1822-1824Жж. Жарғылар.

Абьшай ханның мұрагері Уэлидің(1781-1819жж.) Ресей мен Цинь империялары арасында жүргізген әлсі: саясаты патша үкіметін Орта жүзде хандық билікті жою жөніндегі пікірге токтатты. Уэлидің Орта жүздег позициясын әлсірету үшін,1815ж. екінші хан етіп Бөкейді тағайындады. 1817ж. Бөкей, 1819ж. Уэли қайтыс болғаннан кейін орта ж\'зде хан тағайындалмады. 1822ж."Сібір қырғыздары туралы" жарғы шығып, орта жүзд билеудің жаңа жүйесі енгізілді. Авторы - Сібір генерал-губернаторы М. Сперанский.Жарғының максаты Қазақстанның солтүстік-шығыс өңірінде экімшілік, сот, саяси басқаруды өзгерту. рулық қатынасты әлсірету Орта жүздің экімшілік құрылымы: Округ(15-20болыс), басшысы-округтық приказ және аға сұлтан,—+Болыс(10 12ауьш),басшысы-сүлтан,—>Ауыл(50-70 шаңырақ), басшысы-старшин. Әкімшілік бөлінуде рулық принциг сақталды. Ауыл старшиндары мен аға сүлтандар 3 жылға сайланды, болыстар өмірлік тағайындалды. Жарғыдаь кейін Қарқаралы, Көкшетау, Баянауыл, Аякез, Ақмола(1831ж.), Көкпекті, Қүсмүрын округтері қүрылды. Жарғь бойынша сот ісі үшке бөлінді: қылмыстық, талап ету, шағым айту. 1822ж. Орта жүзде хандық билік жойылды 1824ж. Орынбор генерал-губернаторы дайындаган "Орынбор қыргыздары туралы" жарғы Кші жүздегі хаі билігін жоюға бағытталды. Кіші жүз ханы Шерғазы Орынборға қызметке шақырылып сонда түрақты тұруғ; қалдырылды. Кіші жүз үшке бөлінді: батыс, орталық, шығыс. Оларды офицерлер баскарды. Әкімшілік-саяс* реформалардың салдары: Қазақстанды басқаруды жеңілдетіп, өзара рулық қырқыстарға соққы берді, өлкен шаруашылық жагынан игеруге жағдай жасады, Ресейдің отаршыл саясатын кеңейтуге жол ашты, хандық билікт жойды.

Ресейге косылудың аяқталуы. 19ғ.60-90жж. әкімшілік-территориялық реформалар.

Қазақстанның Ресейге қосылуы 18ғ. 30-жж. басталып, үзақ және күрделі процесс болып, 19ғ. 60-жж. аяқталды Қазақ жүздерінің қосылуы әртүрлі саяси жағдайда іске асты. Патша үкіметі Оңтүстік Қазақстанның қалалыі бөлігін қатаң эскери күшпен бағындарды. 1854ж. Верный бекінісінің салынуы онтүстік Қазақстанның Ресейгі қосылуын тездетгі. Тарихшы Ж. О. Артықбаев Қазақстанның Ресейге қосылуын үш кезеңге бөліі қарастырады:1)18г. 30-жж. - 19г.20-жж. аралығы. Бүл кезеңде Ресей мен Қазақстан арасынд; протекторат(қамқоршылық) қарым-қатынасы орнады. Қазақ хандарының сыртқы саясатына орыс биліг араласты және оны бекітіп отырды. Ресей бекіністері солтүстік шекараны қоршады. 2) вассалитет кезеңі, 19ғ. 20 жж. мен 60-жж. аралыгы. Хандык билік жойылып, қазақтарды округтер мен дистанциялар арқылы басқарды. 3 таза бодандық, 1860ж. басталады.

Оның негізгі белгісі Қазақ жерінің түтастай Ресей империясының қүрамына кіруі. Қазақтың саяси элитасі сүлтандар мен билер биліктен біржола аластатылды. 130 жылга созьшған орыс жаугершілігі Қазақстанныі онтүстігіндегі қалаларын басып алумен аяқталды. Қазақ жерін түгелдей бағындырғаннан кейін патша үкімеі экімшілік басқару жүйесін реформалауға кірісті. 1867ж. "Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы^г 1868ж.'Торғай, Орал, Ақмола, Семей облыстарын басқару туралы" уақытша ережелер бекітілді. Мақсаты Ресейге багынышты халықтарды бір басқармаға біріктіру, рулық бастауды әлсірету. Ол бойынша Қазақстан үі генерал-губернаторлыққа бөлінді: Орынбор (Орал, Торғай облыстары), Батыс Сібір (Ақмола, Семей), Түркіста (Жетісу, Сырдария).—> Облыстарга бөлінді(барлығы 6, губернатор басқарды),—>Уездер—*Болыстар—>Ауылда{ Әкімшілік басқару әскери сипатта болды: облыс басшысы эскери жэне азаматтық билікті қатар жүргізді, болы басшысы полицейлік жэне тэртіп орнататын билікті иеленді. Әскери жэне азаматтык биліктің ажырамауі реформаның басты қағидасы болды. Сот ісін басқару қурылымы өзгерді. Ол үш сатыдан түрды: эскери со комиссиялары, уездік соттар, билер мен қазылар соты. Реформа бойынша салық саясаты да өзгеріске үшырадь Үй басы салыгы өсті, ауылдан қалаға жүмысқа кеткен қазақтар "паспорт" салығын төлесе, мешіт, мектеп, жо салуга "қарашығын" салығы жиналды. Уақытша ережелер қазак жерін мемлекет меншігі деп жарияладь Реформаның салдары: өлкенің табиги байлықтарын игеруге қолайлы жағдай жасалды, рулық қатынас элсіред капиталистік құбылыстар ене бастады, отарлық басқару, билік күшейді. 1867-68жж. Реформалар екі жылі уакытша ,енгізілгенімен, бүл "тәжірибе" 20 жьшға созьшды. Реформа отаршылдық езгіні терендетгі. Бү халықты азаттық күреске көтерді.

Кенесары Қасымулы бастаған ұлт - азаттық көтеріліс"(1837 -1847 ж. ж.)

XIX гасырдың 30-40-жж. қамтыған ең ірі халықтың сипаты бар көтеріліс басшысы - Абылай ханның немересі Қасым төренің баласы, сүлтан Кенесары (1802 - 1847 ж. ж. ).Мақсаты: қазақ елінің патшалы Ресейдің құрамыні қосылып үлгермеген өңірлерінің дербемтігін сактау, қазақ жерлерін бекіністер мен округтық басқару аркыль отарлауды токтату, қоқандықтардың қанауын тоқтату. Көтеріліс бүкіл үш жүзді қамтып, үлт-азатгық сипа алды. Кенсарымен бірге ағыбай, Жоламан, Наурызбай батырлар болды.1837 ж. қараша айында Кенесарь Петропавл қаласынан шыққан Ақтау бекінісі казактарының тобына тұңғыш рет шабуыл жасап, патша үкіметін< ашык қарсылық білдірді. 1838 жылдың 26-мамырында Кенесары сарбаздары Ақмола бекінісіне шабуыл жасап өртеп жіберді. 1838 ж. жазы мен күзінде Орта жүз қазақтары Кенесары тобына жинақталды. 1841ж. - Кенесарь қолы Ташкентке аттанып, бірақ жұкпалы аурудың таралуынан жорық тоқтатылды. Патша үкіметі көтерілісю қарсы шаралар ұйымдастыра бастады. Кенесарыға қарсы күресте дәрменсіздігі үшін войсковалық старшинЕ Лебедев Орынборға шақырьшып, сотқа берілді.Сарбаздардың рухы көтеріліп, қазақ ауылдарының жаңадаі Кенесары маңына жиналуына түрткі болды. Орынбор әкімшілігін Кенесарымен келіссөз жургізуді бастауғг мәжбүр етгі. Кенесарының ¥лы жүзге қарай бет алуының себебі - Қоқан езгісіндегі қазақтардың дербестЬ алуына көмектесіп, өзіне тірек жасау. Бүхар мен Қоқгін одағы құрылып, Кенесары жагдайы ауьфлады. 1847ж сәуірінде Кенесары 10 мың эскерімен қырғыз жеріне басып кірді. Көтерілістің бастапқы сипаты өзгеріп, әскерлердің қырғыз ауылдарын тонауы Кенесарыға қарсы өшпенділік туғызды. 1847ж. Майтөбе шайқасында Кенесары 32 сұлтанмен бірге қаза тапты.Бүл үш жүзді қамтыған тұңғыш ірі көтеріліс. Қазақ елінің ішкі кайшылықтарының Ресей саясатымен байланыстығын көрсетті. Кенесарыга қарсы Обручев((1842ж), Сотников(1842ж.), Лебедев(1843ж.)Сүлтан Жантөреұлы(1843ж.)бастаған эскерлер жіберілді. Кенесары -Абылай ханның ісін жалғастырушы түлға. Кенесары құрған феодалдық мемлекеттің қүрьшымы.:1841 жылдың тамызында Кенесары хандық билікті иеленіп, феодалдық мемлекет құрды. Кенесарының басты арқа сүйеген тобы - билер старшындар, батырлар. Кенесары хандыгындағы бірқатар өзіндік ерекшеліктер-.Билер сотын жойып, хандық сот енгізді.Арнайы қаржы тобын кұрды. Салық жинайтын қызметкерлер тобын сайлады. Ірі феодалдардан алынған мал мен дүние - мүлікті бөлу тобын қүрды. Хандық кеңестің кабылдаған шешімдерінің орындалуын қадағалап отьфатын және Кенесарының үндеулерін таратуға жауап беретін басқару ісін сайлады.Егіншілікке көшу мен жер шаруашылығын дамытты.Барымтаға шек қойды.Дипломатиялық кызмет үйымдастырды.Әскери істе жасақтарды жүздіктерге, мыңдықтарға бөліп, опасыздарға өлім жазасын кесті. ХГХғ. 1 жартысында қалыптасқан саяси - экономикалық жағдайда орталықтанған феодалдық мемлекетті басқару жүйесін қүру мүмкін болмағандықтан, Кенесары хандығы ұзақ өмір сүре алмады. Жеңілу себептері: қазақтардың рулық жіктелуі, ақсүйектердің бір бөлігінің орыстарды жақтауы, Кенесарының өзін қолдамаган ауьшдарға озбырлық көрсетуі.