Уласныя версіі
1 радок: _______________________________________________________________
2 радок: _______________________________________________________________
8 радок: _______________________________________________________________
Тэкст для водгуку
Мая Бацькаўшчына
З суседзямі падзелішся скарынкаю.
Адно не ўмееш з торбаю прасіць.
Як ластаўка,
з падстрэшша рук Скарынавых
Тваё крыляла слова па Русі...
Ты бласлаўляла даланёй кляноваю
Сваіх сыноў.
Слязамі дабяла
Бяліла лён на світку Каліноўскаму
І Нёмнам ў сны Рублеўскага плыла...
Зеленакосымі, тугімі сеткамі
Злавіла Свіцязь юнакоў спакой.
Хоць ён пабраўся з песняю суседскаю,
Але вяснянскі не забыў сваёй...
Люблю цябе
у веснавых праталінах,
У белай хустцы маладых снягоў.
Як на грыбы,
багаты ты на таленты –
Пільней глядзі і нерушы знаходзь.
Радзі, зямля,
ты – шчодрая і сціплая.
Каб толькі маразоў не знала рунь!
Імя тваё нашчадкам з нетраў выплыве –
Сівых стагоддзяў рэха:
– Бе-ла-русь!..
Рыгор Барадулін
Даведкі
Заданне 1.
Басано́гі, агні̀ста-чырво́ны, кулямёт, жыццялю́б, чаяпі́цце, індывідуалізава́цца, далѐй-бо́лей, гі̀драмеха́ніка, лѐсаахо́ва, трэ̀церазра́дны.
Каментарый: Вывучэнне сістэмы націску ў беларускай мове выклікае пэўныя цяжкасці, таму што гэты моўны ўзровень у меншай ступені за астатнія паддаецца алгарытмізацыі – прывядзенню да лагічна апраўданых акцэнтуацыйных мадэлей. Асабліва гэта датычыцца складаных структур. Не заўсёды складанае слова з’яўляецца сігналам акцэнтуацыйнага ўскладнення. Бывае, што інтанацыйная канструкцыя выказвання ў цэлым, змяненне тэмпу маўлення (ад павольнага і сярэдняга да хуткага) могуць прыводзіць да знікнення пабочнага націску ў складаных словах, шматскладовая структура якіх нібыта апраўдвае абавязковую дадатковую акцэнтуацыю.
Аднак і тут можна вылучыць некаторыя спецыфічныя рысы, якія падкажуць правільнасць выбару.
Па-першае, характар утварэння: складаныя словы-тэрміны ў меншай ступені паддаюцца акцэнтуацыйным зменам.
Па-другое, як адзначаюць навукоўцы, узнікненне пабочнага націску ў слове можна растлумачыць не толькі спецыфікай яго ўтварэння (бытавая лексіка ці словы-тэрміны): для беларускага маўлення не характэрны вялікія міжнаціскныя інтэрвалы. Таму, калі ў складаным слове перад асноўным націскам або пасля яго ідзе шмат складоў з ненаціскнымі галоснымі, пабочны націск узнікае заканамерна: но̀вапабудава́ны (але наваго́дні, навамо́дны).
Гэта абумоўлена арфаэпічнымі нормамі ў беларускай мове: для максімальнага захавання значэння слова ненаціскныя галосныя павінны вымаўляцца дастаткова выразна, што зрабіць без дадатковай акцэнтуацыі даволі цяжка.
Па-трэцяе, ступень самастойнасці першай часткі ў складаным слове таксама можа ўплываць на акцэнтуацыйнае ўскладненне ў слове: магчымасць ужывання другой часткі слова самастойна павялічвае верагоднасць пастаноўкі пабочнага націску.
Такім чынам, на прычыны ўзнікнення пабочнага націску ўплываюць як фанетычныя, так і нефанетычныя паказчыкі.
Заданне 2.
Канфедэрацыя – саюз, ‘аб’яднанне якіх-небудзь грамадскіх арганізацый або самастойных суверэнных дзяржаў’.
Прэтэнцыёзны – экстравагантны, ‘які прэтэндуе на арыгінальнасць; надуманы, манерны’.
Заданне 3.
Гарысты вадаспад – горны вадаспад, пасадзіць дрэўка – пасадзіць дрэўца, адзінкавы лісток – адзінокі лісток, яблычны сад – яблыневы сад, аптэкарскі кіёск – аптэчны кіёск.
Каментарый:Пошукі правільнага адказу ў гэтым заданні – добрая падстава ўспомніць такую моўную з’яву, як паранімія: частковае гукавое і марфалагічнае падабенства слоў пры іх сэнсавым адрозненні.
Прыклады прыведзены ў форме словазлучэнняў, таму дакладнасць словаўжывання правяраецца праз аналіз спалучальнасных магчымасцей слоў і агульнага намінатыўнага значэння словазлучэння ў цэлым.
Заданне 4.
Прывітанне! Добрага (Вам, табе) здароўя! Хай Вам (табе) Бог (доля) дае шчасце! Мір Вам (табе)! і інш.
Каментарый:Для беларускай мовы характэрным з’яўляецца выразнае размежаванне паміж прывітаннем і развітаннем (прывітанне / развітанне сярод добра знаёмых, прывітанне / развітанне нанач, прывітанне / развітанне ў гасцях; прывітанне / развітанне, адрасаваныя тым, хто ад’язджае; прывітанне / развітанне па тэлефоне, развітанне на працяглы тэрмін або назаўсёды і інш.).
Пажаданні выконваюць ролю развітання, а ў якасці прывітання пераважна выкарыстоўваюцца не пажаданні, а канстатацыі чаго-небудзь. Таму ў начны час мы вітаемся менавіта так.
Заданне 5.
Колькасны паказчык |
Прыказка, прымаўка ці фразема |
адзін |
Адзін дуб у полі – не лес. Адзін дасуж, да не дуж. |
два |
І дзве капейкі грошы. На дзвюх калясках адзін не праедзеш. Дзве работы зараз не зробіш. |
тры |
Баязліўцу адзін пень за тры ваўкі здаўся. Дзе двое зваду вядзе, там трэці крадзе. |
чатыры |
Наш Васіль на работу не сіл, а як клёцкі ў малаку – за чатырох павалаку. На ўсе чатыры нагі падкаваць. |
пяць |
За пяць пальцаў не купіш. Пятае кола ў возе. |
Заданне 6
А
4
(бяг-ом), Б5 (аб-у-т-ак-
),
В1 (каз-ул-я), Г2
(на-дых-а-ц-ца).
Ад-гыр-к-ва-ц-ца (прыстаўка-корань-суфікс- суфікс- суфікс-постфікс)
Заданне 7.
падобны да мышы |
мышападобны |
падобны да навукі |
навукападобны |
навука і асветніцтва |
навукова-асветніцкі |
40 рублёў |
саракарублёвы |
смуглае цела |
смуглацелы |
Заданне 8.
Б) Пераклады з беларускай мовы на рускую, даследаванні беларускай паэзіі, паэма, услаўленне красы жыцця і мастацтва, культурна-гістарычная спадчына.
Заданне 9.
Аўтарам верша “У вечным боры” з’яўляецца Янка Купала.
Уважлівае прачытанне твора падказвае наступныя аргументы, што можна выкарыстаць як абгрунтаванне прыналежнасці верша гэтаму аўтару: для творчай манеры Янкі Купалы характэрныя індывідуальна-аўтарскія, міфалагізаваныя вобразы цёмных сіл, тут – цемнатворы, начніцы, чарналіцы; Купалу ўласціва нагнятанне моцных пачуццяў у адным творы без эмацыянальнай альтэрнатывы; лірычны герой Янкі Купалы часта адчувае абсалютную адзіноту, разгубленасць, татальны канфлікт са светам, у якім пануюць незразумелыя цёмныя сілы; для стылю Янкі Купалы характэрнае спалучэнне ў адным шэрагу слоў з несумяшчальным прамым лексічным значэннем або эмацыянальнай афарбоўкай, тут – скачуць, плачуць, весяляцца, плюнем мары, скрыпам-шыпам маладзяцца; у вершы выкарыстаны тыповыя для лірыкі Янкі Купалы вобразы вечны бор, курган, жніва, якія маюць расплывістае сімвалічнае значэнне.
Заданне 10.
Маркотная пара! Вачэй замілаванне!
Прыемны сэрцу бляск расстайнае красы –
Люблю прыроды я ўрачыстае згасанне,
У чырвань з золатам прыбраныя лясы,
Ў іх засені вятроў шумлівых парыванне,
І сонца рэдкае, і зранку маразы,
І тонкаю смугой акрытыя нябёсы,
І ледзь прыкметныя сівой зімы пагрозы.
З АРХІВА РЭСПУБЛІКАНСКАЙ АЛІМПІЯДЫ
ПА БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ І ЛІТАРАТУРЫ
КОМПЛЕКСНАЯ РАБОТА. ТЭКСТ ДЛЯ ВОДГУКУ
ТРЭЦІ (АБЛАСНЫ) ЭТАП