18Г. Халықаралық қатынастар. Абылай хан(1771-81экж,).

Абылай хан – (Әбілмансұр, Сабалақ, Абылай сұлтан, Абылай баһадүр) қазақтың белгілі ұлы хандарының бірі.Абылай хан – тарихи тұлға.

18г.30-40жж. қазақ халқының дамуыңдағы күрделі кезең болды. 40жж. басында Қалдан Серен Орта жүз бен Кіші жүзге үлкен жорықтар жасады. Жалпы алғанда 18г. II жартысыңда Абылай саясатының қазақ елі үшін маңызы зор болды. Абылай (Әбілмэнсүр, Сабалақ,1711-81жж.емір сүрген). Әкесі Орта жүздің сұлтаны Уәли, атасы-Түркістанның билеушісі "Қанішер" Абылай. Абылай жоңғар шапқыншылығы кезіңце елдің тыныштығын, жедің бірлігін сақгау үшін Ресейге арқа сүйеді.1740ж. Тамызда Әбілмэмбет хан мен Абылай сүлтан Орынборға келіп Ресей билігін мойыңдайды.1742ж. Абылай жоңгар түтқынына түсіп,1743ж. ғана босап шығады. 18г. 50-жж. Патша үкіметі Солтүстік-Шығыс Қазақстанды бекіністермен, шептермен қоршады. Қамалдар қыспагында қалган қазақтардың жайылымдары тарыла бастады.1755ж. Жоңғар тагына талас нәтижесінде хандық әлсірейді. Оны Абылай хан үлымды пайдаланып, бірде бір мұрагерді, екіншіде басқасын қолдап, оларды эбден элсіретеді. Жоңгарларды басып алғысы келген Қытай жоңғар тагынан үміткерердің бірі Әмірсанага Абылай қолдау көрсетіп отырғандықган қазақ еліне шабуыл жасайды. 1757ж. жазда маньчжур-қытай әскері басып кіреді. Цинь эулетімен эскети-саяси тартыстың қазақтар үшін қауіптілігін түсінген Әбілмәмбет хан мен Абылай жағдайды келіссөзбен шешеді. Екі ірі мемлекеттің қыспағында қалғандықтан, Ресей жэне Цинь империяларына тэуелдшігін мойындаған Абылайдың басты мақсаты - Қазақ мемлекетінің дербестігін сақтау. Тарбағатай, Алтай таулары, Зайсан көлінің шығысындағы тарихи қазақ жерлерін қайтаруга күш жұмсады. Пекин басшылары 1760ж. Тарбағатай таулары маңайында көшіп жүрген қазақтарды қудалағанда, оны келіссөзбен шеше білді. 18ғ. 70жж. Түркістан, Сайрам, Шымкент, Созақ жэне Ташкентке тэуелді бірнеше қалалар Абылай билігіне көшті, Қазақ хандығының халықаралық жағдайы жақсарды. 1771ж. Орта жүз ханы Әбілмәмбет қайтыс болып, дэстүр бойынша ақсүйектер хан үлы Әбілпайызды емес, Абылайды хан сайлады. Себебі ол жоңгарларға қарсы азаттық күресін басқарды, үш жүзді біріктірді, Ресей мен Қытайдың қыспағына қарамастан, іс жүзінде елдің дербестігін сақтады. Абылай хан хан билігіне жэне шаруашылыққа өзгерістер енгізді: хан билігін шектеусіз етті, билер қызметіне шек қойды, егін шаруашылыгын дамытты. Ол орталық билікті күшейтуде өз дәуіріндегі беделді түлгаларға сүйенді. Абылай ханның жанында үлы жыраулар Бүхар, Үмбетей, Тэтіқара, батырлар-Қабанбай, Бөгенбай, Малайсары, атақты би Қаз дауысты Қазыбек болды. Абылай ханның белсенді ішкі жэне сыртқы саясатына байланысты Қазақ хандығы біртұтас мемлекет болды. 1781ж. ол Түркістанда қайтыс болды жэне Қожа Ахмет Иассауидің кесенесінде жерленген.

Бөкей хандығы. Жәңгір хан.

Кіші жүзде шаруашылықтың қүлдырауы, жердің тагшіылығы 1801ж. Бөкей немесе Ішкі орданың қүрылуына әкелді. Ол Жайық жэне Еділ өзендерінің төменгі ағысында пайда болды. Патша үкіметі көшпелілердің тілегін қабыл алып, ішкі территорияға өтуге рұқсат бфді, өйткені бүл жерлер 1771ж. Еділ қалмақтары Жоңғарияга кеткеннен кейін бос қалған еді. Ресей осы арқылы Кіші жүздегі элеуметгік шиеленісті басуды ойлады. Қазактарды екі өзен аралығына тұрақты қоныстаңдыру патшаның отарлау саясатына сәйкес келді. Ол Кіші жүздің күшін әлсіретті, қазақтың жарты бөлігін Ресейге толық бағындырды жэне қазақтардан салық алып, сауда қатынастарын дамытуға мүмкіндік берді.Орда 1801ж. I Павелдің жарлығымен құрылды.1801ж. Бөкей сүлтан бастаған қазақтар Ішкі ордаға келеді. 1812ж. Бөкейге хан атағы беріледі. 1815ж. Бөкей қайтыс болғаннан кейін, баласы Жәңгір кэмелетке толмағаннан кейін, Орданы Шыгай сүлтан басқарады. Жәңгір 1824ж. хан болып жарияланады. Жэңгір билік еткен уақыт ұзақ, эрі күрделі болды. Қазақ хандығыңда жерді жеке меншікке беру алгаш рет осы кезеңде іске асты. Ол көшпелілердің отырықшылануына эсер етті. Жэңгір салық жүйесін реформалады. Хан өзіндік басқару аппаратын кұрды: кеңсе, депутаттық топ, 12 би кеңесі, есауыл институты, сүлтандар тобы, шабармандар, діни қызметкерлер қызметі бекітілді. 19ғ. 30-жж. Хан ордасында жәрмеңке ашылды. Бөкей ордасында мүсылмандық мектептер көп болды. Оқушылардың көпшілігі окуды Ресейде, Ташкент немесе бұхарада жалгастыруға жіберілді. 1841ж. алгаш рет азаматтық білім беретін мектеп ашылды. Жәңгір хан өз уақытында Қазан университетінің ғылыми-тарихи қоғамдастығына сыйлы мүше болды. Ол жырлар мен шежірелер үлгілерін жазып, ғьшыми орталықгарға тапсырып отырган. Ол 1845ж. қайтыс болды. Ханның мүрагері ресейден келе жатқанда жұмбақ жағдайда қайтыс болды. Содан кейін хандыҚ билік жалгасын таппады. Орданы Уақытша кеңес басқарды. И. Тайманов пен М. Өтемісов бастаған көтеріліс(1836-38жж).

Патша үкіметіне арқа сүйеген Жэңгір хан Орданы басқару жүйесіне бірқатар өзгерістер енгізді: патша үкіметі қаражатымен 1827ж. Жасқүс деген жерде Хан сарайын салдырды. Жэңгір салық жүйесін реформалады. Хан әзіндік басқару аппаратын қүрды: кеңсе, депутаттық топ, 12 би кеңесі, есауыл институты, сүлтандар тобы.

шабармандар, діни қызметкерлер қызметі бекітілді. Бөкей ордасындағы қауымдық жерлерді орыс помещиктері Безбородко мен Юсуповтың, хан туыстарының иемденіп алуы, феодалдардың озбьфлығы, Жәңгір билігінін халық мүддесіне қайшы келуі әлеуметтік наразылықты тудырды. Көтершісттң сеоептерііақшалай салықтың өсуі, көшіп-қонганы, шөп жинағаны, помещиктердің шабындығын басып өткені үшін салық төлеу, жэнгір ханнын эділетсіздігі мен рақымсыздыгы. Көтерілістің негізгі қозгаушы күші: шаруалар, старшиндар, билер. Көтерілістіь басты мақсаттары: хан озбырлығына шек қою, шаруалар жагдайын жақсарту, жер мэселесіндегі патшанын отарлық саясатын өзгерту. 1836ж. ақпанда көтерілісшілер Жәнгір ханның қайынатасы Қарауьшқожаны биліктеи тайдыруга, ханның жарлықтарын мойындамауга шақырады. 1837ж. қазанда көтерілісшілердің Хан сарайыь басып алмақ болған әрекеттері іске аспады. 1837ж. қарашада Тастөбе шайқасында олар өздеріне қаруы басьш күшпен шайқасты Бірақ көтерілісшілер бөлініп кетгі.1838ж. шілдедегі Ақбүлақ шайқасында Исатай қазг болады. Махамбет 1846ж. Хан жендеттерінің қолынан қаза тапты. Көтерілісшілерді жазалау подполковни» Гекеге тапсьфьшды. Жеңілу себептері:қару-жарақтың теңсіздігі, үйымдастырудың жеткіліксіздігі. Маңызы салық мөлшеріне шек қойылды,хандық биліктің эдсірегені байқалды, қазақ феодалдарының отаршыі басқарумен байланыста екенін көрсетті.