — арнайы техникалық құралдардың көмегімен тәжірибе арқылы физикалық шаманың мәнін табу процесі. Өлшеу әдістерінің 2 түрі бар: тiкелей бағалау әдiс және өлшеммен салыстыру әдiсi. Шараның бар немесе жоқ болуы өлшемдер әдiстерiнiң бөлiнуiнде классификациялық белгiсі болып табылады.

Тiкелей бағалау әдiсi - шама мәнiнiң жанында көрсететiн өлшеу құралы бойынша тiкелей анықтаған өлшемдер әдiсi.

Өлшеммен салыстыру әдiсi - өлшелетiн шаманың жанында шара жаңадан өндiрiлетiн шамамен салыстыратын өлшемдер әдiсi

Өлшеу әдістері

Өлшеммен салыстыру әдiсi

Тiкелей бағалау әдiсi

Дифференциалдық

Қарсы қою

Орын басу

Сәйкес келу

Шкала мен нониус бойынша

Шкала бойынша

Нөлдік

Қарсы қою

Орын басу

Сәйкес келу(үйлесу)

Өлшенетiн шамамен және шара жаңадан өндiрiлетiн шаманың аралығында айырым салыстырудың әдiстерi бар болуы немесе жоқтыққа байланысты салыстырғанда нөлдiк және дифференциалдыға бөледі.

Нөлдiк әдiс-бұл салыстырудың құралына шамалардың әсерi және шараның қорытынды эффектiн (салыстырудың құралы, немесе компаратор) нөлге дейiн жеткiзетiн шарамен салыстыру әдiсi.

Дифференциалды әдiс – бұл бірдей айырмашылықпен екi шамалардың арасындағы айырымдарды өлшейтiн шарамен салыстыру әдiсi.

Қарсы қою әдiсi -бұл өлшелетiн шама және шара жаңадан өндiрiлетiн шама көмегiмен шамалардың арасындағы байланысты бекiтетін салыстырудың құралына бiр уақытта әсер ететiн өлшеммен салыстыру әдiсi. Орынбасу әдiсi - жаңадан өндiрiлетiн белгiлi шамалармен өлшенетiн шаманың орнын басқандағы өлшеммен салыстыру әдiсi. Үйлесу әдiсi - межелiк белгiсi немесе периодты сигналдардің үйлесуін пайдалана отырып, жаңадан өндiрiлген шараның шамасымен өлшенетiн шаманың айырмашылығын өлшейтін салыстыру әдiсi.

Тiкелей бағалау әдiсiнiң өлшемдерінiң iске асыру схемасы

Егер жүктің әсері гирь массасының иығының жүгіне тiкелей бағалау әдiсiмен жүктің салмағы анықталынса, Х- жүгі тең иіқті өлшеу салмағының лизациясына ілінгендігі - қарсы қою нөлдiк әдiсiнің мысалы болады (2.3, а-шi сурет). Тепе-тең күй нөлдiк белгiде осы жағдайда болуы керек болатын нөл-индикаторды нұсқағыштың жағдайы бойынша анықтайды. Салмақтар сондай өлшемiнде компаратордың функцияларын орындайды. Осы әдiс әр түрлi физикалық шамаларды өлшеу үшiн қолданылады және тiкелей бағалау әдiске қарағанда үлкен өлшеу дәлдiгiн қамтамасыз етеді. Осы әдiстiң кемшiлiгі - қажеттiлiк шама тең қажеттiлiк белгiлi физикалық шаманы кез келген мән дәлдiктiң маңызды төмендеуiсiз шығаруға өлшелетiн, ойнататын тiркестердiң құрастыруы үшiн әр түрлi мәндердiң шараларының үлкен санын алу. Әдеттегiдей, бұл үлкен қиындықтармен байланған.

Нөлдік әдісімен іске асыру өлшемдерінің шарамен салыстыру схемасы

Орнын басудың нөлдiк әдiсi өлшенетiн физикалық шама және шара өлшегiш аспаптарға дәйектi түрде әсер етеді. Шаралар бұл мәнде өлшенетiн физикалық шаманы әсері өлшегiш аспап әсеріне тең болады. Орнын басудың нөлдiк әдiсi параметрлердiң дәл өлшемдерi өндiрiп алатында сол жағдайлар, өйткенi ол iс жүзiнде өлшеу нәтижеге қолданылатын (қарастырылған жағдайда - серiппенiң мiнездемелерiнiң өзгерiсi) өлшеу құралының мiнездемелерiнiң өзгерiстерiнiң ықпалын шығаруға мүмкiндiк бередi. Сәйкес келудiң нөлдiк әдiсі - бiрi мiнездемесi өлшенетiн екi периодты процесстердiң сигналдарының сәйкес келуiнде және басқа шара ретiнде қолданылады.

Дифференциалды өлшемдер әдiсi -тiкелей бағалау әдiсiн өлшегiш аспап көмегiмен өлшелетiн шамамен және шара жаңадан өндiрiлетiн шаманың аралығында айырымдарды өлшейдi. Бұл әдiс дөрекi өлшеу құралдары туралы көрcетiлген айырымның өлшемi үшiн тiптi қолдануда өте дәл нәтиже алуға мүмкiндiк бередi. Толық емес қарсы қоюдың дифференциалдық әдiсі мысалымен 2.4- суретте көрсетілген, тебетейiлген тең иықты салмақтарға өлшеу қызмет көрсетеді. X-шы жүктi әсер бұл жерде кiрлер, қызметкер шарамен және серiппенiң серпiмдi деформациясын күштің әсерімен теңгередi. Мәнi шәкiл бойынша есептей алған серiппенiң деформациялары негiзiнде осы жағдайда мәнi бойынша серiппеге жүктiң әсерлерiнiң айырымы және кiрлері өлшенедi. Осылай олардың массаларының айырымдарын анықтайды. Жүктi массаларды өлшеуден кейiн анықтайды, бұл кiрлер массаның сомасын, шәкiл бойынша санын көрсетеді.

2.4-шi сурет. Салыстырудың дифференциалды әдiстерiнiң өлшемдерін iске асыруының схемалары

(2.4, б-шы сурет) дифференциалды орынбасу әдiсiнiң мәнi серiппелi салмақтардың сол кiрдiң бар жиынынан нұсқағыштың жанында белгiге орнайтын салмақтардың көрсетулерi өлшелетiн жүктiң оларына қоюдың жанында салмақтардың тиiстi көрсетуiн X қол жеткiзуге мүмкiндiк беретiн тiркестi құрауға болмаған жағдайындағы X-шы жүктi өлшеуін қарап шығып анықтауға болады. Дифференциалды үйлесу әдiсiнiң мәнi екi периодты процесстердiң сигналдарының сәйкес келуi толық емес болып табылады . Сонымен бiрге аталған жоғары екi периодты процесстердiң нәтижесi өзiмен ұсынатын өзара әрекеттесуiн периодты процессiнiң мiнездемелерiн өлшейдi.Өлшеу әдістері  - нақты бір өлшеуіш міндет үшін таңдалған өлшеу қағидалары мен құралдарын пайдалану іс-әрекеттерінің жиынтығы. Өлшеу әдісі түсінігіне өлшеу қағидаларын теориялық негіздеумен қатар, өлшеу құралдарын қолдану іс-әрекеттерін әзірлеу де кіреді.

2.Температураны өлшеудің тәсілдері және принциптері.Температура — физикалық шама, термодинамиканың күйін сипаттайтын объект (дене, жүйелер) және оның ішкі энергиясымен байланысқан. Қазіргі кезде термометрде температура шкаласының екеуінің біреуін қолдану қабылданған: Кельвин шкаласы мен Цельсий шкаласы. Осы екі шкалада термодинамикалық температура шкаласында базаланады, термодинамиканың екінші заңына негізделіп 1848 жылы Кельвинмен ұсынылған, және жылулық машина ретінде көрсетілген, карно циклы бойынша жұмыс істейді. Кельвин шкаласы мен Цельсий шкаласын айырады. Кельвин шкаласы абсолют­ты нолден басталады, ал бұл шкаланың бірлігі— 1 Кельвин (К) анықталады 1/273,16 термодинамиканың температурасы үштік нүкте бөлімі сулар. Кельвин шкаласындағы температураны Т әріпімен белгілейді.Температураны өлшеу құрылғысының екі түрі белгілі: дилатометрлік (лат. dilatare-кеңейту+греч. metreo-өлшеймін) және биметалдық.

Дилатометрлік құрылғының сезімтал элементі ішінде сызықты кеңейтілудің (мысалы, инвар деп аталатын қоспадан, фарфордан, кварцтан) аз коэффициентті материалынан дайындалған стержені бар жылулық сызықты кеңейтілудің (мысалы, латунь) максималды мүмкін коэффициенті металл түтік болып табылады. I дененің (түтік) ұзындығының температураға тәуелділігі мына теңдікпен өрнектеледі.

Биметалл термометрдің сезімтал элементі жанасу жазықтығында қайнатылған әр түрлі металлдың екі пластинасынан тұратын биметалл пластина болып табылады.

Шыны сұйықтықты термометр жұмысының негізінде жылыту кезіндегі сұйықтықты кеңейту жатыр. Осы сұйықтықтың (термометрлік сұйықтық) негізгі бөлігі шыны капиллярмен байланысқан шыны резервуарда орналасқан. Сұйықтықтың ұлғаюы келесі заңға бағынады:

Мұндағы V₀ — температура кезіндегі сұйық көлемі.

Шыны термометрлердің екі конструкциясы: қабаттасқан шкалалы термометр және таяқты термометр. Қабаттасқан шкалалы термометрлерде соңғысы сүт түсті шыныдан жасалған пластинаға қойылады және капиллярдың артында орналасады. Шкаласы бар капилляр мен пластина қорғаныс түтікте болады. Таяқты термометрде капилляр қалың бүйірлі капиллярлы түтік түрінде орындалады (сыртқы диаметр 6-8мм, ішкі-0,1-0,2 мм), ал шкала осы түтіктің сыртқы бетіне қойылған.

8.2-сурет. Термометрдің шыны сұйықтықты конструкциясы: I — резервуар; 2 — капилляр; 3 —шка­па; 4 — қорғайтын шыны трубка; 5 —капилляр тарылуы

Төмен температураларды өлшеу кезінде шыны термометрлерді термометрлік сұйықтық есебінде органикалық сұйықтықты ( изопентан, пентан, этил спирті, толуол және т.б.) қолданады, ал жоғары температура кезінде – ртуть қолданылады. Жоғары температураны өлшеу кезінде ртутьті бағанды кеңістік ртутьті қайнауын болдырмау үшін 10Мпа қысымда құрғақ инертті газбен (негізінен газбен) толтырылған. Шыны термометрлер 195-ден +1000⁰ С-ге дейін интервал мәнінде температураны өлшеу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Термоэлектрлік түрлендіргіштің (ТЭТ) жұмысы әр түрлі металл мен жартылайөткізгіштерден дайындалатын екі электродтан дәнекерленген жылыту үшін айқындалатын термоэлектрлік эффектті қолдануға негізделген, осы электродтардың соңында термоэлектрлік қозғалатын күш деп аталатын электроқозғалушы күш пайда болады немесе электродтардың бос соңында тұйықталу кезінде электрлік ток ағып өтеді. Осы уақытта өлшеу техникасында металл электродты ТЭТ қолданылады. Оларды термоэлектрлік термометр немесе терможұп деп те атайды.

Температураны өлшеудің терморезистивті құралдарымен жұмыс кезінде температураның өзгерісі кезінде жартылайөткізгіштер мен металл кедергісін өлшеу эффектісі қолданылады. Металдарда бұл өзгерістер металл тордың байланысының бос электродтарымен анықталады. Температураны жоғарылатқан кезде өзінің теңелу жағдайы жанында ион торларының жылулық толқындары да жоғарылайды, ал бұл кристалл торда электрондардың шашырауының ұлғаюына және электрлік кедергінің жоғарылауына алып келеді. Термометр тәжірибесінде металл (температура өзгеруніңі түбегейлі диапазоны) мен жартылайөткізгіш (температура өзгеруінің аз диапазонында) үшін көп жағдайда кедергінің температураға сызықты тәуелділігі қолданылады. мұндағы t мен t₀ - аралық және бастапқы температурлар; R_t мен R₀ — температура кезінде кедергіні көрсету мағынасы t мен t₀сәйкес; а мен b — нақты металл үшін тұрақты коэффициенттер. Металл үшін а коэффициенті оң, ал жартылайөткізгіштерде – теріс болып табылады. Бұл температура өскенде металлдардың кедергісінің өзгеруіне алып келеді, ал жартылай өткізгіштерде – төмендейді. Сонымен қатар, жартылайөткізгіштердің а коэффициенті- металдарға қарағанда 5-7 есеге дейін артық болып табылады.Температураны өлшеу үшін қолданылатын терморезисторлар кедергі термометрі д.а. Кедергінің жартылайөткізгіш термометрін термисторлар д.а. Кедергінің термометрінің конструкциясы әр түрлі болып келеді.

С урет. 8.4. Кедергiнiң термометрлерiнiң конструкциялары:1 — керамическая трубка; 2— платиновая спираль; 3— каналы трубки; 4— глазурь; 5— термометр кедергісін қысқарту орны; 6—өткізгіштер; 7— жартылай өткізгіш элемент; 8— шығыс; 9 — изолятор; 10 — кожух; 11 — қорғайтын лак жамылғысы; 12 — қорғайтын шыны трубка; 13 — шыны қорғайтын ұш; 14 — изоляциялы обойма; 15 — созушылықтар

Кедергінің металл термометрлерінде негізінен мыс, никель, кейінгі кезде платина қолданылады. Кедергінің металл термометрлерінде өлшенетін температура интервалы 200-ден +650⁰ С-қа дейін толқиды. Жартылайөткізгіш термометрлер цилиндрлер, дәрі, ортасында тесігі бар диск, ұсақ моншақ түрінде дайындалады. Жартылайөткізгіш термометрге арналған материал есебінде магний, кобальт, марганец, титан, мыс, германий қышқылдары қолданылады. Термистердің негізгі артықшылығы – кедергінің үлкен теріс температуралық коэффициенті. Сонымен қатар, оларда ерекше бөлек электрлік кедергісі болады, сондықтан өте кішкентай өлшемдегі термисторлар үлкен электрлік кедергіден (бірнеше килоом ) болады, ол өлшеуді жеңілдетеді және температурадан байланыс сымдарының кедергісін өзгертуді есептемеуге мүмкіндік береді. Жартылайөткізгішті диодты және транзисторлы термометрлермен жұмысының негізінде p-n өткел кедергісінің температураға жабық бағытта оны қосу кезіндегі тәуелділігі жатыр. Жабық бағытта p-n өткелді қосқан кезде ол арқылы кері ток деп аталатын кішкене (ампердің жүз немесе мың бөлігі) ток ағып өтеді. Мұнда 10-Т0 т емпература кезіндегі кері ток мәні.

Сурет. 8.5.Термометрлердің диодты және транзисторлы сұлбалары: 1 —стабилизирленген қорек көзі; 2 — өлшегіш құрал; 3 — қорғағыш қап.

Аудиометрлер.Аудиология – адамның акустикалық функциясының зерттеуiнде және адамгершiлiк организмның басқа функциялары бар оның өзара байланысы болып табылған дәрiгерлiк ғылымның облысы. Аудиологияларда адам акустикалық функциясының зерттеулері келесi әдiстерiн ерекшелейдi: психоакустикалық (жеке аудиометрия) және объективті (рефлекторлық немесе нақты аудиометрия). Жеке аудиометрия емделушiнiң бұл сигналдарды қабылдауында олардан меншiктi сөз бекiтiлетiн пайда болатын жеке сезiнулерi бойынша тестiлiк акустикалық сигналдарының жиыны көрсетуi және акустикалық функцияның сандық бағаларының құрастырылуына негiзделедi. Нақты аудиометрия тестiлiк акустикалық сигналдарының жиынының емделушiсiне көрсетуiнде негiзделедi, дегенмен акустикалық функцияның сандық бағасының құрастыруы үшiн (ғасыр, кеңейту жұлқу, мидың потенциалының өзгерiсiнiң пайда болуы дыбыс, сүрiктiң электр кедергiсiнiң аяқ-Гальвани рефлекс, өзгерiсi, шеткi ыдыстардың тарылу тұратын тамыр рефлексi көз шарасының содан соң қарашықтың кiшiреюi, ауытқуы көзге қарай) әр түрлi рефлекторлық сөзсiз және ескертпе дабыл жауапқа бұл және емделушi ерiкке байланысты пайда болатын кейбiр шартты рефлекстердi бұл жерде қолданылады. Есту мүшесiн тексеру тәжiрибесінде қолдану ең үлкен жеке үндес табалдырықты және жеке сөйлеу аудиометрияларды алады.

Жеке үндес табалдырықты аудиометрияның мәнi жиiлiктерi бар гармониялық дыбыстық сигналдардың беруiнде 125 250 500 1000 2000 3000 4000 6000 8000 гц тұрады әуе дыбыс өткiзiнгiштiгiнiң анықтауында және жиiлiктермен 250 500 1000 2000 3000 4000, 8000 гц естiнгiштiктiң табалдырығына сәйкес келетiн дауыс қаттылығы бар сүйек дыбыс өткiзiнгiштiгiнiң анықтауында, және де емделушiнiң реакциясы бойынша бұл табалдырықтың анықтауы естимiн - естiмеймiн әрбiр жиiлiкте екi-үш рет қайталайды.

Жеке аудиометрия үшiн техникалық құралдар техникалық мiнездемелер және диагностикалық қабылдану мүмкiндiктерiне байланысты үш топқа бөлу: поликлиникалық аудиометрлер адамның акустикалық функциясының жартылай тексеру қамтамасыз етеді; скрининг – адамның акустикалық функциясының шамамен бағасы үшiн жаппай аудиометрлерді атайды; клиникалық аудиометрлер адамның акустикалық функциясының толық тексеруін қамтамасыз етеді.

12.6, а суретте поликлиникалық аудиометрдiң схемасы көрсетiлген. Оның негiзгi элементтерi болып табылатын: гармониялық тербелiстер жиiлiктерінің ауыстырып қосқышы және 125, 250, 500, 1000, 2000, 3000, 4000, 6000 және 8000 гцтiң жиiлiктерi бар үндес сигналдарын қамтамасыз ететiн жасау жабдықталған электрлiк генераторы;

Сурет 12.6. поликлиникалық аудиометрдiң схемасы:1 - гармониялық тербелiстердiң электрлiк генераторы; 2 — шудың электрлiк генераторы; 3 — шудың қарқынының деңгейiнiң ауыстырып қосқышы; 4 — ауыстырып қосқыш; 5 — сүйек телефоны; 6,7— әуе телефоны; 8— басы; 9— батырма; 10— қуатты күшейткіш; 11 — сигнал қарқындылығының деңгейін ауыстырып-қосатын қақпашық; 12 — сигнал қарқындылығының деңгейін ауыстырып-қосқыш;13 — жиілікті ауыстырып- қосатын қақпашық; 14 — жиілікті ауыстырып-қосқыш.