I бөлім. Адарманың теориялық аспектісі

1.1 Аударманың лингвистикалық қиыншылығы

Аударма – бұл қызмет, бір тілден мәтіндегі мазмұнды басқа тілдің құралдары арқылы аудару және де мұндай қызметтің нәтижесі болып табылады. Оның теориялық ұғынуымен және ықшамдалуы тәртібіі арқылы, (translation studies ағылшынша) аударма туралы ғылыммен және өзіне бірнеше бағыттарды қосатын, солардың ішінен теория аудармасы ерекшеленетін, аудармалық таңдау және аударма пәні әдістерін қамтиды. Ерекше орынды машиналық аударма алады - ғылыми және сонымен қатар бiр уақытта технологиялық тәртібімен салалас, аударма ғылымымен және компьютерлік лингвистикамен байланысты. Сонымен қатар қолданбалы лингвистиканың негiзiндегі көп басқа бөлiмдерi, аударма пәні аралығы - олар тiл туралы ғылыммен ғана емес, әдебиеттанумен, когнитивтi ғылымдары, мәдени антропологиямен, ел танумен байланған.

«Аудармашының жалған баламалары». Бiр және өте дәстүрлi аудармашының қиыншылығы «аудармашының жалған баламалары» болып табылады. «Жалған баламаларға» ең әуелі тiлдердегi ортақ этимологиялық түбiрлерге жиi өспелi ұқсас дыбыс шығаратын сөздер, бiрақ қилы-қилы мәндерге ие болатында сөздер жатады. Мысалы, nation - ел; (people ) халық, елдiң тұрғыны ; одан тысқары: ұлт. Мысалы: President addressed the nation = Президент халықа үндеу жолдады.

Кәдiмгi екi тiлдi сөздiктерде де, арнайы сөздiктерде де«жалған баламалар» , анық және жақсы сипатталған. Әйтсе де, күрделi iс анағұрлым (идиомалармен ең алдымен) орнықты сөз тiркестерiмен, мән бойынша айтарлықтай айырмашылық құрайтын лексикалық құрам бойынша, бейнелi ұқсас немесе өте ұқсас бола болады.

«Аудармашының жалған баламаларының» пәндiк - логикалық мазмұнындағы айырмашылықтары халықтардың өзi өмiрiндегi айырмашылықтарымен бiр қатар жағдайда байланған. Кез келген таза тiл салыстыруларысыз жеткіліксіз болатын болмыстар туралы, осы жағдайда болмай қалмайтын түсiнiктерді кірістіреді. Мысалы, аудармашыға academy сөзін аудару керек болсын делік,осылай деп аталатын түсініктерді бiлу керек:

ересектер үшiн арнайы мектептер (academies of music, of riding және тағы басқалар)

• орташа және жоғарғы мектептiң аралығында , аралық жағдайды алып жатқан училищелер (military, naval academies),

• байырғы өткен жылдардағы -бай ата-аналардың балалары үшiн мектептiң бөлiндiлерi (Miss Pinkerton’ s academy for young ladles У.Теккерейде).

• Сондықтан бұл сөзді, жоғары оқу орындарды және жоғары әскери оқу орындарын айтқанда немесе аударғанда colleges деп аудару тиімдірек болады.

Бархударов Л.С. «Язык и Перевод», Издательство «Международные Отношения», М.1975г

1.2 Аудару тәсілдері.

Ең алдымен, аудару кезінде аудармашы шығатын аударманың екi жолын жалпы атап өтуіміз керек: Тура аударма немесе нақты және жанама аударма(туру емес) аударма.

Шындығында, бастапқы тiлдiң қатынас жағдайы аударма тiлiндегi қатынастың нақты орынын иемдене алады, өйткенi ол (құрылымдық параллелизм) параллел дәрежелерiне, немесе (металингвистиялық қатар тұру) параллел ұғымдарына да тұрақтанады. Бiрақ мынадай болып шығуы мүмкін, аудармашы «пробел»(орын қалдыру) баламалы құралдармен екi қатынастардан ортақ әсері бiрдей болатындай етiп дегенiне жете толтыруға керек. аудармасының тiлiндегi бар болу айта алатынын бәрiбiр болып шыға алады. Құрылымдық немесе металингвистиялық айырмашылықтардың салдарынан, осы немесе басқа дәрежелі реттің элементтерін немесе тіпті лексикалық бiрлiктерді, кейбiр стилистикалық эффекттерді аударманың тілінде жеткізу қиын. Екiншi жағдайда, алғыр әдiстерді қолдану арқылы,бiр көргенде таңғалдыруы мүмкін, бірақ жүрісі сәйкестіктікті жетуді мақсат ететіні түсінікті.

Аударманың бiрiншi әдiсi: кірме сөздер.

Аударманың ең оңай әдiсiн (жаңа техника, белгiсiз ұғымдар) әдетте металингвистиялық сипаты бар кемшiлiктi толтыруға мүмкiндiк берген кірме сөздер болып табылады. Кірме сөздер аудару тәсілі болмас еді және бізді қызықтырмас еді, егер аудармашы стилистикалық эффекттi жасау үшін қолдануына тура келмесе. Мысалы: Қазақстанда «теңге» және «қымыз» туралы, «верст» және «пуда»туралы Ресейде , «доллар» және «партия» туралы Америкада , «текила» және «тортилье» туралы және Мексикада және тағы басқаларда осы тәрізді сол елдің ұлттық нақышын келтіру терминдердіде қолдануымызға болады. Мұндай мысалға: «The coroner spoke» сөйлемін француз төре шенеулiктерi шенінің баламаларын іздеп отырғанша,

кірме сөз тәсілімен «Тергеушi сөйледі» деп (Тәж киуші сөйледі деп емес) аударуымызға болады.

Мынадай ескі кірме сөздерде болады, бірақ баяғы қалпында емес, өйткені олар біздің тілдердің лексикалық құрылымын білдірсе немесе олар бізге үйреншікті болып қалуына байланысты. Ең алдымен аудармашыны жеке сипаттағы кірме сөздер немесе жаңа кірме сөздер қызықтырады. Дараланған кірме сөздер аударма арқылы тілге кірігеді, олардың қатарына симантикалық кірме сөздер немесе «аудармашының жалған баламалары» кірігіп кетуі мүмкін және солардан абай болған жөн.

Демек, жергiлiктi нақышты сөздердің мәселесін кірме сөздер арқылы ең алдымен болатын стильнiң саласын және берілген мәннің өзін қамтиды.

Екiншi аударманың әдiсi: калькирлеу (өзгертпей түсiрiп алу).

Калькирлеу кірме сөздердің ерекше түрі болып табылады: бiз өзге тілден осы немесе басқа синтагманы алып пайдаланып, олардың құрылымынын сөзбе-сөз аударамыз. Мысалы, бiз сайып келгенде аударманың синтаксистiк тiлдiң құрылымдарын қолдана отырып, оған жаңа экспрессиялық элементтер енгiзе отырып, өрнектi калькирлеу арқылы аламыз. Мысалға: «Seasonal greetings» (сөзбе-сөз аударғанда: «Маусымдық құттықтаулар» ), немесе құрылымды калькирлеу арқылы, жаңа конструкцияларды тiлге енгiзе отырып, мысалға: «Science-fiction» (сөзбе-сөз аударғанда:фантастика-ғылым).

Сол күйінде кірме сөздермен байланыста, ескі орнықты калькилер, тек қана ескертуге ғана, кірме сөздер тәрізді семантикалық эволюцияны бастан кешіру арқылы, «аудармашының жалған баламалары» болып кетуі мүмкін. Бұданда қызығы аудармашыға жаңа калькилерді, сол арқылы кірме сөздерді қолданбай, бос орынды толтыруы болып табылады.( Бұл жағдай тұрпатынан қарағанда, грекше-латынша қордың негiзiнде сөз жасауға немесе (конверсия бойынша бiр сөз табының басқа сөз табына өту) гипостазисты пайдалану тиімді.) Бұл жолмен мұндай қисынсыз калькилерден құтылуға болады мысалға: Thrapie occupationelle (Occupational Therapy ) сол сияқты тағы басқалар, кейбiр аудармашылардың ойынша осылайша көрнекi үлгiсi қызметін көрсете алады.

Аударманың үшiншi әдiсi: сөзбе-сөз аударма

Сөзбе-сөз аударма дегеніміз аударма мәтінінің тілінен келесі тілге аудару, сол арқылы дұрыс және идиомалық мәтiннiң жасауына мән беріп, аудармашы тiлдiң мiндеттi талаптарының орындалуын қадағалауы тиіс. Мысалы: I left my spectacles on the table downstairs- Мен өзімнің көзілдірігімді төмендегі үстелде қалдырып кеттім; Where are you ? - Сiз қайдасыз?; This train arrives at Union Station at ten - Бұл пойыз Орталық вокзалға сағат 10 да келедi.

Сөзбе-сөз аударма негiзiнен - бұл жеке және толық аударылатын мәселенiң жалғыз шешімі. Сол тәрізді аудармада мысалдар көп, тілдерден пайда болған, сол сияқты сөздер қатарына кіретін, тілдер арасындағы ерекшеліктерді қосқанда, сол мәдени орбитаға кіретін мысалдар. Егер тiлдiң сөзбе-сөз аудармасының кейбiр жағдайларының бар болуы ағылшын тілінен орыс-қазақ тілдеріне аударуды айуға болады, сонымен бiрге бiрлескен айғақтарды қамтып көрсете алатын металингвистиялық ұғымдар қос тiлдiлiк және саяси немесе зияткерлiк мәртебемен байланатын саналы немесе санасыз елiктеудiң мерзiмдерi бар болатынын білеміз. Мысалы, бұл ойлардың өзiндiк конвергенциясымен түсiндiруге болады, Еуропа тiлдердi ара-арасында (кейде және анықталған артикльнiң бiлiмi орташа бақылауға болатын құрылымдар мәдениет және өркениеттiң тұжырымдамалары және тағы басқалар ұқсастықтары )бар.

Кірме сөздер лексиканың басты әдістеріне транскрипция, транслитерация және калькирлеу жатады.

Володарская Э.Ф. Заимствования как отражение русско-английских контактов // Вопросы языкознания. 2002. №4. С. 102-104.

Транскрипция (фонетикалық әдiс) - бұл сөздiк бiрлiктерінiң ( кейде бiрнеше сөзге алып пайдаланатын тiлдiң фонетикалық ерекшелiктерiмен сәйкес түрiн өзгертiлген) дыбыстық формасы сақталынатын кірме сөздер әдісі. Мұндай әдіспен ағылшын тiлiнен (football ) футбол, (trailer ) трейлердiң сөзi, (jeans ) джинстар тағы басқаларды көруге болады. Ағылшын тiлiнде француз сөздері regime, ballet, bouquet осы тәрізді тағы басқалар шеттен алып пайдаланған .

Транслитерация - бұл шетелдiк сөздердiң жазылуларын алып пайдаланатын кірме сөз әдiсі: алып пайдаланылатын сөздердiң әрiптерi ана тiлiнiң әрiптерiмен ауыстырылады. Сөзді транслитерациялау кезінде ана тiлiнiң оқуылуы ережесі бойынша оқылады. Ағылшын тiлiнен орыс – қазақ тілдеріне транслитерациялары әдiспен аударылған (cruise ағылшынша) круиз, (motel ағылшынша) мотел, (club ағылшынша) клуб сөздері алып пайдаланылған.

Сонымен бiрге әрiптенген кірме сөздер ағылшын тілінде көп жалқы есiм алмастырылған: (Washington ағылшынша) Вашингтон, (Texas ағылшынша) Техас, (London ағылшынша) Лондон. Ағылшын тiлiнiң ережесі болып саналатын, өздерінің графикалық ерекшеліктерін сақтаған грек, француз, латын сөздері көптеп кездеседі.

Калькирлеу, транскрипция және транслитерация (әрiптік аударма) бұл кірме сөздердің әдістерін аударманың аттас әдiстерiнен айыру керек. Олар өздерінің механизмдерімен ерекшеленбейді, олар өздерінің соңғы нәтижесімен ерекшеленеді: аудару кезінде сөздік ұлғаймайды, сонда кірме сөз қорында жаңа сөздік бірліктері пайда болады.

Ассимиляция процессі аудармашылардың тiлiне басқа тіл элементтері кiрiспенiң моментiнің бейiмделуiнен басталады, аударма техникасы шет елдік спецификалық аудару туралы бірер сөз айтуға тура келеді. Түсініксіз ойдағы сөздерді аудару кезінде, сонымен қатар аттарды аудару кезінде транскрипция,сирек транслитерация, калькирлеу және (шетелдiк сөздердің мәнiн немесе сөз тiркестерін ана тiлiнiң құралдарының сақтауынсыз және формасыз беру кезінде ) түсiнiк аударма қолданылады. Мысалы, «the Speaker», «барлық палаталар мүшесі» сөз тіркесі, «backbenchers» сөз тіркесі «ағылшын парламенті мүшелерінің қатары» және тағы басқалар. Түсіндірмелі аудару кезінде аударыдатын сөздер транскрипция әдісіне қарай бұл жағдайда «спикер», бекбенгерз» болып аударылады. Калькирлеу кезінде, транскрипция және транслитерация ке кездерде сілтемелерге жүгуну керек. Мысалға орыс-қазақ тіліне түсініксіз сөздерді аудару кезінде түсінік беруге болады:

«… президент Джонсонның американдық «жұмыртқабас» 1ге қатынасы...»

(«…отношение президента Джонсона к американским «яйцеголовым»1 .)

Сонымен бiрге ойдағы мәннiң алмастыруы, түсiнiк аударма және калькирлеу түрлері қолдана алады.

Бұл дегенмен түсiнiктiң қажеттiлiгiн шығармайды. Аударманың әдiстерi ретінде транскрипциямен және калькирлеумен бұрыс пайдалану бұл тiлдердiң құрылымын бұзуы мүмкін . Сөздiң түсініксіз реттелуіне транскрипция және калькирлеу дәлелсіз жіберілмейді, сол себепті аудармада меншiктi мағына болмайды.

Сайып келгенде, бiз аударма дегеніміз-дербес ұғым, өз қасиетін сақтайтын және бұл қиыншылықты басқалармен теңдестiруге болмайтынына көз жеткiздiк.

Сонымен бiрге аударманың көп жақтылығында атап өту керек. Демек, мысалы, сол немесе басқа сөйлемді аударманың әр түрлi стилдi нақышымен ауыстыруға болады . Және бiр немесе бірнеше сөздер аударманың тiлiндегi көптеген синонимерге ие болады. Бұл туралы шексiз айтуға болады.

Сонымен, аударма дегеніміз- тiлдiң мiнсiз таза бiлiмi ғана емес, жазбаша немесе ауыз екi сөздiң реңдерi мағыналарын білу, стилдi және әрi қарай танып бiлу де маман талап ететiн күрделi көп қырлы ұғым; тiл тарихын және тарих және қоғам мәдениетiнiң дамытуын бiлу керек.

Әртүрлi тiлдердегi кірме сөздер сөздiк құрамға әртүрлi ықпал ететiнiн атап өту керек. Кейбiр тiлдерде оларың тiлдiң сөздiк құрамына айтарлықтай өзгерте алатындай ықпалы тимеді. Мысалы, кірме сөздердің басқа тiлдерiндегi әртүрлi тарихи дәуiрлерiнде, не тiлдiң сөздiк құрамындағы сонша маңызды ықпалы тiптi есiмдiкдер немесе басқа сөз таптары, басқа байырғы көмекшi сөздердi ығыстырды. Қағылез тiл болғандықтан - дамитын құбылысы тұрақты. Жаңа сөздер туады, керексiз, артық, ескі сөздер жоғалады, сол кезде лексикологияның төңiрек жұмыс iстейтiн ғалымдар үшiн шешулерді талап ететiн сұрақтар көп болып қалады.

Виноградов В.С. «Введение в Теорию Перевода», М.2001г.