2.2 Лексикалық деңгейдегi аударманың қабылдаулары

Аударманың қабылдаулары аудармашылық қиындықтарды жеңу мақсатында , табысты қарым-қатынас орнату үшiн қолданылады. Лексика-грамматикалық өзгерулер аударманың қабылдауларың көпшiлiгiнің негiзiн құрайды. Олар аудармадағы айтқан сөздiң лексика-грамматикалық ресiмделуiнде, өзгерiстерiнде болады және түпнұсқаның байланысу - прагматикалық ерекшелiктерiн есепке алып, аударманың варианты және айтқан сөздiң семантикалық инвариантын таңдауға қатысты болады. Аудармашылық өзгерулер тәсіл ретінде қарастырылады, аудармашы оны тек сөз болмағанда немесе қолданылмайтын кезде аудармашылық баламалар ретінде қолданады. (Комиссаров 1980:123)

Нақты себепті өзгерулер алуан түрлi: лингвистикалық және этнографиялық лакундар, жеке лексикалық бiрлiктердiң семантикалық көлемiндегi айырмашылық және тiлдер аудармасының процессi және тағы басқа. Р.Миньяр-Белоручевтың пiкiрiнше түйiсетiн грамматикалық құрылымдардағы лексикалық үйлесушiлiк те, айырмашылық та бар болуы, өзгерулерді үш әр түрлi деңгейлерге бөледі: лексикалық деңгейде (әдеттегiдей, «remember» - not to forget етістігінің синонимдiк алмастырулары туралы ), лексикалық-семантикалық деңгейде (қандай да болмасын дифференциалды түрлерiн жоғалтқанда немесе қосымша болғанда мысалға: «french window» - терезе, «сағат» - clock, watch) және лексикалық - семантикалық деңгейде( бұл жағдайда бастапқы түрдің семантикалық компоненттерiн алмастыру жатады. Мысалға: «to sit on the fence»- күту) (1996-шы жыл Миньяр-Белоручев)

Крысин Л.П. Иноязычные слова в современной жизни / Л.П.Крысин // Русский язык конца ХХ столетия.- М.: Просвещение, 1996.

Негiзгi лексика-грамматикалық өзгерулерге жатады:

1.Конкретизация - бұл аудармашылық өрнектеулер, түпнұсқаның рулық ұғымы мәтінде аудармалық түрлiлерге, ортақ ауыстырылуларға жеке бөлiндiлермен ауыстырылады: meal - таңертеңгi тамақ, түскi тамақ немесе кешкi ас; саусақ - finger, toe; қол - hand, arm; mother-in-law - қайын ене, ене. Конкретизация, ереже бойынша, лексикалық бiрлiкке абстрактiлi мәннiң лексикалық бiрлiгiнiң алмастыруымен байланысаатын қысқа мәнмен, және де нақты мән контексттік мәнмен сәйкес анықталады. (салыстырсақ: to have етiстiгiнiң мысалында - He had a nightmare.– Ол түсінде қорқынышты түс көрді (Ему приснилcя кошмар); I would like to have your opinion. – Мен сіздің пікіріңіз естісем (білсем) дейдім. (Я хотел бы услышать (хотел бы знать) ваше мнение.)

Ағылшын тілінің үлкен абстрактрлі лексикасын орыс-қазақ лексикасымен салыстырғанда, бұл тәсіл ағылшын тілінен орыс-қазақ тіліне аудару барысында үйлесім табады. Анығырақ қарасақ, дауыс мәнінің жеткіліксіздігіне қарай, таныс емес лексикалық бірліктердің жалған интерпретациясының жағдайлары жиi орын алатынын байқаймыз. Мысалға: For dessert we’ve got Brown Betty. (Brown Betty - сiрнемен пудинг (пудинг с патокой))

2. Гипонимикалық алмастырулар, генерализация - қарама-қарсы сипаттағы тәсіл, орыс тiлiнен ағылшынға аудару кезінде қолданылады. (орыс тiлiнен ағылшынға аудару кезінде жоғарыда келтiрiлген мысалдар қолданылады: Ол қорқынышты түс көрді - He had a nightmare.)

Генерализация - бұл аудармашылық өрнектеудің түрі,түрлілік түсінігі мәтінде рулық мәнге ауыстырылады. Мысалы, генерализацияны аударғанда мәтiннiң ықшамдайтын прагматикалық бейiмделуi нәтижесі жиi көрiнiп қалады.

Новицкая Т.М., Н.Д. Кучин «Практическая Граматика Английского Языка», Издательство «Высшая Школа», М.1979г.

Мысалы: I saw a man 6 feet 2 inches tall- Мен ұзын бойлы адамды көрдім.

Көрcетiлген өрнектеулер - процедуралар , лексикалық бiрлiктердiң енгiзілуi түзу емес сәйкестік сөздігімен емес, контекстi интерпретацияның мағыналы келiсуiнің негiзінде iске асады.(1999:199 Миньяр-Белоручев)

Сонымен бiрге, конкретизация немесе генерализация бiр сөз табының басқаға алмастыруында бола алады. Мысалы, ағылшын тiлiнен орыс тіліне аударғанда «ағылшын есiмдiгi - орыс зат есiм болып есептеле алады» -, және, керiсiнше, прономинализация (зат есiм есiмдiктi алмастыру) орыс-қазақ тілінен ағылшыншаға аударғанда тиісті. Салыстырсақ:

There was something so odd about his tone that I looked at him in surprise. – Пуароның дауысында жағымсыз үн болғандықтан, мен оған таң қалып қарап қалдым. (В голосе Пуаро были такие странные нотки, что я удивленно взглянул на него.)

3. Дәлелденген қосымша:

Қосымшалар, ереже бойынша, өзінің орнын мына жағдайларда, кейбір элементтер, аударылатын тілде имплицит болып табылатын, аудару тілінде эксплицит белгiлерiн береді. Салдар ретінде, сөйлем автосемантикалы жасалынады, ол қосымшасыз басқа тiлдегi аударманың тыңдаушысы үшiн синсемантикалық болар едi: The Prime-Minister adressed the people from the window of Number 10 - Премьер-министр Даунинг 10 көшесі мекенжайы бойынша өз резиденциясының терезесiнен халыққа жолдау айтты.( Премьер-министр обратился к народу из окна своей резиденции по адресу Даунинг стрит, 10.); The Louis XV chair -XV-шы Людовик стильiндегi орындық.( Кресло в стиле Людовика XV). Қосымшалар тексті аудару кезінде аударма элементімен, аударма критерийін қанағаттандыру үшін жаңа лингвоэтникалық шарттарымен байланысты болады : The socialist voices - Социалистерге берiлген дауыстар (Голоса, отданные социалистам); The new senior help measures - Егде адамдарға көмек көрсету бойынша кезектi шаралар.( Очередные меры по оказанию помощи пожилым людям.)

Көркем мәтiннiң аудармасында қосымша қажеттiлiк, баяндау немесе кейiпкерлердiң сөздiң құрастыруын ерекшелiгiнiң экспрессиялы -эмоциалды ерекшеліктерді талап етеді. Мысалы, айтқан сөздiң экспрессиялылығының жоғарылатулары үшiн, қосымша экспрессиялық бөлшектердiң айтқан сөздiң ұзартып қабылдауынды қолданылады . But he is ill, isn t he? – Бірақ ол ауру ғой, солай емес пе? (Но он ведь болен, не так ли?). Бұндай қосымшалар ұқсас тек айтқан сөздiң прагматикалық шиеленiскендiгiнiң индикаторларымен имплициттік жеке - модалдi мәндердi, тағы басқа қуаныш, таңдану, ашулану сияқты мағынада қызмет көрсетедi.

4. Дәлелденген қопсыту, «нөлдiк» аударма:

Қопсытуды қабылдау болмашы мәлiметтерді «сөздердiң бiрлiктерiнен құтқару есебiнен, басқа ақпарат тасымалдау» мәтiннiң сөйлеу компрессиясының жүзеге асыруы үшiн қолданыла алады (1999:197 Миньяр-Белоручев) :

The article published in this magazine - Журналдағы бап…

The information that we have received – Алынған ақпарат…

5. Антонимдiк аударма. Бұл тәсіл лексико-грамматикалық алмастыруында, түпнұсқа негізінде болымды форма болымсыз түрде аудару барысында, немесе керісінше, түпнұсқа негізінде болымсыз форманың болымды болып аударылуын айтамыз. (Комиссаров 1980:194). Бұл анықтаманы кеңірек түсініп қарасақ, бұл тәсілді антонимикалық алмасуларда түпнұсқа негізінде лекскалық және құрылымдық ұйымдар дейгейінде («тіларалық» антонимикалық алмасулар және біруақытты өзгерулер сөйлемнің болымсыз құрылымы болымды немесе болымсызды болымдыға) : She is not unworthy of your attention. – Ол сiздiң ықыласыңызға тұрарлық (Она достойна вашего внимания); He is not unfrequent visitor in this house. – Ол бұл үйде жиi болады (Он часто бывает в этом доме); Everybody knows that ...- Несi құпия емес, не…( Не секрет, что…); Nothing changed in my home town. – Туған үйде барлығы бұрынғыдай қалды (Все осталось прежним в родном доме); I say no more. – Мен үндемеймiн (Я молчу).

В.Н.Крупновтың пайымдауынша, антонимикалық аударма түпнұсқа мағынасының өрнегi аудармасының тiлi үшiн мақсат қояды. (1976:20 Крупнов)

6. Өтем (өтемақылық алмастыру): Өтем баламасыз лексиктiң аудармасында, (бұзылған сөздер) варваризмдерде, диалектизмдерде және күлдiрiп сөйлеулерде қолданылады. Осындай, Б.Шодың әйгілі шығармасында «Пигмалион» кейiпкер, сауатсыз қыз, (these slippers орынына) them slippers деп айтады. Аудармашы түпнұсқаның қарапайым сауатсыз формасының ерекшелiгiн орнын толтыру үшiн, («шәркей» орынына) «туфля» (аяқ киім) деп қолданады. Сауатсыз сөздiң элементтерiнiң күшейтуi (туфлямен энтих) қарапайым энтихтың қосымшасы арқылы жете алады.

Өтем барысында түпнұсқа элементі басқаша аударылуы мүмкін, мағына бойынша үйлесе бермейтін, бірақ функция элементі бойынша аналогтық болып, аударманы тыңдаушыға тең мағыналы әсер қалдыруға қабілетті.. Өтем, өзi тұтас көрiнiсте «түпнұсқа ортақ идеялы-көркем сипатпен сәйкес басқа реттiң элементiмен, түпнұсқаның айтып жеткiзуге болмайтын элементiнiң алмастыруы сияқты» анықтала алады. (1983:58-шi Федоров) Р.К.Миньяр-Белоручев айтуы бойынша, бұл аударма тәсілі,аудару кезінде өңделмейтін семантико-стилистикалық жоғалтуларды толықтыру үшiн қолданылады (1999:197 Миньяр-Белоручев) . Бұл жоғалтуларда және өтемдерде мәтiннiң әр түрлi бөлiктерiнде таратылмай алынады. Басқаш айтқанда, егер оның мағынасы мәтiннiң бейнелi құрылымының аударма жоғалтылған элементiн орнын толтыруға мүмкiндiк берсе, егер мәтiннiң бейнелiгi бiр айтқан сөздегi бос сөздiң жоғалтуы артынан жоғалтса, басқаша айтқанда, онда күлдiрiп сөйлеу келесi айтқан сөзге енгiзiле алады.

В.Н.Комиссаровтың , өтем анықтауы бойынша - түпнұсқаның мағынасының бастапқы тiлдiң бiрлiгiнiң аударма жоғалтылған элементтерiнiң жанында қандай болмасын басқа құралмен аударманың мәтiндерiнде берiлген аударманың әдiсi, және де түпнұсқа мәтiннiң сол орындасы мiндеттi емес деп тұжырымдайды. (Комиссаров 2002:409)

7. Стилистикалық түрлендіруге, бiр функционалдық стильнiң басқа стиль элементіне алмастыру (басқа сөйлеу регистріне) жатады. Бұл сөздiң вариативтiгiнiң қағидасының әсер етулерiнiң бiреуi болатын. Сөздiң стилистикалық пiшiндеуi аудармада мiндеттi түрде қатысады. Бұл қабылдау ауызша аудармада әсiресе жиi қолданылады. Аудармашының қарым-қатынастың әлеуметтiк регламент белгiленген ахуалдары шеңберiнде iске асатын сөзi нормативтiк сипаты болады. Жүрiсте ауызша аударма жиi нормативтiк деңгейiне оның аудармасы коммуниканттарды сөйлеу тiлiнiң ерекшелiктерiнiң нивелирлеуi арқасында болады. Сонымен бiрге сөздегi қайталауларынан түседi, үзiлiстiң хезитационныелерi алынып тасталынады, айтқан сөздiң лексикалық-синтаксистiк құрылымын түзетедi.

Стилистикалық пiшiндеудi нәтижемен (сөздiң жеке ерекшелiктерi, тартулардың дауыстауларын алу тағы сол сияқтылар) сөздiң әсемдеуi болып қалыптасады. Ауызша аудармадағы түпнұсқаның стилистикалық түрлендiрулерi бiр жаққа бағыталған сипат, олар аударатын тiлдiң сөйлеу нормасына толық бағытталған.

Аударманың қабылдаулары бiлiмі жоғарыда айтылған аудармашылық құзырдың маңызды компонентi болып табылады.

Павловская А.В. Национальный характер в условиях глобализации: перспективы изучения // Вестник МГУ. Серия 19. Лингвистика и межкультурная коммуникация. 2004. №1.