6. Табиғи қауіптер: сел, су тасқыны, сырғыма, опырылма, қар көшкінін сипаттаңыз, пайда болу себептерін, қауіптен құтылу шараларын көрсетіңіз

Сел-тау өзенінің өз арналарынан кенеттен көтеріліп,деңгецінің күрт өзгеруі және тау жыныстары бұзылуынан болатын қуатты ағын.Сел ұзақ нөсердің салдарынан, мұз бен қардың жылдам еруінен , моренді мұзды өзендердің бұзылуынан жер сілкінісінен адамдардың шаруашылық нәт.де пайда болады. Тасқындардың басқа түріне қарағанда сел әдеттегідей үздіксіз емес жекелеген толқындардың 10 м/с және одан да көп жылдамдықпен қозғалады. Іле, Жоңғар, Талас Алатауының жоталарыында сондай-ақ Қаратау ,Кетмен және Тарбағатай тауларындағы өзендер Қаз-дағы сел қаупі күшті аудандар болып табылады. Сел тасқыны кезінде халықтың өзін-өзі ұстауы мен іс-әрекетіне зілзаланың белгілерін дер кезінде анықтау мен белгілеуді және ол туралы хабарларды хабарлау ұйымдастыру үлкен әсер етеді. Сейсмикалық қауіпті аудандағы халық орман желектерін кесу , егіс жұмыстарын жүргізу, үй малын бағу жөніндегі нұсқауларды қатаң орындауға тиіс. Халыққа сел тасқынының жақындауы туралы хаб.лаған жағдайда сондай-ақ оның пайда болуының алғашқы белгілері білінген сәтте ғимараттан тез шығып бұл туралы төңіректегілерге ескертіп, қауіпсіз орынға бару керек. Өрт болмау үшін үйден шыққан кезде пешті сөндіріп, газ бұрандасын жауып, жарықты өшіріп, электр заттарын ажырату қажет. Егер уақыт болса қауіпті аймақтан малды айдап кеткен жөн. Халақ қауіпті аудандардан уақытша қауіпсіз орынға көшіріледі.Сел тасқынына тап болған адамға қолда бар барлық құралдармен көмек көрсету керек.мұндай құралдар құтқарушылар беретін таяқ арқан сырық шынжыр және т.с.с болуы мүмкін.Тасқын ішіндегі адамды оның шетіне біртіндеп жақындата отыра тасқынның бағыты бойынща шығару керек.Сел қаупі кезінде көшіуге қатысушы адамдар қауіпті жерлерден карттар мен балаларды,аурулармен өз бетншее жүре алмайтын адамдарды шығарады.Еңбекке кабілетті бүкіл халық тоғандарды нығайтуға,кедергілер туғызуға,ағызғыш каналдар қазуға міндетті.

Опырмалар ауырлық кушінің асерімен ылғалды топырақ массасының төмен қарай сырғуы тау жыныстарныдағы ж\е жартастардағы жекелген жакпарлардың не курғак, тік, еңіс беткейлердегі беткейлердегі жакпарлардың кулауы.О. жылдың кез кеген уакытнда әдетте тіктігі 19 градуска жуык жыраларда болады.Ірі копырылмалардың алаңы 50-60 га жетеді.Тау беткейлерінің табиғи геоморфологиялық тепе тендігі олардың жол,саяжай уйін салу,су кубырларын откізі ж\е баска құрылыстарды салу кезнде тірегінің кесілуінен болады. Сонмен қатар осмдік топрак жамылғысы бұзылып беткей топрағы суырмалы сумен ылғалданады.О.лар бурын байкалмаған жерледе де п.б

Сырғыма кума желдер натижеснде су басу зияе келтіретн факторлары зиянды заттардың суға таралуы.

Тауда болған кез кеген адам кыскы кезеңдегі таудағы кауітерді,сактандыру шараларын білуге міндетті. Сейсмикалық қауіпті аудандағы халық орман желектерін кесу , егіс жұмыстарын жүргізу, үй малын бағу жөніндегі нұсқауларды қатаң орындауға тиіс.

Сел-тау өзенінің өз арналарынан кенеттен көтеріліп,деңгецінің күрт өзгеруі және тау жыныстары бұзылуынан болатын қуатты ағын.Сел ұзақ нөсердің салдарынан, мұз бен қардың жылдам еруінен , моренді мұзды өзендердің бұзылуынан жер сілкінісінен адамдардың шаруашылық нәт.де пайда болады. Тасқындардың басқа түріне қарағанда сел әдеттегідей үздіксіз емес жекелеген толқындардың 10 м/с және одан да көп жылдамдықпен қозғалады. Іле, Жоңғар, Талас Алатауының жоталарыында сондай-ақ Қаратау ,Кетмен және Тарбағатай тауларындағы өзендер Қаз-дағы сел қаупі күшті аудандар болып табылады. Сел тасқыны кезінде халықтың өзін-өзі ұстауы мен іс-әрекетіне зілзаланың белгілерін дер кезінде анықтау мен белгілеуді және ол туралы хабарларды хабарлау ұйымдастыру үлкен әсер етеді. Сейсмикалық қауіпті аудандағы халық орман желектерін кесу , егіс жұмыстарын жүргізу, үй малын бағу жөніндегі нұсқауларды қатаң орындауға тиіс. Халыққа сел тасқынының жақындауы туралы хаб.лаған жағдайда сондай-ақ оның пайда болуының алғашқы белгілері білінген сәтте ғимараттан тез шығып бұл туралы төңіректегілерге ескертіп, қауіпсіз орынға бару керек. Өрт болмау үшін үйден шыққан кезде пешті сөндіріп, газ бұрандасын жауып, жарықты өшіріп, электр заттарын ажырату қажет. Егер уақыт болса қауіпті аймақтан малды айдап кеткен жөн. Халақ қауіпті аудандардан уақытша қауіпсіз орынға көшіріледі.

Тауда болған кезде коршаған ортаға мукият карап кездескен жабай хайуаннаттардың мінезін зерделеген жөн,тау ешкілері кошкінінің ыктимал лыксуын алдын ала сезіп кауіпт іаймактан кетеді,сондай ак беткейдегі кар тозімділігін колда бар каупсіз әдістермен тексеру кажет.15 градусттан тік беткейлер аса кауіті болмағанымен кар к. Оданда жазығырак бетккейлерде лыксу окиғалары белгілі.Беткей тік болған сайын кошкн лыксу ыктималдығы арта туседі.Алайда 50градустан тігірек беткейлер каупті емес,кар жауған сайын шағын боліктермен сырғып тусіп отрады.Жағдай сатті аякталса, зардап шегушіге алғашкы медициналық көмек корсетледі ж\е ол каупсіз жерге апарылады.

7. Қауіпті жұқпалы аурулар - жыныс жолымен берілетін инфекцияларға (хламидиоз, трихомоноз, соз, мерез, гепатит В,С, герпес, уреоплазмоз, кандилома, т.б.) сипаттама беріңіз, қауіпсіздік шараларын атаңыз

Жыныстық аурулардың жер бетінде жиі кездесетін үш түрін бөліп жеке қарауға болады.Спид-жиырмасыншы ғасырдың о басы.Бұл дерт бүкіл жер бетін басып келеді. Себебі біздің организмімізде микроптардың әсеріне қарсы тұра алатын қорғаныс жүйесі иммунитет бар.Организмнің иммунитеттік жауап қызметі нерв жүйесі және ішкі секреция бездері жүйелерінің басқаруы мен атқарылатын түрлі биохимиялық реакциялар арқылы орындалады.Микроптардың ауру қоздыруына қажетті бірден бір шарт адам организімінің әлсіреуі оның қорғансыз қалуы.Басқаша айтқанда организмге иммунитет жетіспеушілігі пайда болады.Дүниежүзілік Денсаулық сақтау министірлігі өкілетінің 1989ж 5қантардағы жер жүзінде 1986жылдың 31желтоқсанына дейін спид ауруы 142 елде тіркелгені айтылған.

Спидті қоздыратын вирустың таралу жолдары.Зақымданған адам организіміде вирус қанның лимфоцитімен қан туйерлері пайда болатын органдарда өсіп өнеді. Мерез (сифлис)-оте ауыр адам организімінің кез келген органын бұзатын тұқым қуалау арқылы берілетін созылмалы ауру.Бұл аурудың әр түрлілігі және байқалуы танқаларлық.Мерез қоздырғышы-бұл микроп сыртқы түрімен 8-12оралымды спиральды еске түсіреді.Ол төменгі температураға ,ылғалға өте төзімді,бірақ дағдылы ортада қышқылда тез өледі.Қоздырғыш тек адамға ғана әсер етеді.Ол тері және жыныс органынын шырышты қабығы және ауру адам ,оның қолданған заттары арқылы жұғады.Ең жиі жұғатын жолы жыныстық қатынас арқылы.Мерез бен зардап шегетін екі қабат әйел міндетті түрде өз баласына жұқтырады,Балаға төрт ай толғанда бала мен ананың қан жүйесі біріккен сәттен ,ауру жұға береді.Аурудың алғашқы даму кезеңі 3,4аптаға созылады.Ал кейбір адамдарда бұл уақыт қысқа да ұзақ та болуы мүмкін.Сондықтан әртүрлі уақыт ауруды дәл анықтап айтуға өз қиындығын туғызады.Өзіне ауру жұқтырғанын білмеген адам басқалармен де жыныстық қатынасқа түсе беруі мүмкін.Сөйтіп ауру таратудын көзіне айналады

Жыныс жолымен берілетін аурулардан қорғану жолдары.СПИДадамзат алдында тұрған қиын да жаңа проблема.Сондықтан осы аурумен күресте барлық ғылыми күштерді жұмылдыру керек және халықаралық қатынастарды жүогізу керек.Бұл СПИД ке қарсы дәріні немесе вакцинаны жасаудың бірден бір жолы.СПИД адамзат өміріне өте ұатерлі ауру.СПИД тен қорғану үшін біріншіден ,әлеуметтік,мемлекеттік және халықаралық шаралар ұйымдастыру керек.Екіншіден,жеке адамды қорғауға бағытталған шаралар жүргізілуі тиіс.Ауру адамның сау адамға ауру тарату мүмкіншілігін тежеп,оған жол бермеу.

Туберкулезбен ауырып қалғанын адам қандай симптомдар арқылы біледі. Туберкулезсозылмалы ауру.Ол әр түрлі органдарға жайылуы мүмкін.Оларда ұсақ будырмақтар,латынша туберкулдер апйда болады,аурудың туберкулез атауы осыдан шыққан.Туберкулез адамның ең көне ауруларына жатады.Туберкулез кезінде көбінесе тыныс органдары зақымдалады.Өкпе адам тыныс алатын ауаның үлкен көлемімен қатар ауру таратқыш микроорганизмдермен ұдайы байланысқа түседі.Жұтылған ауа жыпылықтағыш эпителиямен тұрақты қозғалыста болатынкірпіктік клеткалармен жабылған ауа жолдарында тазаланады.Адамда,жануарларда болатын жұқпалы ауру.Зақымданған адам мүшесінде уақ төмпешіктер пайда болады.Туберкулездің ашық түрімен ауыратынадам қақырықпен күніне 15-20 млн. Қоздырғыштар бөледі.Қоздырғыштар жөтелгенде екі метрге дейн қашықтыққа,түшкіргенде тоғыз метр қашықтыққа дейін ұшады.Туберкулездің өкпе,жілік және омыртқа,буын және сол сияқты түрлері болады.Туберкулезбен күрестің ең тиімді жолы алдын алу.Біріншіден,халықты жаппай флюорографиялық тексеруден өткізіп тұру.Екіншіден,бұрынғы туберкулезбен ауырған адамдарды тексеруден өткізіп,бақылауда ұстау. Ашық түрлі туберкулезде алғашқы және қорытынды зарарсыздандыруды жүргізеді.Алғашғы зарарсыздандыруды ұйымдастыратын да,бақылайтын да туберкулез диспансері.Аурудың киім кешегін жуатын жерге өткізбейді.Киімдерді,ойыншықтарды,кілемдерді,кітаптарды ыстық үтікпен үтікпен үтіктеп,шаңсорғышпен шаңын жинайды.Бөлмелерде күнде ылғалды жанау керек.Еденді жууға екі пайызды сабын,сода ерітіндісімен жуады.