5.Maýa goýumlaryň we esasy serişdeleriňgirmegiň hasaby

T-ň ykdysadyyet we maliye ministliginiň 2000-nji yylyň 21 fewralynda tassyklanan “Esasy serişdeleri buhgalterlik hasaba alnyşy boyunça” düzgünnama layyklykda alnyp barylyar.

Esasy serişdeler bu:

a) harytlary öndürmegiň ya0da ibermegiň we hyzmatlary etmegiň barşynda, kärendä berlende ya-da dolandyryş maksatlarynda peydalanmak üçin niyetlenen;

b) bir yyldan köp döwrüň dowamynda ulanylmagy göz önünde tutulyan maddy aktiwlerdir.

Esasy serişdeler -01- “Esasy serişdeler hasaby niyetlenyär. Ol hasapişi hasaplara bölünyär:

-010 -jaylar

-011-desgalar( сооружение)

-012-geçiriji emjalar

-013- maşinlar we enjamlar

-015- maddy däl aktiwler

-016-ulag serişdeleri

We şuna menzeşler.

Esasy serişdelere girmeyär:

1. Bahasyna seretmezden 1 yyldan az hyzmat edyan zatlar.

2. Hyzmat edyän möhletinegaramazdan binyatlyk ululygyň 2-i essesiniň çäklerinde bolan zatlar.

3. Bahasyna ulanylyan möhletine garamazdan balyk tutmak üçin gurallar.

4. Ulanylmaly möhleti 2-i yyla çenli bolan wagtlayyn jaylar.

5. Bahasyna garamazdan yörite gurallar

6. Bahasyna we ulanylmaly möhletine garamazdan, yörite ayakgap we yorgan düşekler.

Esasy serişdeleriniň ählisi yolbaşçynyň buyrugy bilen bellenen wezipeli adamyň jogapkärçiliginde saklanmaly. Jogapkär işgär esasy serişderleriň inwentar sanawyny alyp barmaly. Jogapkär adam esasy serişdelere gözekçilik etmeli. Jogapkär adam çalşanynda onuň saklayan esasy serişdelerini tukelenmek (инвентаризация) geçirilyär “ kabul ediş-tabşyryş ykrarnama düzülyar” Ol ykrarnama kärhananyň yolbaşçysy bilen tassyklanylyar.

Esasy serişdeler buh. hasabyna alnyşda ilki başdagy bahasy bilen alynyar.

Edara (ammara) esasy serişdeler gelip gowşanda maddy jogapkär adam maddy gymmatlyklary alandygy barada gol çekmelidir.

Yaramsyz yagdaya gelen esasy serişdeler bellenen tetipde hasapdan üçürilyär.

Esasy serişdeler hasaba alnyşy gurama hem-de gözekçiligini üpçin etmek üçin her bir obyekda inwentar nomer berilyar. Ol belginiň 1-nji üç sany hasapiçi hasaby aňladyar, 4-njisany topar belgisi, soňky 4 sany tertip belgisini görkezyär.

6.Onimcilik harajatlaryn jemlenen bahasy .

Onimcilige edilyan harajatlaryn swod(jemleyji)hasaby her ayda analitik we sintetik hasapnamalarda jemlenyar.Hemme onimcilik harajatlary “Esasy onimcilik”we komekci onimcilik hasapnamalarda toplanyar.

Cykdayjylaryn jemleyji hasaby seyle yazgyda jemlenyar:

Ilki bilen onimcilik hasapnamalarynda goni harajatlaryn mocberi hasaplanylyar,yagny esasy we komekci materiallaryn,elektrik energiyasynyn,yangyjyn bahasy,onim onduryan isgarin zahmet haky,durmus atiyaclygyna pul gecirimleri,instrumentlerin we enjamlaryn konelmesinin mocberi.Goni harajatlaryn hasapdan cykarylmasy harajatlary yerlesdiris wedomostlaryn esasynda amala asyrlyar.Bu wedomostlar ilkinji dokumentlerin esasynda duzilyar.harajatlaryn jemleyji hasabynyn ilkinji etabynyn komekci onimciligin harajatlary hasaplanyyar.Sundan sonra umumy onimcilik we umumy hojalyk cykdayjylary yerlesdirilyar we hasapdan cykarylyar.Koplenc bu harajatlar 20 esasy onimcilik hasapnamasyna hasapdan cykarylyar.ilki bilen haysy onimcilige nace harajatlaryn yerlesdirilmegi hasaplanylyar.Jemleyji hasabyn sonky tarapynda gunakarlere toledip bilinjek zayacylykdan cekilen zyyany hasaplanylyar.Esasy onimciligin sehleri boyunca hemme goni we gytaklayyn harajatlar belli bolanson,karhana boyunca onimcilige harajatlaryn swody (jemleyjisi)duzilyar.Onimcilige edilen harajatlardan zaya ondurilen onimin ozine dusyan gymmaty,satyp boljak yada ullanyp boljak onimlerin galyndylaryn mocberi,ammara yzyna tawsyrylan materialllaryn,seyle hem onimcilige goyberilen yone islenip baslanmadyk materilallaryn bahalarynyn mocberleri ayyrylyar.

Bu amallar bugalteriyada seyle yazgylar gecirmek arkaly bellenilyar:

Dt 10”materiallar”hasapnamasy.

Kt 20 :esasy onimcilik hasapnamasy

Dt 28”zaya onimler”hasapnamasy

Kt 20 “Esasy onimcilik” hasapnamasy